Кіріспе

Қытайлық үрмелі аспап

Бау (сондай-ақ бау) – қытайлық үрмелі аспап. Флейтаға ұқсағанмен, шын мәнінде бір металл қамысы бар, қамыссыз үрмелі аспап. Ол көлденең (горизонталь) түрде тартады. Оның дыбысы таза, кларнетке ұқсас, ойнау техникасы көптеген әшекейлерді, әсіресе дыбыстың иілуін қамтиды. Баудың Қытайдың оңтүстік-батысындағы Юньнань провинциясында пайда болғандығы айтылады, бүкіл Қытайда кең таралған стандартты аспапқа айналды және дәстүрлі аспаптар ансамбльдері үшін қазіргі қытай композицияларында қолданылады. Бұл аспап Хмонг, И, Хани және Қытайдың оңтүстік-батысындағы басқа да азшылық мәдениеттерімен тығыз байланысты. Әдетте, соло аспап ретінде орындалады және көбінесе кино саундтректерінде естіледі, кейде халық музыкасының жазбаларында да қолданылады. Бау негізінен Қытайда орындалса да, соңғы жылдары еуропалық композиторлар мен музыканттардың қызығушылығын тудырды. Англиядан Рохан Лич, Бельгиядан Рафаэль Де Кок, Ирландиядан Шон Мак Эрлейн және Нидерландтан Херман Виткам осы аспапты жаңа бағытта дамытты. Қазір Англияда тұратын музыкант Гуо Юэ бұл аспапты насихатап, барлық жазбаларында ойнайды. Бұл аспапты Қытайдың материктік бөлігіне жақын орналасқан Тайвань халқы да Қытай жаңа жылында қолданады.

Дизайн және құрылыс

Баву – бамбудан жасалған, бір жағынан табиғи түйінмен бітелген, цилиндр пішіндес қуысы бар, қамыстан жасалған еркін аэрофон. Бітелген жағына жақын жерде кішкентай шаршы тесік кесіліп, оған қола немесе мыстан жасалған жұқа қамыс бекітіледі, ал айналасына төменгі жағы пластиктен немесе сүйектен жасалған ауыздық орнатылады. Бұл қамыс – ішінде ұзын және тар теңбұрышты үшбұрыш пішіндес кесілген, өте жұқа металл тілімшесі, ол тыныш күйде сәл сыртқа иілген. Аспапқа үрлегенде, бұл жұқа үшбұрыш металл тілімшесінен кесілген бос кеңістікте тез алға-артқа қозғалады, тербеліс есіктей қимылдайды. Бұл тербеліс аспаптың ішіндегі ауа бағанын жылдам, үнемі қайталап қозғалысқа келтіріп, дыбыс тудырады. Ауыз қамысқа тимейді. Жеті немесе сегіз саусақ тесігі қамыстың осінен 90 градус бұрышпен орналасқан, бірақ металл түйреуішпен жабдықталған екі бөліктен құралған аспаптарда бұл бұрышты реттеуге болады. Баву әдетте он бірінші диапазонды қамтиды: "G" тонындағы (қытай дәстүрі бойынша үш жоғарғы саусақ тесігі басқандағы нота) аспапта бұл диапазон B-ден E-ге дейін созылады. Механикалық перделермен жабдықталған аспаптар да бар (әдетте табиғи бамбуктан жасалмайды, себебі оның бейреттелген пішіні құрастыруды қиындатады), олар диапазонды жоғарыға немесе жоғары да, төмен де бірнеше нотаға кеңейтеді. Диатоникалық гаммадағы екі төменгі нота қамыстың негізгі режимінде ойнатылады, ал қалған диапазон резонанстық құбырдың тербеліс режимін оятып, үрленген дыбысқа көшеді. Баву диапазонының ең төменгі бөлігі жоғарғы гармоникаларға өте бай, олардың ең төменгілері негізгі жиілікпен шамалас амплитудаға ие. Бұл аспаптың дыбысының ерекшелігі – оның қозғандай, гулді дыбысы, спектрлік құрамы жағынан еркін қамыстан жасалған аспаптарға тән. Ноталардың биіктігі жоғарылаған сайын жоғарғы гармоникалар біртіндеп өшеді, жұп гармоникаларға ықпал күштірек тиеді, нәтижесінде жоғарғы диапазон гармоникалық басымды дыбысқа ие болады. Төмендетілген ноталар қамыстың негізгі жиілігіне жақын, бірақ үрленген ноталар ауа бағанының негізгі жиілігінен сәл жоғарырақ, бұл аспаптың акустикасының күрделілігін көрсетеді. Музыкант дыбысты дем алу арқылы немесе дем шығару арқылы тудыра алады, бұл шенг аспабына ұқсас. Алайда, жоғары ноталар дем алғанда дыбыстамайды, ал төменгі ноталардың кейбіреулері дұрыс емес дыбысталады. Бұл конструкция тай пи со аспабына өте ұқсас, ол пихат ансамбльдерінде және хмонг халқының raj nplaim аспабында жиі қолданылады.