Хан ұлтының сатқыны

Кіріспе

Хан қытай мемлекетіне сатқын

Қытай мәдениетінде "ханьцзянь" сөзі Хан қытай мемлекетіне, ал аздап – хан ұлтына сатқындық жасаған адамды білдіретін қарапайымсыз айтылатын сөз. "Ханьцзянь" сөзі кез келген елге немесе ұлтқа қатысты қолданылатын жалпы "сатқын" сөзден ерекшеленеді. Бұл қытай термині "Хан" және "сатқын" қытай таңбаларының бірінен тұрады. Хан – Қытайдағы басым этностық топ; ал "цзянь" сөзі қытай заң тілінде көбінесе заңсыз жыныстық қатынасқа қатысты қолданылған. Бұл термин хан қытайының жаумен заңсыз қарым-қатынас жасағанын білдіреді. Батыста "ханьцзянь" көбінесе "коллаборационист" деп аударылады.

Тарих

Ханцзян термині – саяси және этникалық ұғымдардың араласуынан туындаған ұғым, ол көбінесе қытай ұлтшылдығының көрінісінде шатастырылып келген. Қытай-жапон соғысы дәуірін қарастырғанда, ханцзян, яғни ынтымақтастыққа түсушілердің екі түрі кездеседі: білімді және зиялылар, олар тек өздері үшін билік пен байлыққа қол жеткізуді қалады, және кедей мен білімсіздер, олардың кедейлігі оларды ынтымақтастыққа итермеледі, ал білімсіздігі өз іс-әрекеттерін ақтау туралы тіпті ойлаудан сақтады. Осы түсінік пен терминнің қазіргі уақыттағы мағыналық тұйықтығына байланысты, осы екі санаттың әрқайсысының түрлі мотивтері болды, көпшілігі әртүрлі болғанымен, кейбіреулері бір-бірімен байланысты.

Білімділер мен зиялылар

Білімді хань тілінде сөйлеу көбінесе ғалымдар немесе үкіметте қызмет істегендерге ғана тән болды. Қытай материгіндегі ең танымал ханьцзянь үкіметі – Қытай Республикасының қайта ұйымдастырылған ұлттық үкіметі, ол көбінесе президенті Ван Цзиньвэй атымен аталады. Ван Цзиньвэй режимі Қытайдағы басты үкіметтік күш болуға тырысты және олардың «Бейбітшілік қозғалысы» деп атаған нәрсесі арқылы Жапониямен ынтымақтасып, мойынсұну арқылы оны іске асыра алады деп сенді. Ван Шанхай сияқты қалаларға сапар шеккен кезде өзінің үкіметіне қарсылық кездестірді, ал Ванға көңіл білдірген зиялылар остракизмге, тіпті өлімге ұшырау қаупіне тап болды.

Екінші қытай-жапон соғысы кезінде Ұлттық революциялық армия түрлі шайқастарда Жапон императорлық армиясынан жеңіліске ұшырады. Чан Кайшы ханьцзянь тыңшылығының жапондарға көмектескенін түсіндіріп, ЦК тобының командирі Чэнь Лифуға ханьцзяньдарды тұтқындауға бұйрық берді. Шанхайда 4 мың, Нанкинде 2 мың адам тұтқындалды. Әскери жағдай енгізілгендіктен, ресми сот процесіне қажеттілік болмады, сотталғандар жылдам өлім жазасына кесілді, ал мыңдаған ер адамдар, әйелдер мен балалар оны айқын мақұлдаумен бақылады.

Білімсіз

Жапон әскерінде қытай және одақтас күштерге қарсы күрескен тайвандық сарбаздар да ханцзян деп есептеледі. 1937 жылы Қытай Республикасы маңызды заң қабылдады:

Бірнеше тайвандықтар 1946 жылғы қаңтарда Сот Юанының мұндай іс-әрекеттерге қарсы кеңес бергеніне қарамастан, Ұлттық үкімет тарапынан ханцзян ретінде қудаланды. 1942 жылдың ақпан-наурыз айларында Сингапур мен Малайзияны жапондық оккупацияға қарсылық көрсеткен қытай халқына қарсы этникалық тазалау жасалып, жаппай қырғынға ұшыратылғаннан кейін, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көрнекті қытай өнеркәсіпшісі және қайырымдылық ісінің қолдаушысы Тан Ках Ки Қытай Республикасының уақытша үкіметіне жапондықтармен келіссөздер жүргізуге тырысқан барлық қытайларды ханцзян деп қарастыруды ұсынды. Оның ұсынысын Екінші Заң шығарушы Юань қабылдап, қытайлық қарсылық күресшілері жоғары бағалады.

Ханжиялықтар деп саналатын танымал адамдар

Ван Кемин (1879-1945), ғылымға жапондықтармен ынтымақтастық жасап, Жапонияға қолдау көрсеткен Қытай Республикасының Уақытша үкіметін (немесе Солтүстік Қытайдың автономиялық үкіметін) құруға көмектескен. Соғыстан кейін ҚХР үкіметі тарапынан тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды, бірақ сот шешімі шықпастан бұрын өз-өзіне қол жұмсады. Демчугдонгруб (1902-1966), көбінесе Принц Де деп танылатын, жапондықтармен ынтымақтастық жасаған моңғол басшысы. Жапония оны Ішкі Моңғолиядағы жапон құтбалық мемлекетінің басшысы етіп тағайындады. 1949 жылы ҚХР үкіметі оны тұтқындап, мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады, бірақ кейін кешірілді. Ол ханьқытайлық емес, моңғол болғандықтан, кейбіреулер оны ханьцзянь деп санамау керек деп есептейді. Ван Цзинвэй (1883-1944), Екінші Қытай-жапон соғысы кезінде бейбіт келіссөздерді жақтаған солшыл Гоминьдан саясаткері және Сунь Ятсеннің бұрынғы жақын көмекшісі. Жапондықтардың көмегімен Нанкин қаласында Жапонияға бағынышты Қытайдың қайта ұйымдастырылған Ұлттық үкіметін құрды. Чжоу Фохай (1897-1948), Ван Цзинвэй үкіметінің Атқарушы Юань басшысының орынбасары. Соғыстан кейін мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілді, бірақ Чан Кайшы оның жазасын өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырды. Ол түрмеде жүрек және асқазан ауруларынан қайтыс болды. Чэнь Гонгбо (1892-1946), Ван Цзинвэй үкіметінің Заң шығарушы Юань басшысы болғандықтан, Қытайдың ең танымал ханьцзяны саналады. Чэнь Қытай Республикасының қайта ұйымдастырылған Ұлттық үкіметінде маңызды лауазымдарды атқарды және 1944 жылғы қарашада Ван қайтыс болғаннан кейін Ван Цзинвэйдің орнын басып, төрағалық міндетін атқарушы болды. Ол «жаумен сөз байласу» және «орталық үкіметке қарсы болу» айыптарымен айыпталды. Чэнь Қытай Республикасының қайта ұйымдастырылған Ұлттық үкіметіндегі жұмысын «Қытайдың ресурстарын сақтау, халқын қорғау және Жапонияның Қытайдағы бақылауын баяулату мақсатымен жапондықтармен келіссөздер жүргізу» деп қорғады. Йошико Кавасима (1907-1948), «Шығыс мұкрабы» деп те аталады, Жапонияда тәрбиеленген маньчжур ханшайымы, Маньчжурияда жапондықтардың тыңшысы болды. Соғыстан кейін тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілді. Ол көптеген қытай және жапон романдарында, фильмдерінде, телебағдарламаларында және бейне ойындарда бейнеленген. Қытайлықтар оны көбінесе қатыгездік пен тәлкеушілікке ұшыраған жаман кейіпкер ретінде көрсетсе, жапондықтар оны трагикалық батыр ретінде бейнелейді. Оның маньчжур ұлты мен жапондық тегіне байланысты, кейбіреулер оны ханьцзянь деп санамау керек деп есептейді. Йошико Ямагучи (1920-2014), сондай-ақ «Ли Сянглан» деп те танылады, «Жеті ұлы әнші» қатарына кірді. Соғыстан кейін ол жапондық пропагандалық фильмдерде ойнағаны үшін тұтқындалып, өлім жазасына кесілді, бірақ қытай билігі оның жапондық тегін анықтағаннан кейін ақталып, Жапонияға депортацияланды. Жапон иммигранттарының қызы болғандықтан, кейбіреулер оны ханьцзянь деп санамайды. Дэйт Цзюносукэ (1892-1948), сондай-ақ Чжан Цзюньюань деп те аталады, 1931 жылы өзінің ұлтын қытайға ауыстырғанымен, жапондық ұлтынан шыққан Фэнтиан тобының соғыс әміршісі Чжан Цзюньчанның серті болды. Ол Цзинань қаласын басып алып, 1939 жылы шамамен 400 адамды өлтірді. 1945 жылы Чжан Цзюньчан жасағын құрды, бірақ ол сәттілікке жетпеді. Соғыстан кейін ол соғыс қылмыстары үшін тұтқындалып, ату арқылы жазаланды.

Wang Kemin (1879–1945), who collaborated with the Japanese during World War II and helped to establish the pro Japan Provisional Government of the Republic of China (or North China Autonomous Government). After the war, he was arrested by the ROC government and tried for treason but committed suicide before his trial ended. Demchugdongrub (1902–1966), commonly known as Prince De, a Mongol leader who collaborated with the Japanese. He was installed by the Japanese as the head of state of Mengjiang, a Japanese puppet state in Inner Mongolia. He was arrested by the PRC government in 1949 and charged with treason but was pardoned later. As he was an ethnic Mongol and not a Han Chinese, some feel that he should not be deemed as a hanjian. Wang Jingwei (1883–1944), a left wing Kuomintang politician and former close aide of Sun Yat sen, who advocated peace negotiations during the Second Sino Japanese War. He set up the pro Japan Reorganized National Government of China in Nanjing with the help of the Japanese. Zhou Fohai (1897–1948), the second in command of the Wang Jingwei government Executive Yuan. He was convicted of treason after the war and sentenced to death, but Chiang Kai shek commuted his sentence to life imprisonment. He died of heart and stomach problems in jail. Chen Gongbo (1892–1946), who served as the head of the Legislative Yuan of the Wang Jingwei government, is seen as China's most prominent hanjian. Chen held important positions within the Reorganized Nationalist Government of the Republic of China and succeeded Wang Jingwei as acting chairman after Wang's death in November 1944. Chen was accused of “plotting with the enemy” and “opposing the central government.” Chen defended his work with the Reorganized Nationalist Government of the Republic of China by describing it as “negotiating with the Japanese in an attempt to preserve China’s resources, protect its people, and slowly erode Japan’s control over China.” He fled to Japan after the war but was extradited back to China, where he was convicted of treason and executed. Yoshiko Kawashima (1907–1948), also known as the "Eastern Jewel", was a Manchu princess raised in Japan, who spied for the Japanese in Manchuria. After the war, she was arrested and convicted of treason and executed. She has been featured in numerous Chinese and Japanese novels, films, television programs, and video games, with the Chinese frequently depicting her as a wanton villain and seductress while the Japanese portrayed her as a tragic heroine. Due to her Manchu ethnicity and Japanese background, some feel that she should not be considered a hanjian. Yoshiko Yamaguchi (1920–2014), also known as "Li Xianglan" was one of the Seven Great Singing Stars. After the war, she was arrested and sentenced to death for starring in Japanese propaganda films, but after Chinese authorities discovered her Japanese ancestry she was acquitted and deported to Japan. As she was the daughter of Japanese immigrants, some do not consider her to be a hanjian. Date Junnosuke (1892–1948), also known as Zhang Zongyuan, was a sworn brother of Fengtian Clique warlord Zhang Zongchang, who changed his nationality to Chinese in 1931, though he was of Japanese ethnicity. He took over Jinan and led a massacre of around 400 people in 1939. In 1945, he created the ultimately unsuccessful Zhang Zongchang Unit. After the war, he was arrested for war crimes and executed by firing squad.

Танымал мәдениетте

Шың Кай-Шектің Коммунистерге және Ресей агрессиясына қарсы әнінде мәтіннің бір бөлігі "ханжандарды өлтіру" деп айтылады. Қытай фильмдері мен драмалық сериалдарда, комедиялық этюдтерде ханжандар көбінесе аудармашылар болып бейнеленеді. Кейде оларды "ер гуйцзы" (二鬼子, әл. екінші шайтан) немесе "цзя ян гуйцзы" (假洋鬼子, әл. жалған шетелдік шайтан) деп те атайды. Мысалы, қытай актері Чэнь Пейсидің танымал этюді "Чжужуэ юй Пейжуэ" (主角与配角, әл. басты рөл және қосалқы рөл) атты туындысында, Чэнь қосалқы рөлдегі кейіпкерді сомдайды, ол фильмде Жапон Императорлық Армиясының жолын көрсетіп аудармашы болып жұмыс істейді. Аудармашы армия офицерінің атынан Сегізінші маршрут армиясының офицеріне, оны Чжу Шимао сомдайды, егер ол қарсылық көрсетпесе, жапон офицері оған үлкен сыйлық ұсынатынын жеткізеді.