Кіріспе

Түрік ақыны және жазушысы Атилла Ильхан (15 маусым 1925 – 10 қазан 2005) – түрік ақыны, романшы, эссеші, журналист және рецензент.

Ерте өмір және білім

Атилла Ильхан 1925 жылғы 15 маусымда Түркияның Измир провинциясындағы Менмен қаласында дүниеге келген. Ол бастауыш білімін көбінесе Измирде алған. Бірақ әкесінің жұмысының себебінен, орта мектеп білімін әртүрлі қалаларда аяқтады. 16 жасында Измир Ататүрік орта мектебінде оқып жүргенде, ол сүйіп жүрген қызға танымал диссидент-коммунист түрік ақыны Назым Хикметтің өлеңін жібергені үшін қиындыққа тап болды. Ол тұтқындалып, үш аптаға қамауға алынды. Сонымен қатар, ол мектептен шығарылып, екі ай түрмеге қамалды. Түрмеден босатылғаннан кейін Ильханға Түркиядағы ешқандай мектепке баруға тыйым салынды, осылайша оның білімі үзіліп қалды. 1941 жылы соттың жағдайын жақсарту туралы шешімінен кейін, ол білімін жалғастыруға рұқсат алып, Стамбул Ышық орта мектебіне түсті. Орта мектептің соңғы курсында оның ағасы Атиллаға хабарламай, оның бір өлеңін ХДП ақындар сайысына жіберді. "Жабароғлы Мехмет" атты өлеңі көптеген белгілі ақындардың өлеңдері ішінде екінші орынды жеңіп алды. 1942 жылы орта мектепті бітіріп, Стамбул университетінің құқық факультетіне түсті. Алайда, ол құқық білімін ортасынан тоқтатты және жеке жобаларын іске асыру үшін өзінің алғашқы поэзия кітабын – "Қабырға" (Duvar) шығарды.

Париждегі жылдар

Стамбул университетінде екінші курста оқып жүргенде, Назым Хикметті қолдау мақсатымен Парижге барды. Француздар мен олардың мәдениетін танысуы көптеген туындыларына әсер етті. Түркияға қайтқаннан кейін ол полициямен жиі қиындыққа тап болды. Сансарян ханындағы тексерулер өлім, триллер сияқты тақырыптардағы шығармаларына ықпал етті. Бұл қаулығатты атмосфера оның алғашқы өлеңдерінде болмаса да, ақын ескі күндерін еске түсіріп немесе сынап жазған өлеңдерін шығарды, әсіресе "Бела Чичеги" сияқты кітаптарында. Ол бірнеше рет ұсталды. Атиллә Ильханның сөзіне қарағанда, "Капитан" лақап атын оған достары Париж жылдарында сақал өсіргеннен кейін берген. "Капитан" поэмасы, бес бөлімнен тұрады, осы лақап атын қалыптастыруға септігін тигізді.

Стамбул-Париж-Измир үшбұрышы

1951 жылы "Герчек" газетінде жарияланған мақалаға байланысты ресми тергеу болғандықтан, ол қайтадан Парижге оралды. Осы кезеңде ол француз тілін үйреніп, марксистік философияны оқыды. 1950-жылдары Атилла Ильхан Стамбул–Париж–Измир үшбұрышында жүріп, Түркияда кеңінен танылды. Түркияға оралған соң ол заң оқуын жалғастырды. Бірақ заң факультетінің соңғы курсында университетті тастап, журналистикамен айналыса бастады. Осы жылы ол кино әлемімен де танысты. "Ватан" газетінде фильмдерге рецензиялар мен сын-пікірлер жаза бастады.

Өнердің жан-жақтылығы

1957 жылы Ерзурумда әскери қызметін аяқтағаннан кейін, Илхан Стамбулға оралып, киноға ден қойды. Ол Али Каптаноғлу атты бүркеншік атымен шамамен 15 фильмнің сценарийін жазды. Бірақ кино оның күтілгендей болмады, сондықтан ол 1960 жылы Парижге қайтып оралды. Осы кезеңде ол социализм мен теледидардың дамуын зерттеді. Әкесінің күтпеген өлімі оны туған қаласы Измирге қайта оралуға мәжбүр етті, онда ол келесі сегіз жыл бойы тұрды. Осы жылдары ол "Демократиялық Измир" газетінде мақала жазушы және бас редактор болып жұмыс істеді. Сол уақытта ол "Айнаның ішіндегілер" сериясынан "Ясақ сезіну" және "Бышақтың ұшы" атты өлең кітаптарын да жазды.

Саяси көзқарастар

Атилла Ильхан – Кемалист және социалист болған. Өмірінің соңғы жылдарында ол әдебиет және қоғамдық мәселелерді талқылаған телебағдарламаларға қатысты. Коммунизмге берілгенімен, ол ешқашан сталинизмді қолдаған жоқ және коммунизм шеңберінде ұлтшыл көзқарас ұстанды. Ол Түркиядағы белгілі зиялы тұлға болды, оның ойлары халыққа әсер етті. "Ханги" атты кітаптар сериясында ол Түркияның мәдени және саяси өміріне басымдық құрған еліктеушілік зиялылықты сынап, сұрақ тудырды.

Жеке өмір

1968 жылы үйленді және 15 жыл бойы осылай тұрды. Ол атақты түрік актрисасы Чолпан Ильханның інісі, қайтыс болған Садри Алышықтың жұбайы, ол өзі де белгілі актер еді.

Өлім

1985 жылы Атилла Ильхан алғаш рет жүрек талмасына ұшырады. Ильханның кардиологиялық проблемалары осы күннен кейін де жалғасты, ал оның денсаулығы 2004 жылдан бастап нашарлай түсті. 2005 жылдың 10 қазанында Стамбулдағы үйінде екінші жүрек талмасынан қайтыс болды, оған 80 жас болған. 2003 жылы ол "Сертель демократиялық сыйлығының" лауреаты атанды. 1946 жылы ХҚП ақындар сайысында екінші орынды, 1974 жылы Түрік тіл қауымдастығының "Тұтқынның күнделігі" атты өлеңдері үшін сыйлығын және 1974 жылы "Юнус Нади" романының "Гиена үлесі" үшін сыйлығын жеңіп алды. Оның өлімінен кейін 2007 жылы құрылған Атилла Ильхан ғылым, өнер және мәдениет қоры өз жұмысын жалғастыруда.