Кіріспе

"Frau Holle" (/f/r/aʊ/'h/ɒ/l HOL; сондай-ақ "Ана Холле", "Ана Хульда" немесе "Қартай ана Мороз" деп те аталады) – 1812 жылы Гримм ағайындылары жинаған неміс ертегісі және аңызы. Ол Аарне-Томпсон классификациясы бойынша 480-ші типке жатады. Фрау Холле (әртүрлі аймақтарда Холла, Холда, Перхта, Берхта, Берта немесе Берта деп те белгілі) бастапқыда христиан дініне дейінгі әйел аңыздық тұлға болған, ол 19-шы ғасырға дейін халық сенімдерінде сақталған. Якоб Гримм оны герман құдайы ретінде тануға тырысты.

Этимология

Атаудың неміс тіліндегі huld ("мүләйім, мейірімді, жанашыр, ризашылық" hold sein, huldigen), орта неміс тіліндегі hulde, көне жоғарғы неміс тіліндегі huldī ("достық") сөзінен шыққан деп саналады. Дания және Швеция тілдеріндегі huld ("әдемі, мейірімді, шапағатты") немесе 'hyld' ("құпия, жасырылған"), исланд тіліндегі hollur ("адал, берілген, сенімді"), орта ағылшын тіліндегі hold, holde, көне ағылшын тіліндегі hold ("мүләйім, достық, мейірімді, қолайлы, шынайы, адал, сенімді, дінге берілген, қабылданған, жағымды"), протогерман тіліндегі hulþaz ("қолайлы, мүләйім, адал"), протоиндоевропалық *kel ("күтім жасау, еңкею, иілу, ұмтылу") сөздерімен туыс. Хлудана есімі бес латын жазуында кездеседі: үштеуі Төменгі Рейннен (Corpus Inscriptionum Latinarum XIII 8611, 8723, 8661), біреуі Мюнстерейфельден және біреуі Фризиядағы Бетгумнан, барлығы 197 жылдан 235 жылға дейінгі кезеңде. Бұл есімді түсіндіруге көптеген әрекеттер жасалды.

Шығу тегі және куәландыру

Ерте орта ғасырларда христиандық дін германдық пұтқа табынушылықты бірте-бірте ығыстырғанда, көптеген ескі әдет-ғұрыптар бірте-бірте жоғалып немесе христиандық дәстүрге сіңіп кетті. Жоғарғы орта ғасырдың соңында германдық пұтқа табынушылық көбінесе шеттетіліп, ауылдық фольклорға араласты, онда Фрау Хульда кейінірек сақталды. Германдық фольклорында Хульда, Холда, Холле және Холла – бұл бір тұлғаны білдіретін атаулар. Хульда сонымен қатар германдық Перхта тұлғасымен байланысты. Ол құдықтың түбінде мекендейді, арбаға мініп жүреді және алғашқы болып зығырдан зығыр тоқу өнерін үйреткен. Эрика Тиммнің сөзінше, Перхта ерте орта ғасырлардағы Ұлы көші-қон кезеңінен кейін Альпі аймақтарындағы германдық және германдыққа дейінгі, мүмкін кельт дәстүрлерінің қосылуынан пайда болды. Холле – нәресте кезінде қайтыс болған балалардың баратын құдайы, және оны Дунке Гросмуттер (Қара әже) және Вайс Фрау (Ақ ханым) деп те атайды, бұл элементтер көбінесе Гримм ертегілерімен байланысты. Фрау Холле мерекесі қыс мезгілінде, адамдар суықтан қашып үйге тығылатын кезде тойланады. Рождествоның он екі күні бастапқыда «Он екі күн» (Zwölften) деп аталғандығы маңызды болуы мүмкін, бұл кельт күнтізбесіндегі сол кезең сияқты, өлілердің еркін жүріп-қонып келетін аралық кезеңі саналған. Холданың жіп иіру және тоқу сиқыры арқылы рухтар әлемімен байланысы оны католиктік неміс фольклорында сиқыршылықпен байланыстырды. Ол сиқыршылармен бірге, сиқыршылардың мінетін сыпыртқаларына ұқсас дистафтарда атқа мінеді деп есептелді. Сондай-ақ, Холда ескі шіркеу құжаттарында Дианамен жиі теңестірілді. 11 ғасырдың басында ол әйелдердің және «жалпы тілмен айтқанда Холдадан шыққан Хулден деп аталатын» әйел түнгі рухтардың көшбасшысы ретінде танылған. Бұл әйелдер үйлерінен рухта шығып, «түнгі есіктер жабылып, ұйықтаған күйеулерін тастап кететін». Олар аспанда ұзақ сапарлар жасап, үлкен тойларға немесе бұлттар арасындағы шайқастарға баратын. 9 ғасырғы Canon Episcopi «шайтанның тобымен» бірге аттанған әйелдерді айыптайды. Бершардың сол мәтіннің кейінгі қайта қарауы «De arte magica» деп аталатын бөлімде осы мәселені кеңейтеді: Сіз ақымақ халықтың Холда деп атаған әйелдің бар екеніне сенесіз бе? (Қолжазба Cod. Vat. 4772, strigam Holdam, Холда сиқыршысы) Ол белгілі бір нәрсе жасай алады, сондықтан шайтанның алдағандары өздерін міндетті түрде және бұйрық бойынша орындауға тиіс деп мәлімдейді, яғни әйелдерге ұқсас жындар тобымен, белгіленген түндерде белгілі бір жануарларға мінуге және олардың қатарында саналуға тиіс? Егер сіз осы сенімге қатыссаңыз, онда белгіленген ораза күндері бір жыл бойы тәубе етуіңіз керек. Кейінгі каноникалық және шіркеу құжаттарында оны Диана, Иродиада, Берта, Ричелла және Абундиямен теңестіреді. Гинцбург бүкіл Еуропада 1000 жылдан астам уақыт бойы қалыптасқан ұқсас нанымдарды анықтады, онда ерлер мен әйелдер өз денелерін рухта тастап, Хольда, Диана, Иродиада, Синьора Ориенте, Ричелла, Арода және Перхта деп аталатын құдайларды ұстанады деп есептелді. Ол сондай-ақ бұрынғы әйел құдайлары Гекка / Артемида, Артио, Энгион аналары, Матрона және Эпона, сондай-ақ ертегілердегі кейіпкерлер, мысалы, Золушкамен морфологиялық ұқсастықтарды анықтады. XVI ғасырда Эразм Альбер жазған аңызда Фрау Хульдадан орақтары бар «әйелдер әскері» жіберілгені айтылған. XVII ғасырда Томас Рейнзиус Войгтландтың Веррасы және оның «менадалар тобы» туралы айтады. Фрау Холле кейбір христиандыққа дейінгі Альпі дәстүрлерінде сақталған. Рождество кезінде Германияның, Австрияның және Швейцарияның солтүстік Альпілік аймақтарында әлі де көптеген қалаларда Хольда, Перхта немесе туысқан жандардың кейіпкерлерін бейнелейтін жабайы маскарадты шерулер өткізіледі. Оның жарқын суреттері, әрине, маусымдық фестивальдардың немесе мерекелік драмалардың бір бөлігі ретінде костюмдік бейнелеуге сілтеме жасайды. Міне, келді Хульда мысық мұрынмен, ақылды, табиғат, және оның Құдайына қарсы тұруға және оған жалғандық айтуға тырысады, оның ескі киімдерін іліп, сабандық жихазды, содан кейін жұмыс істейді және оны әдемі скрипкасында тырнақтайды. — М. Лютер (1522) Гримм өзінің Холда теориясын оған ең алғашқы сілтемелер деп санаған нәрсеге негіздеді: 11 ғасырғы Бурхард Вормстың Canon Episcopi-ге енгізген қосымшасы және Хлуданаға арналған христиандыққа дейінгі Рим жазулары, ол оны сол құдайлықпен байланыстырды. Бұл суретті пұтқа табынушы әйелмен байланыстыруға ертеде қарсылықтар болды, өйткені оның ең алғашқы нақты көрінісі оны «Көктем патшайымы» деп белгілі қасиетті Мариямен байланыстырады: 13 ғасырдың басындағы әдет-ғұрыптарды тізімдейтін мәтінде «Христос туған түні олар Көктем патшайымына дастарқан жасайды, халық оны Фрау Хольда деп атайды, осылайша оларға көмектеседі». Лотте Моц.

Фрау Гауден

Фрау Гауден, сондай-ақ фрау Годе, фрау Гаур, фрау Годен, фрау Вул және Mutter Gauerken деп те аталады, ол Мекленбург халық фольклорындағы бір тұлға. Ол көкке барудың орнына мәңгілікке аң аулауды қалағаны үшін қарғысқа ұшыраған делінеді, ал оның сол тілегін бөліскен қыздары кішкентай итке айналып, оның арбасын немесе санасын тартады, немесе аң аудады. Ол Рождествоның он екі түнінде адамдардың үйлеріне келіп, жалқауларды жазалайды, ал кейде жақсылық жасағандарды немесе оған көмектескендерді марапаттайды.

Перхта

Гриммдердің айтуынша, Перхта немесе Берхта "Швабияда, Эльзаста, Швейцарияда, Баварияда және Австрияда Холда тоқтаған жоғарғы неміс аймақтарында дәл осылай белгілі болған". Якоб Гриммнің (1882) сөзіне қарағанда, Перхта туралы 10 ғасырда көне жоғарғы неміс тілінде Фрау Берхта деп айтылып, ақ киімді әйел рухы деп есептелген. Ол Германияның континенттік аймақтарындағы Холда аңыздары сияқты иіру және тоқуды қадағалайтын қасиетті күш ретінде танымал болды. Ол Берхтольдтың әйелдік аналогы екеніне сенді, және кейде ол жабайы аңшылардың жетекшісі болған. Эрика Тиммнің пікірінше, Перхта ерте орта ғасырлардағы Ұлы көші-қон кезеңінен кейін Альпі аймақтарындағы германдық және германдыққа дейінгі, болжам бойынша кельттік дәстүрлердің қосылуынан пайда болды. Шпиллахоле, Шпиллахоле, Шпиллахоле; стандартты неміс тілінде Шпиндельхоле; Бұрын неміс тілінде сөйлейтін Богемияның халық ертегілерінде осыған ұқсас жаратылыс кездеседі. Шпиллахоле – Хулда (Фрау Холле) немесе Перхта сияқты әйелдерге байланысты неміс аңыздарының Силезиялық түрі. Шпиндельхоле жасыл түсті екенін айтады, Тунар (Тор) да осылай жаңбыр жаудырады, бұл Фрау Холле пантеондағы өте жоғары мәртебеге ие екенін көрсетеді. Бұл жағынан бірегей болмаса да, Фрау Холле ертегісінде сарайлар, залдар сияқты әлеуметтік топтарға байланысты мотивтердің жоқтығы да ерекше. Арне мен Томпсонның ертегілерді жіктеу жүйесі бойынша Ана Хульда 480-ші типке жатады, яғни «Жақсы және жаман қыздар». Осы типке «Шита кири Сузуме», «Алмаз бен жабайы құстар», «Құдықтағы үш бас», «Қырат ата», «Ормандағы үш кішкентай адам», «Сықырлы гүлдесте», «Ескі сиқыршы» және «Екі сандық» кіреді. Әдеби нұсқаларына «Үш пери» және «Аврора мен Эйме» жатады.