Кіріспе

Ричард Нисбеттің "Ойдың географиясы: Азиялықтар мен батыс тұрғындары қалай және неге әртүрлі ойлайды" атты кітабы 2003 жылы Free Press баспасында жарық көрген әлеуметтік психолог Ричард Нисбеттің кітабы. Азия мен Батыс арасындағы айырмашылықтарды талдау арқылы ол мәдени айырмашылықтар адамдардың ойлау процестеріне сенгеннен де маңызды әсер етеді деп айтады.

Салдары

Нисбет теориясының бірнеше тұжырымдары бар. Мысалы, заңда Шығыс пен Батыс мәдениеттері қоғамдағы заңның әртүрлі басымдықтарын және рөлдерін белгілейді. АҚШ-та заңгерлер мен инженерлердің арақатынасы Жапонияға қарағанда қырық есе жоғары. Сонымен қатар, АҚШ-тағы заңгерлердің рөлі, әдетте, сот конфронтацияларын басқару болып табылады, ал мақсаты - әділдікті талап ету, жеңімпаздар мен жеңілгендер бар, бұл әділдіктің жалпыға бірдей қолданылатын жалпыға бірдей қағидаларына негізделген. Керісінше, шығыс заңгерлері жиі қақтығыстарды азайту және келісімге келу үшін делдал ретінде қолданылады; олардың жұмыс істеу қағидаттары неғұрлым икемді және мән-жайларға байланысты. Бұл екі ой жүйесінің арасындағы үлкен айырмашылықтар адам құқықтарына қатысты. Батыста жеке адамдар мен мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас туралы бір ғана көзқарас бар, жеке адамдар - барлығы бөлек бірліктер, және олар бір-бірімен әлеуметтік келісімшартқа түседі, бұл оларға белгілі бір құқықтарды береді. Алайда Шығыс азиялықтар, сондай-ақ Батыстан тыс көпшілік адамдар "қоғамдарды жеке тұлғалардың жиынтығы ретінде емес, молекулалар немесе организмдер ретінде қарастырады. Нәтижесінде, жеке тұлғада бар құқықтар туралы түсінік аз немесе мүлдем жоқ", әсіресе, "қытайлықтардың құқықтар туралы түсінігі қоғамның бір бөлігіне емес, тұтасына негізделген" (осы жердегі, 198). Сондықтан батыстық ұғымдардың батыстан тыс жерде қабылдануы үшін "әдеп-ахлақтың басқаша кодексі ғана емес, жеке тұлғаның табиғаты туралы басқаша түсінік" қажет (осы жердегі, 199). Сондай-ақ, Шығыс пен Батыста дін туралы түбегейлі әр түрлі түсініктер бар. Шығыс дінінде "екі/екі" менталитет бар, батыста кең тараған "оң/жаман" менталитетінен гөрі. Нәтижесінде, Шығыс діні көбірек төзімділік танытып, діни сенімдер мен идеялардың көптігіне бейімделеді, мысалы, сіз буддист, конфуциан және христиан ретінде таныса аласыз Жапония мен Кореяда (және коммунистік Қытай алдында), және нәтижесінде діни соғыстар тарихи түрде сирек болды. Батыс дінінде монотеизм Ыбырайымдық тамырларына байланысты, бір құдайдың сенімді монополиялауға деген талабын қамтиды, ал діни соғыстар тарихи тұрғыдан кең таралған. Сонымен қатар, циклдер мен қайталанулардың рөлі Шығыс діндеріне үлкен әсер етті, бірақ Батыс діндеріне азырақ әсер етті. Бұл шығыс діндерінде және белгілі бір дәрежеде христиандықта күнәнің кешірілуі мүмкін екендігіне дәлел, бірақ протестантизмде ол жойылмауы мүмкін (осы жерде, 199200).

Қиындықтар мен қарсы алу

Кітапта келтірілген қарама-қайшылықтар күмән тудыруы мүмкін. Нисбет қытайлықтар оқиғаларды элементтер үнемі өзгеріп, өздерін қайта ұйымдастыратын мәнді бүтіндікке енгендей көреді дейді; батыс ғылымы мен жүйелік ойлаудағы сәйкес идеялар - холизм, бейімделу және эволюция. Нисбет қытайлықтардың ортаны алып тастау заңының қолданылмайтынын айтады; батыс ғылым мен философиядағы сәйкес идеялар "ақиқат дәрежесі" және "қаңқалар логикасы". Оның айтуынша, қытайлық ойлау "А" деген сөздің шын мәнінде бар екендігі мен жоқ екендігі арасындағы үйлесімсіздікке жол береді, бұл қытайлық қоғамның, әлеуметтік желілердің және діни азшылықтарға қатысты әдістердің көптігінен, тоталитарлық, авторитарлық бақылауына қайшы келеді. Ол Қытайды АҚШ-пен салыстыруға бейім, ал басқа автор Еуропаны АҚШ-пен салыстыра алады. Мәдениет антропологы Шери Ортнер "Нью-Йорк Таймс" газетінде оның әдістемелік кемшіліктерін (эксперименттік субъектілердің көпшілігі колледж студенттері, бұл үлгіге бейімділікке әкеледі), сондай-ақ түсіндірушілік кемшіліктерін ("Мәдени бөлінуді көрсету үшін белгілі бір экспериментте азиялықтар мен батыс елдерінің арасында қанша айырмашылық болуы керек?") атап өтіп, сын пікір жазды. Ол өзінің "азиялық / батыс дихотомиясына шығыс пен батыстың монолиттік бірліктеріне бәрін тығып тастаудың үздіксіз әрекеті" туралы өте сыншыл болды, бірақ шын мәнінде "кезе-кезе мойындалатын, бірақ әдетте бір жағына қойылатын" жынысы, діні, ұлты сияқты "саналар ішіндегі айырмашылықтарды" қарастырмады. Басқа пікірлер Нисбеттің жалпылығы мен сөзді қолдануымен ыңғайлы болды. Ол "Шығыс азиялықтар" деген сөз қытайлықтарды, жапондықтарды және корейлерді білдіретінін, ал "батыстықтар" әдетте "Американы білдіреді, бірақ оны Англияның қалған бөлігіне, кейде Еуропаға да кеңейтуге болады" деп атап өтті. Америка психологиялық қауымдастығының президенті Роберт Стернберг оны "тарихқа үлес қосқан кітап" деп атады.