Кіріспе

1933-1945 жылдары Германияда өнерді қолдау және цензуралау

Германиядағы нацистік режим 1933-1945 жылдар аралығында өнердің түрлерін белсенді түрде қолдады және цензуралады. 1933 жылы диктатор болғаннан кейін Адольф Гитлер өзінің жеке көркемдік талғамын заң күшімен, бұрын-соңды көрілмеген деңгейде бекітті. Германияда үлгі ретінде классикалық грек және рим өнері қарастырылды, Гитлер оны сыртқы пішіні ішкі нәсілдік идеалды бейнелейтін өнер деп санады. Бұл өнер қарапайым адамға түсінікті болуы керек еді. Ол батырлыққа және романтизмге толы болуы тиіс болды. Түсініксіз, бұрмаланған немесе "әдепсіз" тақырыптарды бейнелейтін, "еврейлік" деп есептелген өнер дегенерация тұжырымы арқылы түсіндірілді, ол бұрмаланған және зақымдалған өнер төменгі нәсілдің белгісі деп саналды. Дегенеративті өнер теориясын тарату арқылы нацистер антисемитизмін мәдениетті бақылауға талпынумен біріктірді, осылайша екі науқанға да халықтың қолдауын нығайтты. Олардың бұл бағыттағы күш-жігеріне олардың қозғалысына дейін болған модернизмге деген жағымсыз көзқарас әсер еткені сөзсіз. Мұндай өнер Германияның хал жағдайын және моральдық құлдырауын көрсетеді деген пікір кең тараған еді, сонымен қатар көптеген суретшілер танымал құндылықтар мен моральға ашық түрде қарсы тұрып, оларды бұзуға тырысты. 1937 жылдың шілдесінде Мюнхенде екі ресми демеушілік көрме ашылды: "Entartete Kunst" (Дегенеративті өнер көрмесі) қазіргі заманғы өнерді қасақана хаотикалық композициямен және жұртты ұнатпауға шақыратын жамандау жазбаларымен көрсетті; ал "Große Deutsche Kunstausstellung" (Ұлы неміс өнер көрмесі) көптеген салтанатты шаралармен өтті. Бұл көрмеде, сәнді "Haus der deutschen Kunst" (Неміс өнерінің үйі) ішінде, Арно Брекер және Адольф Виссель сияқты ресми мақұлданған суретшілердің туындылары қойылды. "Көрмеге келгендер жаңа мұражайдың есіктерінен кірді, ол бұрыннан "Палаццо Китчи" және "Мюнхендік өнер терминалы" деп аталған еді, және идеалданған неміс шаруа отбасыларына, коммерциялық өнерге, және ерен соғыс көріністеріне, соның ішінде заңгер Циглердің бірнеше жұмыстарына шектелген, көңілді қысымға ұшырады." "Көрме сәтсіз аяқталды және келушілер саны аз болды. Сату одан да нашар болды, Гитлер көптеген туындыларды үкіметке сатып алуға мәжбүр болды." Рейхтің Мәдениет палатасының бөлімдері: "баспасөз, радио, әдебиет, кино, театр, музыка және бейнелеу өнері". "Бұл палатаның мақсаты неміс мәдениетін арийлендіруді ынталандыру және, мысалы, атоналды еврей музыкасын, блюзді, сюрреализмді, кубизмді және дадаизмді тыйым салу болды". Бұл Рейхтің Халыққа ағарту және насихаттау министрінің құзыретін "шетелдегі ағарту; өнер; өнер көрмелері; шетелдегі кино және спорт" [және ішкі юрисдикцияны арттыру] "Баспасөз (журналистика институтын қоса алғанда); Радио; Мемлекеттік әнұран; Лейпцигтегі неміс кітапханасы; Өнер; Музыка (филармония оркестрімен қоса); Театр; Кино; Киелі кітапқа қарсы науқан" және туризмді насихаттау" кіргізді. Рейх канцлері Адольф Гитлер қол қойды. Рейх президенті фон Гинденбург және Рейх канцлері Адольф Гитлер қол қойды. Құжат № 1708 PS: НСДАП бағдарламасында айтылған: тек неміс нәсілінің мүшелері ғана азамат бола алады (еврейлер, атап айтқанда, азаматтығынан айырылады), ал нәсілге жат адамдар Германияда тіркелген "қонақтар" ретінде ғана өмір сүре алады. 23-тармақта: "Біз ұлттық өмірімізге зиян келтіретін көркем және әдеби формаларды заңмен қудалауды және жоғарыда аталған талаптарға қарсы келетін ұйымдарды жабуды талап етеміз."

Өнерді ұрлау

1933 жылдан бастап нацистер Германияда Альфред Флехтхайм сияқты еврей өнер дүкендерін арияландырып, еврей коллекцияларын тонауға кірісті, оларды еврей емес иелеріне берді. Нацистер басып алған Австрия, Франция, Голландия және басқа елдерде еврей өнер жинаушылары мен сатушылары бизнестен шығарылып, Холокосттың бір бөлігі ретінде тоналды. Кейіннен, Еуропаны басып алған немістер Гитлердің туған қаласы Линцтегі жаңа галереяны толтыру үшін Еуропа мұражайлары мен жеке коллекцияларындағы «арий» өнерін іздеді. Бастапқыда туындыларды алмасуға тырысты (кейде нацистер дегенеративті деп санайтын импрессионистердің шедеврлерімен), бірақ кейіннен мәжбүрлі «сыйлықтар» және тікелей тонау арқылы сатып алулар жасалды. Германия мен оккупацияланған елдердегі өнерді тазалау кең ауқымды болды. Нацистердің тонауы қазіргі тарихтағы ең ірі өнер тонауы болып саналады, оған суреттер, жиһаз, мүсіндер және құнды немесе Гитлердің неміс мәдениетін тазартуға қарсы болған кез келген нәрсе кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс әскерлерінің өнерді тонауы ауыр салдарға әкелді, және бүгінге дейін жоғалған ұрланған өнер табылып жатыр, сонымен қатар заңды меншік құқығы үшін күрес жалғасуда. Рейх соғыс кезінде оккупацияланған аумақтардан көптеген шедеврлерді тәркілеп қайта бөліп берді, сондай-ақ Германия музейлері мен галереяларынан ірі өнер коллекциясының үлкен бөлігін аукционға шығарды. Ақырында, конфискациялық комиссиялар Германияның мемлекеттік коллекцияларынан 15 000-нан астам өнер туындыларын алып тастады. Нацистік өнер критерийлерін «жетілдіруге» төрт жыл кетті; соңында Гитлер ұнаған және неміс үкіметі үшін пропаганда жасау мақсатында пайдалы болған нәрселерге рұқсат берілді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бастап Германияда суретшілерді іздеу күшті болды, нәтижесінде өнер қауымдастығының көптеген мүшелері жойылды. Қазіргі заманғы өнерді қолдаған музей директорларына шабуыл жасалды; Рейх мақұлдаған өнерге сәйкес келмеген суретшілерге өнермен айналысуға тыйым салынды. Өнермен айналысуға тыйым салуды қамтамасыз ету үшін гестапо агенттері суретшілердің үйлеріне және студияларына күтпеген тексерулер жүргізді. Тексеру кезінде ылғалданған қылқаламдар немесе тіпті ауадағы терпентиннің иісі тұтқындалуға жеткілікті себеп болды. Осыған байланысты көптеген суретшілер Германиядан қашуға мәжбүр болды. Соғысқа дейін және оккупацияланған елдердің өнер қазыналарын тонау кезінде, Рейх Германияны қайшылықты өнерден азат ету үшін күш салғанда, нацистік партияның билігі Германияның өзінің өнер жинағының әлеуетті кірісін түсінді, оны неміс мәдениетінен тазарту керек болған «дегенеративті» өнер деп есептеді. Рейх көптеген өнер туындыларын жинап, аукционға шығара бастады. Мысалы, «1939 жылдың 30 маусымында Швейцарияның Луцерн қаласындағы Grand Hotel National қонақ үйінде ірі аукцион өтті». Барлық суреттер мен мүсіндер жақында Германияның мұражайларында көрмеге қойылған еді. Бұл коллекцияда Анри Матисс, Винсент ван Гог және Пабло Пикассо сияқты көптеген танымал суретшілердің 100-ден астам суреті мен мүсіні бар еді; олардың барлығы нацистік билік тарапынан «дегенеративті» деп танылды және Германиядан қуылды. Мұндай аукционға қатысушылар күдікпен қарады, олар түскен пайда нацистік партияны қаржыландыруға жұмсалады деп қорқыды: «Аукцион жүргізушісі осы пікірге қатты алаңдап, жетекші дилерлерге барлық пайда неміс музейлеріне жұмсалатынына сендіретін хаттар жіберді». Шындығында, аукционнан түскен барлық қаражат «неміс бақылауындағы шоттарға» аударылды, ал музейлер «барлығы күткендей, бір тиын да алмады».

Жанрлары

Германдық рухқа сенім – мистикалық, ауылдық, моральдық, ежелгі даналықты, қайғылы тағдырға қарсы тұратын асылдықты білдіретін – нацистер билікке келгенге дейіннен бұрын болған; Рихард Вагнер өзінің шығармаларында осындай идеяларды жақтап көрсеткен. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, танымал неміс сәулетшісі және суретшісі Пауль Шульце-Наумбургтің, қазіргі заманғы өнер мен сәулетті айыптау үшін нәсілдік теорияларды пайдаланған ықпалды жазбалары, Адольф Гитлердің классикалық Грекия мен орта ғасырлардың арий өнерінің нағыз бастаулары екендігіне сенуіне негіз болды. Нацистер қолдаған белгілі суретшілердің ішінде мүсіншілер Йозеф Торак пен Арно Брекер, сондай-ақ суретшілер Вернер Пейнер, Артур Кампф, Адольф Виссель және Конрад Хоммель болды. 1937 жылдың шілдесінде, билікке келгеннен кейін төрт жыл өткен соң, нацистік партия Мюнхенде екі өнер көрмесін ұйымдастырды. «Ұлы неміс өнері» көрмесі Гитлер мақұлдаған туындыларды көрсетуге арналған, онда мүсіндік келген сары түсті әйелдердің бейнесі, сондай-ақ идеалданған солдаттар мен пейзаждар бейнеленген. Екінші көрме, жақын жерде, неміс өнерінің екінші жағын көрсетті: заманауи, абстрактілі, бейнелеусіз – немесе нацистер оны «дегенеративті» деп санады. Клаус Фишердің сөзіне сүйенсек, «Нацистік өнер, қысқасы, алып, жекеленіп, стереотиптік болды. Адамдардың жеке басынан айырылып, мәңгілік деп есептелетін шындықтарды бейнелейтін қарапайым белгілерге айналды. Нацистік сәулетке, өнерге немесе суретке қарағанда, бет-әлпеттердің, пішіндердің және түстердің бәрі үгіт мақсатына қызмет етеді деген сезімге келесің; олардың барлығы нацистік құндылықтардың бір түріндегі стильдік мәлімдемелері – күш, мықтылық, тұрақтылық, скандинавиялық сұлулық».

Сурет

Нацистік Германияның өнері классикалық үлгілерге негізделген романтикалық реализм стилімен ерекшеленді. Қазіргі заманғы стильдерді "бүлінген" деп айыптағанмен, нацистер нәсілдік тазалық, әскерилік және мойынсұнушылықтың "қан мен топырақ" құндылықтарын дәріптейтін, дәстүрлі манерадағы суреттерді насихаттады. Нацистік өнердегі танымал тақырыптар: егістікте жұмыс істейтін халық, Heimat (отанды сүю) қарапайымдықтарына оралу, Ұлттық-социалистік күрестің еркектік қасиеттері және бала туу мен тәрбиелеудің әйелдер қызметін бейнелейтін "Kinder, Küche, Kirche" ("балалар, ас үй, шіркеу") сияқты ұғымдар. Жалпы, "дегенеративті өнерден" тазартылғаннан кейін, сурет салу дәстүрлі жанрлық сурет салуға негізделді. Суреттердің атаулары мақсатты болды: "Жемісті жер", "Азат етілген жер", "Қорғауда тұрған", "Жел мен ауа райының арасынан", "Жердің нығметі" және т.б. Гитлердің сүйікті суретшісі Адольф Циглер болды және Гитлер оның көптеген туындыларына ие болды. Үлкен неміс өнері көрмесінде пейзаждық суреттер маңызды орын алды. Неміс романтизмінің дәстүрлеріне сүйене отырып, олар діни көңіл-күйсіз, немістердің Lebensraum (өмірлік кеңістігі) негізінде болуы керек еді. Шаруалар да кең таралған бейнелер болды, олар табиғатпен үйлесімдегі қарапайым өмірді көрсетеді. Бұл өнерде шаруашылықтың механизациялануының белгілері жоқ. Шаруа қолмен, күшпен және күресіп жұмыс істеді. Бірінші көрмеде қалалық немесе индустриалды өмірді бейнелейтін бірде-бір сурет болмады, ал 1938 жылғы көрмеде тек екеуі ғана болды. Нацистік теория "материализмді" ашық түрде қабылдамады, сондықтан суреттерге нақтылықпен қарағанмен, "реализм" сирек қолданылатын термин болды. Суретші мәңгілікке арналған идеалды сурет салуға тиіс еді. Ерлердің, әсіресе әйелдердің бейнелері қатты стереотиптелген, жалаңаш суреттер үшін физикалық кемелділік қажет болды. Бұл антисемиттік суреттердің өте аз болуына себеп болуы мүмкін; "Um Haus und Hof" (үй мен аула маңында) сияқты еврей спекулянтының қарт шаруалар жұбынан мүлікті алып жатқанын бейнелейтін туындылар болғанымен, олар аз, мүмкін өнер жоғары деңгейде болуы керек болғандықтан. Саяси суреттер жиі кездесетін, бірақ өте сирек кездесетін. Соғыс басталғанда соғыс суреттері кең таралды. Суреттерге ерлікпен құрбандық пен жеңіс бейнеленді. Дегенмен, пейзаждар басым болды, ал соғыс қызметінен босатылған суретшілердің барлығы пейзаждар немесе басқа бейбіт тақырыптар үшін танымал болды. Тіпті Гитлер мен Геббельс жаңа суреттерді көңіл көншітпейтін деп тапты, бірақ Геббельс алаңды тазартқандарын және осы қиын кезеңде көптеген таланттарды мәдени емес, саяси өмірге тартқандарын айтып, оған жақсы бет қоюға тырысты. 1939 жылы Мюнхендегі Ұлы неміс өнер көрмесінде сөйлеген сөзінде Гитлер: "Біздің жаңа неміс өнерінің бірінші мақсаты [ ] міндетті түрде орындалды. Мюнхенде басталған сәулет өнерінің жаңаруына ұқсас, бұл жерде сурет және мүсін саласындағы тазарту басталды, бұл тіпті одан да қираған болуы мүмкін. Өнердің заманауи немесе патологиялық бағытының бүкіл арамзалығы жойылды. Жалпы деңгейге қол жеткізілді. Бұл маған көп нәрсеге көмектеседі. Тек осыдан ғана шынайы шығармашылық дарын туындайды". 1938 жылға қарай неміс және шетелдік суретшілердің 16000-ға жуық туындылары неміс галереяларынан тәркіленіп, шетелге сатылды немесе жойылды.

Мүсіндік

Скульптураның монументальді мүмкіндіктері нацизм теориясының материалдық көрінісін кеңейтті. Ұлы неміс өнер көрмесінде мүсін жанры сурет салудан басымдық алды. Осылайша, жалаңаш ер адам идеалды арийдің ең көп таралған бейнесі болды; Арно Брекердің көркемдік шеберлігі оны Адольф Гитлердің сүйікті мүсіншісіне айналдырды. Йозеф Торак тағы бір ресми мүсінші болды, оның монументальді стилі нацистік Германияның әлемге көрсетуге ниеттенген имиджіне сай келді. Жылаңаш әйелдер де жиі кездесетін, бірақ олар көбінесе аз монументальды болды. Екі жағдайда да идеалды нацист еркек және әйелдің дене бітімінде ешқандай кемшілік болған жоқ. 1920 және 1930 жылдары Германияның қалалық орталықтары джаз клубтарымен, кабарелермен және авангардтық музыкамен қызу болды. Керісінше, нацистік режим қазіргі заманғы музыканы (дегенеративті және еврейлік деп есептелген) жақтырмады және оның орнына классикалық неміс музыкасын қолдады. Иоганн Себастьян Бах, Людвиг ван Бетховен және Рихард Вагнер сияқты мифтік, батырлық неміс өткеніне сілтеме жасайтын музыкаға ерекше мән берілді. Антон Брукнердің музыкасы неміс халқының рухын бейнелейтіні үшін жоғары бағаланды. Арнольд Шенбергтің (соның ішінде атональды музыканың), Густав Малердің, Феликс Мендельсонның және тағы басқаларының музыкасына тыйым салынды, өйткені композиторлар еврей немесе еврей тегінен шыққан. Пауль Хиндемит 1938 жылы өзінің музыкасын нацистік идеологияға бейімдеудің орнына Швейцарияға қашып кетті. Георг Фридрих Гендельдің кейбір опералары еврейлерге және иудаизмге жағымды тақырыптарға байланысты толығымен тыйым салынды немесе олар үшін жаңа либреттолар жазылды. Нацистік кезеңде музыкасы жиі орындалған неміс композиторлары – Макс Регер және Ханс Пфицнер. Рихард Штраус нацистік режимге дейін болғандай, ең көп орындалатын заманауи неміс композиторы болып қала берді. Дегенмен, тіпті Штраустың «Сайқын әйел» операсы 1935 жылы оның еврей либреттошысы Стефан Цвайгтың ықпалынан тыйым салынды. Неміс емес композиторлардың музыкасына классикалық, тоналды және еврей тегінен шықпаған немесе нацистік режимге қарсы идеологиямен байланысы жоқ болса, төзімділікпен қарастырылды. Нацистер Франц Листтің неміс екенін мойындап, Фредерик Шопеннің неміс тегінен екенін жоғарылатып көрсету үшін шежіре жасады. Польшаның нацистік генерал-губернаторы тіпті Краковта «Шопен мұражайын» салғызды. Ресейлік Петр Чайковскийдің музыкасы тіпті «Барбаросса» операциясынан кейін де нацистік Германияда орындалуы мүмкін болды. Джоаккино Россини, Джузеппе Верди және Джакомо Пуччини опералары жиі қойылды. Соғыс басталғанға дейін ең көп орындалған неміс емес композиторлар – Клод Дебюсси, Морис Равел, Жан Сибелиус және Игорь Стравинский болды. Пропаганда министрлігінің музыка бөлімінің алғашқы директоры болған Карл Орфқа қатысты қызу сын мен қорғау күшті болды. Германияда еврейлерге классикалық музыканы орындауға немесе дирижерлік етуге тыйым салынды. Отто Клемперер, Бруно Вальтер, Игнац Вагхальтер, Йозеф Крипс және Курт Сандрлинг сияқты дирижерлер Германиядан қашып кетті. Нацистер Чехословакияны басып алғаннан кейін дирижер Карел Анчерль еврей ретінде қара тізімге енгізіліп, Терезиенштадтқа және Освенцимге жіберілді.

Нацистік Германияның музыкологтары

1933 жылы нацистік режим билікке келген кезде музыктанушыларға нацистік мифология мен идеологияға сәйкес келетін неміс музыкасының тарихын қайта жазу тапсырылды. Рихард Вагнер мен Ханс Пфицнер енді біртұтас құрылымды (Volksgemeinschaft) тұжырымдаған композиторлар ретінде қарастырылды, онда музыка неміс қоғамдастығының көрсеткіші болды. Вагнер мен Пфицнер ыдыраған заманда елін музыка арқылы қайта жаңғыртуды көздеді. Ханс Пфицнер мен Вагнер туралы 1939 жылы Регенсбургте жарық көрген кітапта қазіргі заманғы музыкалық партиялардың ғана емес, сонымен қатар Германиядағы саяси партиялардың да пайда болуы жайлы айтылды. Вагнер мен Пфицнердің ұстанымы Арнольд Шенберг пен Теодор В. Адорно сияқты басқа да көрнекті өнер шеберлерінің идеяларына қайшы келді. Олар музыканың саясаттан, нацистік бақылаудан және қолданыстан тәуелсіз болуын қалаған. Вагнер мен Пфицнер нацизмге дейін өмір сүргенмен, олардың сезімдері мен ойлары, Вагнердің Gesamtkunstwerk шығармасы Гитлер мен оның пропагандистері, әсіресе Йозеф Геббельс тарапынан қабылданып алынды. Майкл Мейердің айтуынша, "Түбірге бейімділік пен дәстүрлі музыкаға жасалған баса назар нацистердің өзін диалектикалық тұрғыда түсінуін көрсетті: ежелгі құдайлар Адольф Гитлер мен оның билігінің музыкалық бейнесіне заңдылық беру үшін жақын өткеннің жалған құндылықтарына қарсы жұмылдырылды". Композиторлар, либреттошылар, педагогтар, сыншылар және әсіресе музыктанушылар өздерінің қоғамдық мәлімдемелері, интеллектуалдық жазбалары және журналдары арқылы нацизация арқылы енгізілетін тоталитарлық жоспарды ақтауға үлес қосты. Барлық музыка нацистердің салтанатты шараларына, митингтеріне және конгрестеріне арналып жазылды. Композиторлар фюрерге арнап «идентификациялық фанфарлар», «ашылу фанфарлары» және «ту әндерін» жазды. Фюрер билікке келгеннен кейін нацистік революция бірден музыкалық журналистикада көрініс берді. Қазіргі заманғы музыкаға қатысты белгілі бір прогрессивті журналистика тазартылды. «Германиялық көзқарас» идеясын ұстанған «Zeitschrift für Musik» және «Die Musik» сияқты журналдар жаңа режимге сенім білдіріп, мемлекеттік саясатты музыкамен байланыстыру процесін растады. Йозеф Геббельс элиталар мен партиялық шенеуніктерден бөлек, жалпы жұртшылыққа таратылатын «Völkischer Beobachter» журналын Рейх мәдениетінің органы ретінде пайдаланды. 1930 жылдардың соңында «Mitteilungen der Reichsmusikkammer» музыка саясатын, музыкалық мекемелердегі ұйымдастырушылық және кадрлық өзгерістерді көрсететін тағы бір маңызды журналға айналды. Нацистік биліктің алғашқы жылдарында музыктанушылар мен музыканттар музыканың бағытын өзгертіп, не «неміс музыкасы» екенін, ал не емес екенін анықтады. Нацистік идеология музыканттарды батыр мәртебесіне бағалауға қолданылды; жаңа неміс музыкалық дәуіріндегі музыканттарға пайғамбарлар атағы берілді, ал олардың жетістіктері мен іс-әрекеттері нацистік режимнің тікелей жетістіктері ретінде қарастырылды. Неміс музыктанушыларының еңбегі нацистік билікті ақтауға және жалпы жаңа неміс музыка мәдениетінің қалыптасуына әкелді. Музыка ғалымдары музыканттардың өзін тануы тиіс неміс құндылықтарын анықтады, өйткені олардың міндеті музыка мен нацизмді ажырамас етіп байланыстыру болды. Нацистік миф жасау мен идеология неміс музыкасының риторикасына енгізілгеннің орнына Германияның жаңа музыкалық жолына күштеп енгізілді.

Графикалық дизайн

Осы кезеңде плакат үгіт-насихаттың маңызды құралына айналды. Мәтін мен айқын графиканы үйлестіре отырып, плакаттар Германияда да, оккупацияланған аймақтарда да кеңінен қолданылды. Олардың типографиясы нацистердің ресми идеологиясын көрсететін. Германияда 1941 жылға дейін фратур шрифтінің қолданылуы жиі болды, бірақ Мартин Борман осы шрифтті «жаһудий әріптері» деп айыптап, тек римдік шрифттерді ғана пайдалануға бұйрық берді. Қазіргі заманғы сызықтық шрифттер мәдени большевизм деп қарастырылды, алайда Футура шрифті практикалық ыңғайлылығы үшін қолданыла берді. Суреттер көбінесе қаһармандық реализмге негізделген. Нацистік жастар мен СС монументалды бейнеленді, жарықтандыру ұлылық сезімін тудыру үшін реттелді. Свастика Гитлер билікке келгенге дейін де бар болған – қазіргі кездегідей емес, одан гөрі жақсы мақсаттарға қызмет еткен. Свастиканы жасау үшін пайдаланылған кескіндік сызықтардың қарапайымдылығы оны есте сақтауды жеңілдетті. Әдебиет Геббельс басқаратын Ұлттық Пропаганда және Ағарту министрлігінің қарауында болды. Грунбергердің сөзіне сәйкес, «соғыс басталғанда бұл бөлім 2500 баспахананы, 23000 кітап дүкенін, 3000 авторды, 50 ұлттық әдеби сыйлықты, жыл сайын шығарылатын 20000 жаңа кітапты және кітап нарығын құрайтын 1 миллион атауды қадағалап отырды». Германия кітап өндірісі бойынша Еуропадағы ең ірі ел болды – жылдық жалпы өндіріс көлемі де, жаңа кітаптардың саны да ең көп болатын. 1937 жылы өндірілген кітаптардың орташа сату құны 650 миллион рейхмаркаға жетті, бұл тауарлар статистикасында көмір мен бидайдан кейін үшінші орынды иеленді. Алғашқы нацистік әдеби комиссияның мақсаты «Жүйелік кезең» әдебиетін жою болды, өйткені Веймар осылай қысыммен аталатын, және нацистік мемлекетте ұлттық-халықтық әдебиетті тарату болды. Әдебиеттің маңызды саяси құрал екендігі ерте танылды, себебі Германия халқының 100 пайызы сауатты болды. «Ол кезеңдегі ең көп оқылған немесе таралған кітап Гитлердің «Менің күресім» кітабы болды, ол (Лайон Фойхтвангердің айтуынша) неміс грамматикасы мен синтаксисіне қарсы 164 000 қателер жинағы еді; 1940 жылға қарай 6 миллион данасы сатылып, Германияның ең көп сатылатын кітаптары тізімінде жалғыз көшбасшы болды, Райнер Мария Рилке және басқалардың кітаптарынан 5 миллион данаға басым болды». Нацистер көптеген шетелдік әдебиеттерді оқуға рұқсат берді, себебі Джон Стейнбек және Эрскин Колдуэлл сияқты авторлардың жазбалары Батыс қоғамын жемқорлыққа ұшыратқандығы туралы нацистердің айыптауларын растайды деп сенді. Алайда, АҚШ соғысқа кіргеннен кейін барлық шетелдік авторлар қатаң цензураға ұшырады. Нацистік әдебиеттегі тақырыптар «рұқсат етілген әдеби көрініс» ретінде анықталды, негізінен төрт тақырыпқа шектелді: неміс соғысын даңқтау, нацизм және нәсіл, қан мен жер және нацистік қозғалыс. Нацистік Германияның танымал авторларына Агнес Мигель, Рудольф Биндинг, Вернер Бумельбург және Боррис фон Мюнхгаузен кірді.

Фронтерлебнис (Рухани тәжірибе ретінде соғыс)

Бұл соғыс аралық кезеңдегі ең танымал тақырыптардың бірі болды. Жазушылар "Бірінші дүниежүзілік соғыстағы майдан желіндегі жауынгерлердің батырлығын, соғыс қызығын және отанға қызмет ету жолындағы өлімнің қасиеттілігін" мақтап жазды. Атақты кітаптары: Эрнст Юнгердің "Болат дауыл" (1920), "Күрес – ішкі сезім ретінде" (1922), "Дауылдар" (1933), "От пен қан" (1925), "Батыл жүрек" (1929) және "Толық жұмылдыру" (1931).

Блют и Боден (Қан мен топырақ)

Бұл тақырыптағы романда көбінесе өз өмір салтын жоюға тырысқан жат сыртқы адамдардан қорғанып, табиғатқа жақын, инстинктивті шаруалар қауымы бейнеленген. "Бұрынғысынан еш айырмасы жоқ суретші және болашақ сәулетші болған Гитлер де қазіргі заманғы өнердің "ыдырауы" туралы пікір білдіріп, жоспарлаушыларын ескі неоклассикалық немесе арт-деко стильдерінде монументальді ғимараттар салуға шақырды".

Театр және кино

Райхтың кино палатасы (Reichsfilmkammer) Германияның дамыған кино индустриясын бақылады, ал кино несие банкі (сонымен қатар Геббельстің бақылауында) кино өндірісінің қаржылық аспектілерін орталықтандырды. Нацистік билік кезінде шамамен 1363 көркем фильм түсірілді (олардың 208-і екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нацистік пропаганданы қамтиды деп танылды және көрсетілуіне тыйым салынды). Нацистік Германияда түсірілген әрбір фильмді (оның ішінде көркем фильмдер, қысқа фильмдер, жаңалықтар және деректі фильмдер) жұртшылыққа көрсетілу алдында Джозеф Геббельстің өзі бекітуі керек еді. Бұқаралық мәдениет жоғары мәдениетке қарағанда қатаң түрде реттелмейтін, мүмкін билік танымал ойын-сауыққа тым қатты араласудың салдарынан қорқыпты. Осылайша, соғыс басталғанға дейін Голливудтың көптеген фильмдері көрсетілуі мүмкін болды, соның ішінде "Бір түнде болды", "Сан-Франциско" және "Желмен кеткендер". Атональды музыканы орындауға тыйым салынғанмен, джаз музыкасын тыйым салу қатаң түрде орындалмады. Бенни Гудман мен Джанго Рейнхардт танымал болды, ал алдыңғы қатарлы ағылшын және американдық джаз топтары соғыс аяқталғанға дейін ірі қалаларда өнер көрсетуді жалғастырды; содан кейін би топтары тыйым салынған джаздан гөрі ресми түрде "свинг" ойнады. 1940 жылы 28 қарашада Берлинде премьерасы өткен фильм нацистік идеологияны насихаттау құралы ретінде пайдаланылды. "Елсіз Яһуда" фильмінің түсірілімі неміс басшыларының Лодждегі геттоның құрылуы туралы мәлімдемесіне екі ай қалғанда ғана аяқталды. Фильм нацистік баспасөзде киноны шындық ретінде көрсету үшін деректі фильм ретінде бейнеленді, бірақ шын мәнінде бұл көрермендерде еврей қауымына қарсы жеккөрушілікті ояту үшін жасалған пропагандадан басқа ештеңе емес еді. Фильмнің режиссері Фриц Хипплер еврейлерді лас, бүлінген және аурумен зардап шеккен халық ретінде бейнелеу үшін көптеген визуалды тәсілдерді қолданды. Фильм көрерменге еврей өмір салтына терең үңілуді көздеді, фильмде Лодзь (жақын арада геттоға айналатын) сахналанған көріністер көрсетілді, оларға шыбықтар мен егеуқұйрықтардың болуы тіршілікке қауіпті аймақ екенін көрсететін мақсатта қолданылды, бұл өз кезегінде көрерменге ырым-жымдар мен қорқыныш сезімін тудырды. Осы сахналанған және асыра көрсетілген лас көрініске Рейх лауазымды адамдарының ескертуі қосылды: Лодзь жұқпалы аурулардың кең таралған ошағы екенін ескерту. Фильм режиссері нәсілшіл киноны пайдаланып, еврейлер неміс мәдениетінің паразиті және бүлдірушілері деген ойды нығайтты. Хипплер еврей халқына қарсы жеккөрушілік сөздерді немесе ойдан шығарылған статистиканы келтіру үшін үнді дауысты қолданды. Ол басқа фильмдерден көптеген көріністерді алып, оларды түпнұсқа контекстінен шығарып алып көрсетті: мысалы, АҚШ-тағы еврей кәсіпкерінің ақша жасырып жүрген көрінісіне еврейлерге АҚШ-та еврей еместерге қарағанда көп салық салынады деген жалған мәлімдеме қосылды, бұл еврейлер үкіметтен ақша жасырып отыр деген ойды тудыру үшін қолданылды. Еврейлердің камераға иығынан қарап жатқан кезде түсірілген (білместен) жақтағы бұрыштарын қайта-қайта қолдану арқылы "Елсіз Яһуда" еврейлердің айлакер және құпиялы табиғатын көрсететін визуалды бейне жасады. Тағы бір пропагандалық тәсіл - суперпозиция. Гипплер дүниежүзілік астаналардың басына Дәуіттің жұлдызын орнатып, еврейлердің әлемге үстемдік ететіні туралы ойды тудырды. "Елсіз Яһуда" антисемитизмімен және киноны пропаганда жасау үшін, Гитлерді қанағаттандыру үшін және Германия идеологиясын қабылдап, елде бір оппозициялық көшбасшыны қолдауға арналған өзінің жағымсыз беделімен танымал. "Жас актер Лео Росс Германиядан Венаға қашып барып, сонда шашын және сақал-сарысын бояп, нацистердің мақтауына ие болған "арий" рөлдерін сомдаған маманға айналды. Ойын-сауықтан кейін Рёсс өзінің еврей екенін айтып, MGM-мен келісімшартқа қол қойып, Америка Құрама Штаттарына кетті".

Фюрер мұражайы

Германия коллекциясынан шығарылатын өнерді аукционға шығарудан басқа, Гитлер ерекше жағымды деп санаған Германия өнерін, оның туған қаласы Линцте (Австрия) жеке коллекциясы үшін алып өнер мұражайын құру үшін біріктіруді жоспарлады. 1945 жылға дейін ашылуға тиіс болған мұражайда мыңдаған жиһаз, картина, мүсін және басқа да қолөнер бұйымдары болды. Мұражай "Фюрер мұражайы" деп аталды. 1940 жылдың көктемінде өнер коллекционерлері мен мұражай кураторлары мыңдаған коллекцияларды жасыруға немесе жақын арада басылып алынатын аумақтан шығаруға уақытқа қарсы күресті, себебі олар неміс шенеуніктердің тәркілеуіне ұшырауы мүмкін еді – өзі үшін немесе Гитлер үшін. 5 маусымда, Мона Лизаны қоса алғанда, мыңдаған картинаның маңызды қозғалысы болды. Олардың барлығы неміс әскерлерінің басып кіруі кезінде Мартиел маңындағы Лок-Дью аббаттығында жасырылды. Өнер сатушылары өнер туындыларын мүмкіндігінше жақсы жерлерге жасыруға тырысты; Пол Розенберг Моне, Матисс, Пикассо және Ван Гогтың туындыларын қамтитын 150-ден астам шедеврді Либурн банкіне көшіруге қол жеткізді. Басқа коллекционерлер Францияның өнер қазыналарын сол кездегі ең қауіпсіз жерлерге көшіру үшін бар күштерін салды: көліктерді толтыру немесе Вишиге бара жатқан үлкен жәшіктер, немесе оңтүстікке Франция арқылы Испанияға, кемемен жеткізу үшін. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нацистік өнерді тонау ісіне қатысқандығы үшін тұтқындалған өнер саудагері Мартин Фабиани Лиссабоннан Нью-Йоркке бағытталған көптеген суреттер мен картиналарды көшірді, бірақ оларды Корольдік теңіз күштері тәркілеп, Канадаға жеткізді, онда олар соғыс аяқталғанға дейін қалды. Нью-Йоркке де ұқсас жүктер келді. Маусымның соңында Гитлер Еуропаның көп бөлігін басып алды. Адамдар тұтқындалғанда олардың мүлкі тәркіленді; егер олар қашуға мүкіндік алса, қалған немесе сақтауға қойылған мүліктері Германияның меншігіне айналды. Тамыздың соңында Рейх шенеуніктеріне кез келген контейнерлерге кіруге және ішіндегі кез келген қажетті заттарды алуға рұқсат берілді. Артур Сейсс-Инкварт басып алынған аумақтардан тасымалданатын тауарларды тонауға рұқсат берді және шабуыл кезінде үйлерден табылған кез келген заттарды алып тастауға рұқсат берді, содан кейін Еуропалық қазыналарды ұзақ және мұқият іздеу жүргізілді. Өнер туындылары неміс экономикасында маңызды тауарға айналды: Германия немесе Остік елдерде жаңа германдық бақылаудағы аумақтан тыс жерлерде инвестиция салуға рұқсат етілмеді, бұл өз кезегінде өзіндік нарық құрды. Инвестицияға көп нұсқа болмағандықтан, өнер ақшасы бар кез келген адам үшін, соның ішінде Фюрердің өзі үшін де, қауіпсіз инвестиция түрі ретінде, тіпті басқалардың өмірі үшін де маңызды болды. 1943 жылы сауданың ең жоғары нүктесінде өнерді Нидерландыдағы немістерге өнер сатушылардың ең ірі сатушысы және Нидерландыдағы өнер сатушылар қауымдастығының төрағасы Питер де Буерс еврей қызметкерін босату үшін пайдаланды. Сұраныс күрт өсті, бағалар көтерілді және басып алынған аумақтағы жасырын қазыналарды табуға деген құштарлық күшейді. Басып алынған Францияда барлау жалғасқанда және Гитлердің бұйрығымен Франциядағы барлық ұлы өнер туындыларын қамтитын тізім жасалды, ал неміс валюталық бөлімі сансыз коллекционерлердің мүлкін және тізімдегі ықтимал заттарды сақтайтын жеке банк бөлімшелерін ашты. Қамқорлықтың иесі міндетті түрде қатысуы керек болды. Пабло Пикассоның қазынасын тексерудің бір мысалы бар; ол әскерлер оның қазынасының мазмұнын іздегенде өте ақылды тактиканы таңдады. Ол өзінің туындыларын өзінің коллекциясынан басқа суретшілердің көптеген туындыларымен хаостық түрде үйлестірді, нәтижесінде тергеушілер коллекцияда ештеңе маңызды емес деп ойлады және ештеңе алмады. Тәркілеулер көбейген сайын, олар Луврді толтырып, Рейх шенеуніктерін қосымша орын үшін және коллекцияны дұрыс қарау үшін Jeu de Paume кішкентай мұражайын пайдалануға мәжбүр етті. Гитлердің таңдауға мүмкіндігі болған үлкен өнер қоры болды: Гитлер өзінің жеке коллекциясы үшін бірінші таңдау жасады; екіншісі Рейхсмаршалдың коллекцияларын толықтыратын заттар болды; үшіншісі нацистік идеологияны қолдауға пайдалы нәрселерге арналды; төртінші санат неміс музейлері үшін құрылды. Барлығы бағаланып, төленуі керек еді, ал түскен қаражат француз соғыс жетімдеріне жұмсалуға тиіс болды. Гитлер сонымен қатар мемлекет мен қалаларға тиесілі француз өнер туындыларын тәркілеуге бұйрық берді. Рейх шенеуніктері Францияда қандай заттарды қалдыру керектігін және қандай заттарды Линцке жіберу керектігін шешті. Гитлерден келген қосымша бұйрықтарда Наполеонның Германиядан бұрын тонаған өнер туындыларын қайтару да қарастырылды. Наполеон өнерді тәркілеу ісінде рекордты иеленуші деп есептеледі.

Өнердің бүліну түрлері

1933 жылғы 31 қаңтарда Гитлер билікке келгеннен кейін, мәдениетті тазалауға бағытталған шаралар тез күш алды: кітаптарды өртеу ұйымдастырылды, суретшілер мен музыканттар оқытушылық қызметтерінен шеттетілді, суретшілерге табиғатта кездеспейтін түстерді қолдануға тыйым салынды, ал заманауи өнерге ықылас көрсеткен кураторлар нацистік партия мүшелерімен ауыстырылды. "Пропаганда министрлігі немесе ERR арқылы нацистер басып алған елдердің мәдениетін жойды немесе карантинге алды". "Төрт адамнан тұратын комиссия (профессор Циглер, Швайцер Мьёльнир, граф Бодиссин және Вольф Вилрих) Рейхтің барлық галереялары мен мұражайларын аралап, «дегенеративті» деп танылған суреттер мен мүсіндерді алып тастауға бұйрық берді". "Бұл төрт апокалиптикалық норвегтің Германияның жинаған көркем өнеріне келтірген зияны 16 000-нан астам сурет, гравюра және мүсінге жетеді деп бағаланды: Нольдеден 1000-нан астам, Геккельден 700, Шмидт-Роттлуф пен Кирхнерден 600-дан, Бекманнан 500, Кокошкадан 400, Хофер, Пехштейн, Барлах, Фейнингер және Отто Мюллерден 300-400-ден, Дикс, Гросс және Коринфтен 200-300-ден, Лехмбруктан 100, сондай-ақ Сезанн, Пикассо, Матисс, Гоген, Ван Гог, Брак, Писсарро, Дюфи, Кирико және Макс Эрнсттің туындылары". 1939 жылғы 20 наурызда Берлин өрт сөндіру бас штабының ауласында тартып алынған 4000-нан астам туынды өртеліп кетті. «Дегенерация» термині Германияда 19 ғасырдың соңында, сыншы және жазушы Макс Нордау 1892 жылы жарық көрген «Дегенерация» кітабында ұсынған теорияны қалыптастырған кезде кеңінен танылды. Нордау криминолог Чезаре Ломброзоның 1876 жылы жарияланған «Қылмыскер адам» еңбегіне сүйенді, онда «тумысынан қылмыскерлер» бар екенін дәлелдеуге тырысты, олардың атавистік ерекшеліктерін ғылыми өлшемдер арқылы анықтауға болады. Нордау осы қағидадан қазіргі заманғы өнерді сынға алды, оны қазіргі өмірмен бұзылған және әлсіреген адамдардың туындысы ретінде түсіндірді, олар біртұтас жұмыстар жасау үшін қажетті өзін-өзі бақылау қабілетін жоғалтқан. Импрессионизмнің бояулылығын аурулы көру қабығының белгісі ретінде түсіндіріп, ол дәстүрлі неміс мәдениетін мадақтады және қазіргі заманғы дегенерацияны айыптады. Нордау еврей болғанына қарамастан (Ломброзо сияқты), оның өнердегі дегенерация теориясын Веймар республикасы кезінде нацистер өнердегі арийлік тазалыққа қатысты антисемиттік және нәсілшіл талаптарын қолдау үшін пайдаланды. Рафаэль Шектің сөзіне сәйкес, Германия «Веймар мәдениеті мен ғылымының көптеген көрнекті өкілдері, соның ішінде мыңдаған зиялы, суретші және ғалымдардан айырылды». Фишердің айтуынша, «Гитлер билікке келгеннен кейін көптеген зиялы адамдар дереу елден қашып кетті». Нацистік Германияда порнография ресми түрде тыйым салынғанымен, порнографиялық фильмдер жеке түсіріліп, нацистік партияның жоғары лауазымды тұлғаларына көрсетілгені, сондай-ақ Солтүстік Африкаға жәндіктерге қарсы дәрілер және басқа да тауарлармен айырбасталғаны белгілі болды. 1941 жылы жасырын түсірілген эротикалық фильмдердің бірі – «Саксенвальд» фильмдері. 1933 жылдың сәуір айында нацистер солшыл, демократиялық және еврей авторларының ұзын тізімін жасады, онда 19 ғасырдың бірнеше танымал жазушылары да болды. 1933 жылдың қарашасы мен 1934 жылдың қаңтары аралығында баспагерлерге «аталған туындыларды шығару мен тарату ұлттық және мәдени себептермен қолайсыз, сондықтан тоқтатылуы керек» деген хабарлама жіберілді. Кітаптарына тыйым салынған баспагерлер, көбінесе үлкен экономикалық шығындарға ұшырады, «жауапты органдар кез келген немқұрайлылыққа қатаң шара қолданады» деген хаттар алды. «Натурализм, экспрессионизм, дадаизм және жаңа объективтілік фантастикасын; қазіргі заманғы аударма әдебиетін; және сынға алушылық танымдық әдебиетті» жариялаған компаниялар үлкен экономикалық зиянға ұшырады. Жазалар әртүрлі болды: кейбіреулері цензураға ұшырады немесе олардың еңбектері жойылды немесе жұрт алдында мазақ етілді, ал басқалары концлагерьлерге қамалды. «Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1939-1945 жылдары нацистер тыйым салынған әдебиеттердің бірдей тізімдерін барлық оккупацияланған елдерде, сондай-ақ Германияның одақтас елдерінде: Дания, Норвегия, Франция, Люксембург, Бельгия, Нидерланды, Литва, Латвия, Эстония, Беларусь, Польша, Югославия, Грекия және, әрине, Германияда қолданды».

Кітаптарды өртеу

Тазалау әрекеті немесе Sauberung ретінде сипатталған, тұтанған қымыз сияқты, отты тұтану Германияның басқа қалаларында да кітаптарды өртеуге себеп болды, соның ішінде Франкфурт пен Мюнхенде, онда өртеулер оркестрленген бағдарламаның бір бөлігі болды, оған музыка мен сөздер кірді. "Көзі көрмейтін жазушы Хелен Келлер неміс студенттеріне ашық хат жариялады: 'Сіздер менің кітаптарымды да, Еуропаның ең жақсы ойшылдарының кітаптарын да өрте аласыз, бірақ сол кітаптардағы идеялар миллиондаған арнадан өтіп, одан әрі тарай береді.'"

Өршік өнер көрмесі

Қазіргі заманғы өнер туындылары неміс музейлерінен алынып тасталды. Бастапқыда 5000-нан астам шығарма тәркіленді, оның ішінде 1052-і Нольде, 759-ы Геккель, 639-ы Эрнст Людвиг Кирхнер және 508-і Макс Бекман, сондай-ақ Александр Архипенко, Марк Шагалл, Джеймс Энсор, Анри Матисс, Жан Метцингер, Пабло Пикассо және Винсент ван Гог сияқты суретшілердің кішігірім шығармалары. Бұл туындылар 1937 жылғы 19 шілдеде Мюнхенде тұсаукесерін өткізген және 30 қарашаға дейін Германия мен Австрияның он бір қаласына сапар шегуге дейін Германияның отыз екі мұражайының жинақтарынан алынған 650-ден астам сурет, мүсін, графика және кітаптарды ұсынған "Entartete Kunst" ("Дигенерациялық өнер") атты жамандау көрмесіне материал болды. Көрменің көркем туындылары әдейі тәртіпсіз түрде көрсетіліп, мазақтайтын жазбалармен бірге қойылды. "Оларды 'қорғау' үшін балаларға кіруге рұқсат етілмеді". "Entartete Kunst" көрмесімен бір уақытта "Große Deutsche Kunstausstellung" (Ұлы неміс өнер көрмесі) өтті. Бұл көрме әсем "Haus der deutschen Kunst" (Неміс өнерінің үйі) ғимаратында өткізіліп, Арно Брекер және Адольф Виссель сияқты ресми мақұлданған суретшілердің жұмыстарын көрсетті. Төрт айдың соңында "Entartete Kunst" көрмесіне екі миллионнан астам адам келді, бұл жақын орналасқан "Große Deutsche Kunstausstellung" көрмесінен үш жарым есе көп. "Дегенеративті өнер" көрмесінде Пол Клее, Оскар Кокошка және Василий Кандинский сияқты белгілі халықаралық суретшілердің, сондай-ақ сол кездегі атақты неміс суретшілері Макс Бекман, Эмиль Нольде және Георг Гросс өнерлері қойылды. Көрмеге арналған анықтамалықта көрменің мақсаты "бұл қозғалыстың артында тұрған философиялық, саяси, нәсілдік және моральдық мақсаттар мен ниеттерін, сондай-ақ оларды ұстанатын жемқорлықтың қозғаушы күштерін ашу" екені түсіндірілді. Клеремонт-Мккенна колледжінің Еуропа тарихы профессоры және нацистік дәуірдегі өнер мен саясат туралы бірнеше кітаптың авторы Джонатан Петропулос былай деді: "Егер туынды абстрактілі немесе экспрессионистік болса, сондай-ақ кейбір жағдайларда еврей суретшісіне тиесілі болса, ол да осы топқа енгізілді". Гитлер саясаткер болғанға дейін суретші болған, бірақ ол қалаған ғимараттар мен пейзаждардың реалистік суреттері сурет өнерінің беделді өкілдері тарапынан абстрактілі және заманауи стильдерге басымдық бергендіктен қабылданбаған. Сондықтан "Дегенеративті өнер" көрмесі оның кек алу мүмкіндігі болды. Ол сол жазда сөйлеген сөзінде "өздігінен түсініксіз, бірақ өмір сүруін дәлелдеу үшін қандай да бір көркемдік түсіндірме қажет болатын өнер туындылары енді ешқашан неміс халқына жол таба алмайды" деді. Нацистер дегенеративті өнерді еврейлер мен большевиктердің өнімі деп мәлімдеді, бірақ көрмеге қойылған 112 суретшінің тек 6-сы ғана еврей болды. Өнер туындылары әртүрлі бөлмелерге жіктеліп қойылды: құдайға қарсы өнер, еврей немесе коммунистік суретшілердің өнері, неміс сарбаздарын сынаған өнер, неміс әйелдерінің ар-намысына тиетін өнер. Бір бөлмеде толыққандай абстрактілі суреттер болды және ол "ақылсыздық бөлмесі" деп аталды. Көрменің мақсаты тек қана заманауи өнерді мазақтау емес, сонымен қатар көрермендерге оны неміс халқына қарсы зұлымдық жоспарының белгісі ретінде қарастыруға көмектесу болды. Көрме ұйымдастырушылары хабарды жеткізу үшін көп күш жұмсады, көпшілік арасында араласып, экспонаттарды сынап-қанағаттандырмайтын актерлерді жалдады. Мюнхендегі "Дегенеративті өнер" көрмесіне ресми түрде бекітілген "Ұлы неміс өнер көрмесінен" үш есе көп, миллионнан астам адам келді.