Кіріспе

Ежелгі ағылшын тілінің дыбысталуы мен дыбыстары

Ежелгі ағылшын тілінің фонологиясы шамалы болжамды болып табылады, себебі Ежелгі ағылшын тілі тек жазба тілі ретінде сақталған. Дегенмен, тілдің өте үлкен корпусы бар, және орфография фонологиялық өзгерістерді өте дәл көрсетеді, сондықтан Ежелгі ағылшын тілінің фонологиясының мәні туралы белгілі бір қорытындылар жасау қиын емес. Ежелгі ағылшын тілінде қысқа және ұзақ (екі еселенген) дауыссыздардың айырмашылығы болған, кем дегенде дауыстылардың арасында (мысалы, sunne "күн" және sunu "ұл", stellan "қою" және stelan "ұрлау"), сондай-ақ, басымды буындардағы қысқа және ұзақ дауыстылардың арасында да айырмашылық болған. Ол басымды буындарда және кейбір диалектілерде басымды емес буындарға қарағанда көбірек дауыстық сапаға ие болған. Онда қазіргі ағылшын тілінде жоқ дифтонгтар болған, олардың қысқа және ұзақ түрлері де болған.

Әуелі дауыстылар

Ежелгі ағылшын тілінде дауыстылар жүйесі орташа көлемде болған. Ұсыныс буындарында монофонгтар мен дифтонгтардың қысқа және ұзын түрлері болған, олардың айтылуы анық ерекшеленген. Ұсыныссыз буындарда дауыстылар азайтылған немесе түсірілген, бірақ қазіргі ағылшын тіліндегідей көп емес.

Дифтонгтар

Ежелгі ағылшын тілінің барлық диалектілерінде дифтонгтар болған. Монофондар сияқты, дифтонгтардың да қысқа және ұзын түрлері болған көрінеді. Қазіргі мәтіндерде ұзын дифтонгтар бірінші әріп үстіне макронмен белгіленеді. Қысқа түрлері қысқа монофондарға, ал ұзын түрлері ұзын монофондарға ұқсайды. Көбінесе ежелгі ағылшын дифтонгтары алғы дауыстыдан тұрады, одан кейін артқа жылжу болады; кейбір талдауларға сәйкес, олар шын мәнінде алғы дауыстылар еді, содан кейін велярланған дауыс қосылған. Дифтонгтар көбінесе биіктік бойынша үйлесімді болады, яғни дифтонгтың екі бөлігінің де дауысты биіктігі бірдей (жоғары, орта немесе төмен) болады. Англия диалектілерінде келесі дифтонгтар болған: (Дегенмен, басқаша түсіндіру бойынша, "тұрақсыз i" жай ғана болып кеткен болуы мүмкін, ал кейінгі түрі Кейінгі Батыс Саксон тілінің Ерте Батыс Саксон тілінің тікелей мұрагері болмауымен түсіндірілуі мүмкін. Ежелгі ағылшын тілінің диалектілерін қараңыз.) Бұл, кейбір жағдайларда, *myċel* сөзінің "көп" түрін, яғни ертерек *miċel* сөзінен пайда болған, дөңгеленуі мүмкін, дөңгелек дауыстының (*ū*) әсерінен туған. Барлық жағдайларда *æ* әдетте , және жанында дөңгеленбеген, сондықтан *ġifan* сөзі ертерек *ġiefan* ("беру") сөзінен шыққан.

Фонотактика

Фонотактика – тілдерде кездесетін фонемалардың тізбектелуін және олар құрайтын дыбыстық құрылымдарды зерттейтін ғылым. Осы зерттеуде дауыссыздарды әдетте С әрпімен, ал дауыстыларды V әрпімен белгілейді, сондықтан "be" сияқты буын CV құрылымына ие деп сипатталады. Буындар арасындағы бөліністі көрсету үшін қолданылатын IPA символы – нүкте. Ежелгі ағылшын тіліндегі басым буындар (C)3V(C)3 схемасымен құрылған, яғни буын басында және соңында үшқа дейін дауыссыздар, ал ортасында бір дауысты әрпі болады.

Ядро

Буынның ядросы әрқашан дауысты болды.

Дыбыс өзгерістері

Фризия тілі сияқты, көне ағылшын тілінде де веляр дауыссыздарының жұмсаруы (палатализациялануы) және белгілі бір жағдайларда ашық дауыстының [ɑ] → [æ] өзгерісі болды. Ол сонымен қатар көне фризия тілінде кездеспейтін дауыстылардың өзгерісіне ұшырады: тегістеу, дифтонг биіктігінің үйлестірілуі және дауыстының айырылуы (бұзылуы). Дифтонг биіктігінің үйлестірілуі және дауыстының айырылуы нәтижесінде көне ағылшын тілінің ерекше дифтонгтары io, ie, eo, ea пайда болды. Жұмсару (палатализация) қазіргі ағылшын тіліндегі бір сөзінде веляр, екіншісінде жұмсақ немесе тіл ұшының алдыңғы тісшеге тиетін (почтальвеолярлы) дауыссыздары бар кейбір сөз жұптарының пайда болуына әкелді. Олардың кейбіреулері көне ағылшын тілінен мұраға қалған (ішу және суға сиырту, күн мен таң), ал қалғандары көне скандинавия тілінен қарыз алынған (көйлек және жейде).

Диалектілері

Ежелгі ағылшын тілінде төрт негізгі диалект тобы болды: Кент, Батыс Саксон, Мерси және Нортумбриан. Кент және Батыс Саксон диалекттері Темза өзенінің бағытымен шамамен жүретін сызықтың оңтүстігінде қолданылды: Кент диалектісі – сол аймақтың ең шығыс бөлігінде, ал Батыс Саксон диалектісі – қалған жерлерде. Мерси диалектісі елдің орталық бөлігінде қолданылды, Темза өзені арқылы оңтүстік диалекттерінен, ал Хамбер өзені арқылы Нортумбриан диалектісінен бөлінді. Мерси және Нортумбриан диалекттері жиі «Англия» деп топтастырылады. Ең үлкен айырмашылықтар Батыс Саксон және басқа топтар арасында болды. Айырмашылықтар көбінесе алдыңғы дауыстыларда, әсіресе дифтонгтарда байқалды. (Дегенмен, Нортумбриан диалектісі қалғандарына қарағанда әлдеқайда аз өзгерген. Қазіргі ағылшын тіліндегі қатты [а] және [æ] дыбыстары, ескі ағылшын тілінде күтілетін жұмсақ дыбыстардың орнына, Нортумбриан диалектісінің ықпалынан немесе скандинавия тілінен тікелей қарыз алудан туындаған. Шындығында, Нортумбриан диалектісіндегі жұмсартудың болмауы, көптеген жағдайларда скандинавия тілінің күшті ықпалынан болған болуы мүмкін.) Кент диалектісінің ерте тарихы Англия диалектісіне ұқсас болды, бірақ IX ғасырға қарай барлық алдыңғы дауыстылар – æ, e, y (ұзын және қысқа) – e (ұзын және қысқа) дыбысына бірікті. Келесі талқылау Англия және Батыс Саксон диалектілерінің айырмашылықтарына арналады, сонымен қатар Кент диалектісінің алдыңғы дауыстылардың бірігуі арқылы Англия диалектісінен туындауы мүмкін екендігін ескеру қажет. Негізгі айырмашылықтар: Англо-фриздік жарқыраудан кейін, бастапқы ǣ дауысы Англия диалектінде ē-ге көтерілді, бірақ Батыс Саксон диалектінде өзгеріссіз қалды. Бұл өзгеріс бұзылу сияқты басқа өзгерістерден бұрын болды және ā дауысының i-мөлшерлеуінен туындаған ǣ дауысына әсер етпеді. Сондықтан, мысалы, dǣlan ('бөлу') < сөзі екі диалектіде де бірдей көрінеді, бірақ Батыс Саксон slǣpan ('ұйықтау') сөзі Англия диалектінде slēpan түрінде көрінеді. («deal» және «sleep» сөздерінің орфографиясындағы дауыстық айырмашылыққа назар аударыңыз.) Англия диалектінде ea және eo дауыстарының i-мөлшерлеуінен туындаған ie/īe дауыстары болған жоқ. Оның орнына, ea және сирек кездесетін eo дауыстарының i-мөлшерлеуі e деп жазылды, ал io дауысының i-мөлшерлеуі өзгеріссіз io болып қалды. Англия диалектінде +қос дауыссызға дейінгі қысқа дауысының бұзылуы болған жоқ; оның орнына, дауыс артқа жылжып дауысына айналды. i-мөлшерлеудің әсерінен ол қайтадан æ дауысына айналды (Батыс Саксон диалектісіндегі ie дауысына қарсы). Сондықтан, Англиялық cald ('суық') сөзі Батыс Саксон ċeald сөзінен өзгеше. eo және io (ұзын және қысқа) дауыстарының бірігуі Батыс Саксон диалектінде ерте орын алды, бірақ Англия диалектінде әлдеқайда кейін болды. Англия диалектіндегі көптеген дифтонгтар, соның ішінде бұзылудан туындаған көптеген жағдайлар, «Англиялық тегістеу» процесі арқылы қайтадан монофтонгтарға айналды, бұл процесс c, h, g әріптерінің алдында, олар жеке тұрғанда немесе r немесе l әріптерімен сүйемдегенде орын алды. Бұл стандартты (яғни Батыс Саксон) көне ағылшын тілі мен қазіргі ағылшын тілінің орфографиясы арасындағы ең айқын айырмашылықтардың біріне жауап береді. Мысалы, ēage ('көз') сөзі Англия диалектінде ēge болды; nēah ('жақын') сөзі Англия диалектінде nēh болды, кейіннен орта ағылшын тіліне ауысу кезінде h әрпінің алдындағы ē дауысының көтерілуінен nīh дауысына айналды (осыдан қазіргі ағылшын тілінде nigh сөзі пайда болды); nēahst ('ең жақын') сөзі Англия диалектінде nēhst болды, соңынан үш дауыссыз әрпінің алдында дауысты қысқарудан nehst сөзіне айналды (осыдан қазіргі ағылшын тілінде next сөзі пайда болды). Қазіргі ағылшын тілі көне ағылшын тілінің стандартты Батыс Саксон диалектісінен гөрі Англия диалектісінен көбірек шыққан. Дегенмен, Лондон Темза өзенінің бойындағы Англия, Батыс Саксон және Кент диалектілерінің шекарасына жақын орналасқандықтан, кейбір Батыс Саксон және Кент диалектілерінің элементтері қазіргі ағылшын тіліне енген. Мысалы, bury сөзінің орфографиясы Батыс Саксон диалектісінен, ал айтылуы Кент диалектісінен алынған (төменде қараңыз).