Кіріспе

Операциялық артықшылық – ұлттық есептер статистикасында (мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық есептер жүйесі (UNSNA)) және корпоративтік және мемлекеттік есептерде қолданылатын есептік ұғым. Бұл UNSNA-дағы табыс жасау есебінің теңгерімдік көрсеткіші болып табылады. Оны макроэкономикада салықтан бұрынғы жалпы пайданың шамасы ретінде пайдалануға болады, бірақ кәсіпкерлік табыс бизнес пайдасын бағалаудың жақсы тәсілін ұсынуы мүмкін. 2008 жылғы ЖҰЭ бойынша, ол мүлік кірісін, мысалы жер жалғасы мен пайыздық төлемдерді ескермей, өндірістен туындаған артықшылықтың өлшемі болып табылады. Операциялық артықшылық – қосылған құн мен ЖІӨ-нің құрамдас бөлігі. Операциялық артықшылықты жалақыдан алынатын табыстан ажырату мүмкін болмаған жағдайда, мысалы, жеке кәсіпкерлікте, «аралас табыс» термині қолданылады. Операциялық артықшылықтың көп бөлігі әдетте жалпы пайдадан тұрады. Принцип бойынша, ол есептік кезеңдегі орташа бағаларды көрсететін түзетулермен немесе онсыз өнім қорларының құнының жекеленген өсуін қамтиды. Сондықтан операциялық артықшылық экономикадағы барлық жалпы пайда кірісін білдірмейді. Пайда жаңа өндіріспен байланысты емес, барлық мүлік операцияларынан, мысалы, капиталдық табыстардан да түседі, ал таза пайда көбінесе шетелден түседі немесе шетелге төленеді. Бұған қоса, табиғи ресурстарды, жерді және қаржылық активтерді пайдаланудан туындаған көптеген табыстар (пайыздық түрінде) есепке алынбайды.

Ерекшеліктер

UNSNA-да кәсіпорынға тиесілі жерлерге байланысты "жасырын (есептелген) жалдау төлемдері" және кәсіпорынның өз қаражатын пайдаланудан алынатын "жасырын (есептелген) пайыздық төлемдері" операциялық табыстан шығарылады. Сондай-ақ, операциялық табысқа құн қосу өндірісімен байланысы жоқ деп есептелетін мүлік түсімдері де кірмейді.

Аралас табыс

Операциялық табыс санаты бүкіл экономикаға қолданылады, демек ол жалпы корпоративтік пайдадан асып түсуі мүмкін. Мысалы, жеке кәсіпкерлердің табысы. БҰҰ Ұлттық Есептер Жүйесінде (UNSNA) "Аралас табыс" – бұл үй шаруашылықтарының мүшелеріне тиесілі, жеке немесе серіктестіктегі кәсіпорындардың есеп айыру балансындағы теңгерілген элементті білдіреді, онда жеке кәсіпкерлер немесе олардың үй шаруашылықтарының басқа мүшелері жалақыдан өзге табыс алады және бұл операциялық табысқа кіреді. Іс жүзінде, үй шаруашылықтарына тиесілі, квази-корпорациялар емес барлық жеке кәсіпорындар осы санатқа жатады, "иесі тұрып жатқан тұрғын үйдің шартты жалға алу құны" және үй шаруашылықтарында жұмыс істейтін жалдамалы қызметкерлерден басқа, олардың қызметі табыс тудырмайды деп есептеледі. Кейбір елдер бұл аралас табысты өз есептерінде жекелей көрсетеді, ал кейбіреулері көрсетпейді.

Меншік қатынастарының UNSNA-ның операциялық табысына әсері

Жалпы операциялық профициттің көлемі теория бойынша өндірісте пайдаланылатын активтердің кәсіпорынға тиесілі немесе жалға алынғандығымен, сондай-ақ кәсіпорынға тиесілі және өндірісте пайдаланылатын активтердің өз қаражаты (немесе өзіндік капиталы) немесе қарыз қаражаты (немесе қарыз капиталы) есебінен қаржыландырылуымен байланысты емес. Бірақ егер ғимараттар, басқа да құрылыстар, машиналар немесе жабдықтар кәсіпорынға жалға берілсе, операциялық немесе осыған ұқсас жалға алу шарты бойынша төленген жалға ақысы қызметтерді сатып алу ретінде есептеледі (аралық тұтыну). Осылайша, белгілі бір негізгі құрал-жабдыққа төленген жалға ақысы оның жалпы қосылған құнын төмендетеді, егер ол өндірушіге тиесілі болғанда қанша болар еді. Бұл таза қосылған құнға тигізетін әсері, жалға алушы активтердің тозуын есептемейтінімен, ал меншік иесі есептейтінімен белгілі бір дәрежеде өтемеленеді. Бірақ негізгі құралдар жалға берілген кезде таза қосылған құн төмендейді, себебі жалға ақысы жалға берушінің операциялық және пайыздық шығындарын, сондай-ақ активтердің тозуын қамтуға тиіс. Осылайша, таза операциялық профициттің көлемі негізгі құралдар жалға берілгеніне немесе сатып алынғанына байланысты өзгереді. Кәсіпорындар сонымен қатар, белгісіздік немесе жоғары пайыздық мөлшерлемелер кезінде артық капиталды қаржы активтеріне немесе жылжымайтын мүлік активтеріне инвестициялай алады. Мұндай инвестициялардан айтарлықтай мүлік кірісі алуға болады. UNSNA бойынша бұл мүлік кірісі өндірістегі қосылған құнның бөлігі болып табылмайды, сондықтан операциялық профициттен шығарылады (қаржы, сақтандыру және жылжымайтын мүлік саласының қызметтерінен басқа). Сондықтан, егер бизнестің табысының үлесі өндірістен түскен табыстан гөрі мүлік кірісінен артатын болса, бұл қосылған құн мен операциялық профицитті төмендетеді.

UNSNA тұжырымдамасының сын-пікірлері

Жоғарыда айтылғандай, операциялық профицит ұлттық есептерде жалпы өнімнің қалдық бөлігі болып табылады. Бұл "салыстыруға болады" – кәсіпорынның жалпы пайдасын табу үшін сатудан түскен табыстан шығындарын шегергенде "қалдық" пайда болады. Алайда, бұл салыстыру біршама жаңылыстырады, себебі ұлттық есептердегі операциялық профицит, қосылған құнның бір бөлігі ретінде, салықтан бұрынғы нақты жалпы пайдаға толыққанды тең келмейді. Мұның басты себебі – бұл жиынды есептеу кезінде әртүрлі элементтер бастапқы тексерілген (немесе салық декларациясында көрсетілген) жалпы пайда көрсеткішіне қосылады және алынады, бұл қосылған құн тұжырымдамасына сәйкес келеді. Басқаша айтқанда, операциялық профициттің анықтамасы өндірістің жалпы өнімінің анықтамасына байланысты. Өндірістегі қосылған құнның мөлшерін анықтау үшін өндіріспен тікелей байланысы жоқ саналатын табыс ағындары (негізінен, мүліктік табыс және трансферттік табыс) жалпы өнімді бағалаудан шығарылады. Сондықтан, ұлттық есептерде көрсетілген операциялық профицит салықтан бұрынғы нақты жалпы пайдадан төмен болуының бір себебі осы. Тағы бір мәселе – пайда декларациясын салық ставкалары төмен елге ауыстыру тәжірибесі, түрлі қаржылық манипуляциялар арқылы. Бұл да ішкі пайданың азаюына әкеледі. Операциялық профициттің уақыт өте келе дамуы, әдетте, жалпы бизнес пайдасының даму үрдісімен ұқсас болады, бірақ Маркс экономикасында операциялық профицит жалпы пайданың немесе артық құнның толыққанды өлшемі ретінде қабылданбайды. Негізгі себебі – Маркс экономикасында жалпы өнім мен қосылған құнның ресми ұғымдары өндіріс құнының толыққанды анықтамасы ретінде қабылданбайды. Басқалармен қатар, өндіріс кәсіпорындарының жалпы табысынан төленетін пайда, пайыз және жалдама ақысының бір бөлігі өндіріспен байланысы жоқ деп есептеліп, ресми есептерде қосылған құннан шығарылады. Бірақ Маркс экономистері бұл үлестің өндіріс құнының және құнды өнімнің бір бөлігі деп санайды, себебі ол өндіріс кәсіпорындарының ағымдағы кірісінен төленуі керек. Бұл Маркс интерпретациясы өндірістің нақты шығын құрылымы мен өнім құнының нақты құрамына қатысты сәл өзгеше көзқарас білдіреді. Баламалы өлшемдер алу үшін ресми есептерді айлық төлемдерден, пайдадан, пайыздардан, жалдама ақысынан, салықтардан және әлеуметтік сақтандыру төлемдерінен, субсидиялардан, роялтилер мен алымдардан түсетін кірістердің көздерін және олардың жалпы өнімді бағалауға қосқан үлесін нақты көрсететіндей етіп қайта жинақтау қажет (құнды өнімді де қараңыз). Маркс көзқарасы бойынша, сатудан жалпы пайда алу капиталистік бизнес қызметінің басты қозғаушы күші болып табылады, сондықтан бұл табысты ұлттық есептерде оның құрамын нақты көрсетпей "жалпы қалдық теңгерім элементі" ретінде көрсету нақты экономикалық қатынастарға дұрыс баға беру емес.