Кіріспе

Ирландиялық карта ойыны

Жиырма бес – Ирландияның ұлттық карта ойыны, сонымен қатар Канаданың қырық бес ойынының негізі болып табылады. Чарльз Коттон 1674 жылы оның алдыңғы түрін "Бес карта" деп сипаттап, "Бес саусақ" деген лақап атын түйіннің иесі – козырь картасының бесеуінен алған, себебі ирландиялық "cúig" сөзі "бес" және "түйін" деген мағынаны білдіреді. Бұл ойынның өте көне екені айтылады және оның Ирландияда пайда болғанына кеңінен сенеді, алайда Англияның Джеймс I-і өте ұнатқан "оның құрметті ата-бабасы" Мау ойыны – шотландтық ойын.

Отбасы

Ойын 19 ғасырдағы Maw ойындарының отбасының мүшесі болып табылады, оған сондай-ақ Spoil Five (осылайша Spoil Five немесе Spoilt Five деп те аталады), Five Cards және Five and Ten сияқты көне ойындар, сонымен қатар Twenty Five-тің кеңейтілген нұсқасы Forty Five кіреді.

Тарих

Жиырма бес ойыны ескі шотландтық Maw ойынынан тараған, ол кем дегенде 1548 жылдан белгілі және 1650 жылға дейін жиі еске алынады. Бұл ойын Джеймс I патшалық кезінде танымал болды және ағылшын сарайының басты ойынына айналды. Алайда, ол ағылшын Комонвелт кезінде (1649–1660 жж.) жойылып, 1674 жылы Чарльз Коттонның "The Compleat Gamester" кітабында "Бес карта" ретінде қайта пайда болды. Онда бес саусақ деп аталатын 5 – ең жоғары карта, одан кейін жүрек тузы, козыр тузы және козыр жолдасы келеді, бұл кейінгі ұрпақтарынан өзгеше рет. Содан кейін ойын әдебиеттен қайтадан жоғалып, 19 ғасырдың басына дейін "Бес және Он", "Беске және Қырық Беске" сияқты түрлі ұрпақтарының атымен қайта пайда болады. Жиырма бес, сондай-ақ жиырма беске дейін, осы басқа нұсқалармен бірге пайда болды және 1833 жылы Дублин Пенни Журналында құмар ойындарға қарсы мақалада еске алынады: "Ауылдық құмар ойындар лотерея жоспарында өткізіледі. Үйдің иесі әдетте жоғарыда аталғандай бір немесе бірнеше заттарға ие болады [түркия, қаз, шабақ немесе қой еті], оларды ойыншылар олардың нақты құнынан әлдеқайда жоғары бағамен сатып алады; әр сатып алу тең үлестермен төленеді, ал бір немесе бірнеше ойындардың жеңімпазы, жиырма бес немесе бірінші он бес, жүлдені алып кетеді". Бұл ойын одан да көне болуы мүмкін, өйткені 1858 жылы ирландтық мерзімді басылым Жиырма бес пен Қырық Бесті "біздің ежелгі ойындарымыз" деп сипаттайды, онда бес саусақ деп аталатын козыр 5 ең жақсы карта болып саналады, одан кейін жүрек тузы келеді. Алайда, ең толық ережелер 1876 жылға дейін пайда болмайды, онда Х. Е. Хизер оны "Қырық Бестің" нұсқасы ретінде сипаттайды. Кез келген ойыншы қатыса алады және карталар төменде сипатталғандай реттеледі, бес саусақ (козыр 5) – басты карта, ал қазіргі заманғы ережелерден айырмашылығы, козыр басталғанда оны ұстап қалу мағынасында, тіпті оның иесі басқа козыр болмаса да, жалғыз рет өзгеруге болады. Ойыншылар бірінші бөліп алу үшін (ең жоғары немесе ең төменгісі келісілгендей жеңіп алады); карталар араластырылып, әр ойыншыға бес картадан болуы үшін үштен және екіден бөлінеді. Келесі карта козыр ретінде ашылады. Козыр тузы бар ойыншы козырдың ашық картасын ұрлай алады. Ойынның ережелері сақталады, яғни ойыншылар мүмкін болса, сортты ұстауға міндетті (бес саусаққа байланысты артықшылықты қоспағанда); тек егер жетекші сортта карталары болмаса, олар козырмен жеңе алады – бұл қазіргі заманғы ережелерден өзгеше, онда All Fours сияқты, ойыншылар сортты ұстай алса да жеңе алады. Әр ойын үшін бес ұпай беріледі, ал жиырма бес – жеңіс. Хизердің "Қырық Беске" арналған ережелерінен айырмашылығы, бес ойынды жеңіп алу (jinking) және ең жақсы козыр үшін 5 ұпай жоқ. Жиырма бес ақырында Ирландияның ұлттық карта ойынына айналды. Бөлу және ойнау кезегі әрқашан солға өтеді, ал бірінші қолдан кейін әр ойыншы кезекпен бөліседі. Ойын қатаң ойналатын жерде, ойынды бастаған кездегі ретінен ауытқыған немесе үш немесе екі картаны бірінші ретпен берген адам өз үлесінен айырылады. Қалған карталарды жүзімен төмен қарай үйіп, ең жоғарғы картаны козыр ретінде ашыңыз.

Ұрлық

Егер айналым аса болса, дилер қолындағы кез келген картаны сыртқа шығарып, асаны алып, "козырды ұрлай" алады, бірақ козырдың түсі өзгермейді. Сол сияқты, козыр асасын қолында ұстаған ойыншы, бірінші жүйрікке ойнар алдында кез келген уақытта козырды ұрлап, кез келген картаны сыртқа шығарып, айналымды ала алады, бірақ оның бұл әрекетін өзінің ойнау кезегі келгенше жариялаудың қажеті жоқ. Егер козыр асасының иесі ұрлауды қаламаса және бірінші жүйрікке ойнар алдында оның бар екенін жарияламаса, онда ол оны ойнағанда ең төменгі козыр болып есептеледі. Ұрламаған ойыншы сол қолды аяқтауға құқылы емес. Сыртқа шығарылған карта көрінбеуі керек. Ұрлау, дилердің сол жағындағы бірінші ойыншы жүйрік бастағанға дейін жасалуы тиіс. Кейбір ойыншылар "ұрлау" мүмкіндігін ерікті етеді.

Пьеса

Дилердің сол жағындағы ойыншы бірінші бағыт береді. Ойыншылар мүмкіндігінше бір түсті ұстануға тиіс, ал бағыт берілген түстің ең жоғары картасы немесе, егер козыр ойналса, ең жоғары козыр жеңіп алады. Егер 5 немесе одан көп ойыншы болса, козырмен бастау керек. Козыр бағыт берілген кезде, ең жақсы үш козыр картасы – козырдың 5 және J карталары мен , олардың әрқайсысы бас тартуға құқылы, басқа жағдайда, өз үлесінен айырылу жазасымен, солай етуі керек. Егер ойыншы үш рет жеңіске жетсе, ол ойынды жеңіп шығады. Егер ешкім жеңіске жетпесе, пул құрылады, және келесі раундқа әдетте бастапқысынан кішірек сома салынады.

Қатысушы

Тромптар жетектелген кезде, 5 және J тромптары, сондай-ақ , ойнатылуы міндетті емес. Бұл «ренегинг» деп аталады (халық арасында «өзгерту» деп те айтылады). 5 әрқашан ренегинг жасай алады: егер ол жетектелсе, ешқандай карта ренегинг жасай алмайды. J, егер 5 ойнатылса, бірақ жетектелмесе, ренегинг жасай алады. Тек 5 ғана жетектелген J-ге ренегинг жасай алады. кез келген төменгі картаға ренегинг жасай алады. Егер жүректер тромп болмаса және жетектелсе, мүмкін болса тромп ойнатылуы керек; болмаса, жүрек ойнату міндетті емес.

Жігіт

Бесінші ойында ойыншы алғашқы үш трюкті қатарынан жеңсе, қосымша ойынсыз пулді (банкты) жеңіп алуға құқылы. Егер ол төртінші трюкке шығарса ("джинкинг" деп аталады), онда ол міндетті түрде бесеуін де жеңуі керек. Егер ол "джинкинг" жасауды таңдап, жеңіліп қалса, сол қолда ұпай жинамайды. Егер ойыншы "джинкинг" жасаса және бұған келісім болса, ол барлық ойыншылардан қосымша ставка алады.

Төлем

Егер үш рет ойналғанда ешкім жеңіске жетпесе немесе ойыншы алдап, бес рет ойнағаннан кейін де жеңіске жетпесе, ойын "бұзылған" деп есептеледі. Барлығы жинаққа тағы бір фишка қосады, ол келесі мәмілеге көшіріледі. Әйтпесе, үш рет жеңген ойыншы жинақты жеңіп алады, ал егер ол бес рет жеңсе, әр қарсыласынан қосымша бір фишка алады.

Стратегия

Егер аға қолында белгілі бір бес болса, яғни, егер ол үш картаны ұстап, әрқайсысы бір амалды жеңіп ала алатын болса, оларды ойнауы керек, себебі оның қалған екі картасы жақсы болса, бүкіл бес амалды жеңіп алу мүмкіндігі зор. Ал егер ол тек қана нашар карталарды ұстаса, ең дұрысы – үшінші амалда қайтарып алу ниетімен, төмен дәрежелі картаны ойнап, бастауды қарсыласына беру. Өйткені үш амал бес амалға тең, сондықтан үшінші амалға дейін ең жақсы карталарын сақтап қалу, бірінші екі амалды жеңіп алуға асығу арқылы тәуекелге барудан жақсырақ саналады.

Нұсқалар

25 және 45 – Spoil Five ойынының екі түрі. Олар осы сандардың біреуі үшін ойналады. Осы екі түрдің және Spoil Five ойынының арасындағы басты айырмашылық – Spoil болмайды. Әрбір ұтыс жасаушыға бес ұпай беріледі, ал ең жоғары козыры бар ұтыс он ұпайға бағаланады. Егер ойыншы козыр ойналғанға дейін шығып кетсе де, ол ойынды жеңіп алады. Барлық бес ұтыстың жеңілуі "джинк" деп аталады, және 25 немесе 45 ұпайға ойналған кезде "джинк" жасаған ойыншы жеңіске жетеді.