Кіріспе

Эссен қаласындағы Ескі синагога (Alte Synagoge) – соғыс алды Германиясындағы еврей мәдениетінің ең ірі, ең жақсы сақталған және сәулеттік тұрғыдан ең танымал ескерткіштерінің бірі. Қала орталығында салынған Византия стиліндегі бұл синагога 1913 жылы «Жаңа синагога» (Neue Synagoge) деп аталды; қазір ол қаланың бұрынғы еврей қауымының тарихын зерттеу және насихаттаумен айналысатын мекемеге орналасқан. 1938 жылы «Кристалл түні» кезінде ауыр зақымдарға ұшырағанымен, екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалаудан құтылып, 1960 жылы өртенген ішкі кеңістігі алғаш рет өнеркәсіптік дизайн мұражайына айналды. Тарихи мұраны сақтауға қызығушылық артып, 1980 жылдары ғимарат бастапқы дизайнына сәйкес қайта жаңартылды, осылайша еске алу орталығы мен мұражай ретінде пайдалануға дайындалды. Ілесіп жатқан Раббинерхаус (Рабби үйі) 2011 жылдан бері Соломон Людвиг Штайнхайм институтына қызмет етеді.

Ғимараттың тарихы

XIX ғасырдың басында Ессенге еврей отбасыларының саны артып, 1858 жылы қауым ресми түрде құрылды. Реформалық бағыттағы рабби Соломон Самуэль 1894 жылы тағайындалды. Еврей қауымының өсуімен ол неміс қоғамындағы иудаизмнің маңыздылығын көрсететін қала орталығында жаңа, ірі синагога салуды шешті. Архитектор Эдмунд Корнер тағайындалып, мыс күмбезбен жабылған үлкен византиялық стильдегі тас ғимаратты жобалады. Югенд стилінің ықпалымен синагоганың ішкі жағы алтынмен әшекейленген терең көк түсті плиткалармен қапталды. Саломон Самуэль яһуди дәстүрлерін көрсететін ішкі безендірілуіне жетекшілік етті, мозаикалар мен витраждардағы символдарға ерекше назар аударды. Германиядағы ең ірі синагогалардың бірі болған ол алдыңғы жағынан артқы жағына дейін 70 метр (230 фут), ені 30 метр (98 фут) болды, ал күмбезінің биіктігі 35 метрге (112 фут) жетті. Ғимарат 1913 жылдың 25 қыркүйегінде «Жаңа синагога» деп ашылды және 25 жыл бойы 1933 жылы 4500 мүшесі болған қауымның мәдени және әлеуметтік орталығы болды. Негізгі зал (концерттерге де жиі пайдаланылатын) бірнеше галереялардағы орындарды қоса алғанда, 1500-ден астам адамды қабылдай алатын. Алдында орган мен үлкен бима (рабби қызмет өткізетін жер) орналасқан. Ірі ғибадатханадан басқа, ғимаратта күнделікті қызметтерге арналған екінші, қарапайым ғибадатхана, сыныптар, қоғамдық зал, кеңсе және кітапхана орналасқан. Ғимараттың арт жағында бақпен бірге «Раббинерхаус» орналасқан, онда раввин мен кантордың пәтерлері болған. 1933 жылы нацистердің билікке келуімен нацистік кезең басталды, еврейлерге қарсы күшейтілген саясат жүргізілді, нәтижесінде 1938 жылдың 9-10 қарашасында «Кристаллнахт» болды – еврейлерге тиесілі дүкендер мен синагогаларға шабуыл жасалған, көптегені өртке салынған түн. Ескі синагога өртенді, ішкі жағы қирады, бірақ сыртқы қабырғасы көбінесе сақталды. Эссен қаласының өзі ауыр бомбалауға ұшырағанымен (Екінші дүниежүзілік соғыста Эссеннің бомбалауы), ғимараттың өзі екінші дүниежүзілік соғыстан қосымша зақымсыз аман қалды. 1945 жылдан 1959 жылға дейін бұрынғы синагога Эссен қаласының орталығындағы қираған күйінде тұрды. 1959 жылы аман қалған еврей қауымы, «Раббинерхаус»ты өздерінің орталығы ретінде пайдаланғаннан кейін, қазіргі ғибадат орны болып табылатын жаңа, әлдеқайда кіші синагога салды. Сол жылы Эссен қаласы бұрынғы синагоганы сатып алып, келесі 1960/1961 жылдары оны өнеркәсіптік дизайн мұражайына, «Haus Industrieform» деп қайта жаңартты. Осы мақсатта ішкі жағы жаңа мақсатына сәйкес жаңартылды, сандықтың қалдықтары алынып тасталды, сақталған мозаикалар мен әшекейлер сыланып немесе боялды. Негізгі дұға залы екіге бөлініп, еденге жаңа қабат орнатылды, төбесі жабылды. 1979 жылы қысқа тұйықталудан болған өрт дизайн көрмесіне ауыр зақым келтірді. Бұл оқиға және тарихи ғимараттарға қатысты көзқарастың өзгеруі Эссен қалалық кеңесін қазіргі мекеме, ескерткіш және тарихи-саяси құжаттама орталығы – Alte Synagoge құруға итерді. 1986-1988 жылдар аралығында бүкіл ғимарат қайта құрылды, Солтүстік Рейн-Вестфалия штаты қаржыландырды, бұрынғы көрінісін қалпына келтірді, көтерілген күмбез (түпнұсқадағы көк мозаикадан гөрі қарапайым гипстен) қалпына келтірілді, балконы қайта орнатылды және Тора үшін мәрмәр сандығы қайта құрылды.

Бүгін

1988 жылы Солтүстік Рейн-Вестфалия штатында Эссен қалалық кеңесі Ежелгі синагогада еврей мәдениеті үйі мен ескерткіш құру туралы шешім қабылдады. Жаңа көрме алаңдары құрылды. Ғимараттың оңтүстік жағындағы Стиллер-Страссе көшесі қайта бағытталды және қала синагоганың сәулетшісінің атымен аталатын "Эдмунд Корнер алаңы" атты жаңа алаң салынды. Ресми қайта ашылу 2010 жылдың 13 шілдесінде өтті. Бүгінде Ежелгі синагог еврей мәдениеті мен дініне қызығушылық танытқандар үшін көрмелер мен шараларға, сондай-ақ концерттерге, қойылымдарға, оқылымдарға және басқа да мәдени іс-шараларға қызмет етеді. 1988 жылдан бері Соломон Людвиг Штайнхайм институты неміс тілді елдердегі еврейлердің мәдени, діни және әдеби тарихын зерттеп келеді. 2011 жылдың мамыр айында ол Эссендегі Раббинерхаусқа көшіп, Дюссельдорф университетімен бірлесіп ғылыми зерттеулер мен оқыту саласында ынтымақтастық етеді.