Бұлғария түрктері: тарих, мәдениет және генетикалық зерттеулер

Бұл мақалада Болгариядағы түркі халқы туралы, дін, географиясы, тарихы және диаспорасы жайлы ақпарат берілген. Болгария түрктері, Балқандағы ең ірі түркі халқы.

42 мин оқу

100%

Дереккөз: Bulgarian Turks — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Этникалық топ

Негізінен сунниттік ислам және алевизм діндерін ұстанады. Кейбіреулері дінсіз немесе христиан дінін ұстанады, осылайша елдегі ең ірі этникалық азшылыққа айналады. Болгар түркілері Балқан аймағындағы түрктердің ең ірі тобын құрайды. Олар негізінен оңтүстік Карджали облысы және солтүстік-шығыс Шумен, Силистра, Разград және Тарговиште облыстарында қоныстанған. Болгариядан тыс, Түркия, Австрия, Нидерланды, Швеция, Норвегия және Румыния сияқты елдерде де диаспорасы бар, олардың ішінде Түркиядағы болгар түркілері ең көп санды. Болгар түркілері – 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басында Осман империясының Балқанды жаулап алуынан кейін аймаққа келген түрік қоныс аударушыларының және Осман билігінің ғасырлар бойында ислам дініне өткен болгарлардың түркілену нәтижесінде пайда болған ұрпақтары. Алайда, бүгінгі Болгарияда тұратын кейбір түрктердің ерте ортағасырлық печенег, оғыз және куман түрік тайпаларының тікелей этникалық ұрпақтары болуы мүмкін деген пікірлер де бар. Жергілікті дәстүрлерге сәйкес, қайта қоныстандыру саясаты аясында Қараман түркілері (негізінен Қараман провинциясының Конья, Невшехир және Нигде вилаяттарынан) Мехмед II Жеңімпаз, Селим және Махмуд II сұлтандарының бұйрығымен негізінен Карджали аймағына қоныстандырылған. Түрік қауымдастығы 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Болгария княздығы құрылғанда этникалық азшылық мәртебесіне ие болды. Бұл қауым түрік этникалық санасын сақтайды және болгар халқының басым бөлігінен, сондай-ақ болгар ұлтының қалған бөлігінен тілі, діні, мәдениеті, әдет-ғұрыптары және салт-дәстүрлерімен ерекшеленеді.

Генетикалық шығу тегі

Болгариядағы ең ірі үш халық тобын зерттеген ДНК зерттеулері – болгарлар, түріктер және ромалар – Y хромосомалық STR талдауы арқылы үш этнос арасындағы маңызды айырмашылықтарды растады. Зерттеу болгар ДНК банкінен алынған 63 түрік еркегінің арасында, сондай-ақ Болгарияның әртүрлі аймақтарында туған әкелік істер бойынша 54 популяцияға тән гаплотиптің жоғары санына тоқталды. Болгария түріктерінің гаплотиптері гаплотоптарға түрлендірілгенде келесі жиіліктерді құрайды: J2 (18%), I2 (13%), E (13%), H (11%), R1a (10%), R1b (8%), I1 (6%), J1 (6%), G (6%), N (5%), Q (3%). Славян халықтары және олардың кейбір көршілері туралы Y ДНК генетикалық зерттеуде зерттелген егжей-тегжейлі мәліметтердің көлеміне байланысты екі статистикалық қашықтық таралымы жарияланды. Жұптық FST мәндеріне сүйенгенде, Болгария түріктері ең жақын туысқандары – Анатолия түріктері, одан кейін итальяндықтар, болгарлар және басқалары; ал RST мәндеріне сәйкес, Болгария түріктері болгарларға, одан кейін македониялықтарға, анатолиялық түріктерге, сербтерге және басқаларына жақын, ал балтық және солтүстік славяндар екеуіне де алыс. Зерттеуде FST генетикалық қашықтықтарының салыстырылатын популяциялар арасындағы қатынастарды қадамдық аналогтарынан гөрі жақсы көрсететіні, бірақ генетикалық айырмашылықтар RST арқылы тереңірек есептелгені айтылады. FST және RST популяциялар арасындағы аллельдік (гаплотип немесе микросателлит) жиіліктерді және аллельдер арасындағы эволюциялық қашықтықтарды есептейді. RST әрбір микросателлит локусы бойынша аллельдер арасындағы қайталану айырмашылықтарының санына негізделеді және көбінесе үлгілердің жеткілікті саны болғанда жақсы нәтиже береді деп саналады. Егер деректер микросателлит локустарындағы немесе нуклеотидтік тізбек (гаплотип) ақпаратындағы өзгерістерден тұрса, жеткілікті локустар қолданылмаса, бұл әдіс сенімсіз болуы мүмкін. Маңызды емес тест FST-ге басымдық беруді ұсынады немесе популяция ішінде жоғары ген ағыны болғанда, FST есептеулері аллельдік сәйкестікке негізделеді және аллельдік өлшем туралы ақпаратқа негізделген әріптестерінен жақсы нәтиже беруі мүмкін, әдіс мутация деңгейіне байланысты және кейде бұрмаланған бағалауларға әкелуі мүмкін, бірақ RST міндетті түрде жақсырақ нәтиже бермейді. Болгария және басқа халықтарды зерттеулер көрсеткендей, айырмашылықтар аз болғанда екі статистикалық әдіс те ұқсас нәтижелерді көрсетеді, ал әйтпесе RST көбінесе FST-дан жоғарырақ болады. Дегенмен, әзірге бір локустық RST және FST бағалауларының мағыналы айырмашылығын тексеру үшін ешқандай процедура әзірленбеген.

DNA research investigating the three largest population groups in Bulgaria: Bulgarians, Turks and Roma confirms with Y chromosomal analysis on STR that there are significant differences between the three ethnic groups. The study revealed a high number of population specific haplotypes, 54 haplotypes among 63 tested Turkish males from the Bulgarian DNA bank and fathers from routine paternity cases born in various geographical regions of Bulgaria. The haplotypes of the Turks from Bulgaria as converted to haplogroups make up the following frequencies: J2 (18%), I2 (13%), E (13%), H (11%), R1a (10%), R1b (8%), I1 (6%), J1 (6%), G (6%), N (5%), Q (3%). A Y DNA genetic study on Slavic peoples and some of their neighbours published two statistical distributions of distance because of the volume of details studied, based on pairwise FST values, the Turks from Bulgaria are most related to Anatolian Turks, thereafter to Italians, Bulgarians and others]; while according to the RST values, the Turks from Bulgaria are most related to Bulgarians, thereafter to Macedonians, Anatolian Turks, Serbs and the rest, while Balts and North Slavs remain most unrelated according to them both. The study claims that the FST genetic distances reflect interpopulation relationships between the compared populations much better than their stepwise based analogues, but that at the same time the genetic variation was more profoundly calculated by RST. FST and RST calculate allele (haplotype or microsatellite) frequencies among populations and the distribution of evolutionary distances among alleles. RST is based on the number of repeat differences between alleles at each microsatellite locus and is proposed to be better for most typical sample sizes, when data consist of variation at microsatellite loci or of nucleotide sequence (haplotype) information, the method may be unreliable unless a large number of loci are used. A nonsignificant test suggests that FST should be preferred or when there is high gene flow within populations, FST calculations are based on allele identity, it is likely to perform better than counterparts based on allele size information, the method depends on mutation rate, sometimes can likely provide biased estimate, but RST will not perform necessarily better. A Bulgarian and other population studies observed concluded that when there is not much differentiation, both statistical means show similar results, otherwise RST is often superior to the FST. However, no procedure has been developed to date for testing whether single locus RST and FST estimates are significantly different.

Қорытынды

Түріктер қазіргі Болгария аумағына 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басында Балқанды Осман империясының жаулап алуы кезінде және одан кейін қоныстанды. Келесі бес ғасыр бойы Осман империясында үстемдік құрғандықтан, елдің экономикалық және мәдени өмірінде маңызды рөл атқарды. Кедейленген түріктер толқындармен құнарлы жерлерге қоныстанса, болгар отбасылары стратегиялық маңызы бар елді мекендерін тастап, көбінесе шалғайырақ жерлерге көшіп кетті. Тарихшы Халил Иналджык атап көрсеткендей, Осман империясы Никополь, Кюстендил, Силистра, Трикала, Скопье және Видин сияқты алдыңғы қатардағы қалаларда және олардың айналасында түріктердің маңызды үлесін қамтамасыз етті. Осман мұсылмандары стратегиялық бағыттардағы көпшілікті құрады, әсіресе оңтүстік Балқанда Фракиядан Македонияға және Адриатикаға, сондай-ақ Марица және Тунджа өзендерінің аңғарларынан Дунай аймағына қарай. 1831 жылғы Осман санағына сәйкес, қазіргі Болгария Республикасының шекарасына кіретін Осман қазаларындағы ерлердің саны 496 744 адамды құрады, оның ішінде 296 769 христиан (59,7%), 181 455 мұсылман (36,5%), 17 474 рома (3,5%), 702 еврей (0,1%) және 344 армян (0,1%). Санақ 15 жастан асқан, дені сау ер адамдарды ғана қамтыды және көптеген дәйектіліктерге толы болды. Атап айтарлықтай, Селви (Севлиево), Излади (Златица), Этрипол (Этрополь), Лофча (Ловеч), Плевне (Плевен) және Рахова (Оряхово) қазаларындағы христиан халқы санаққа алынбады, себебі олар басқа бір кітапшаға жазылған еді, ол кейіннен жоғалып кетті. Османдық миллет жүйесіне сәйкес санақ жүргізілгендіктен, түрік халқының нақты санын анықтау мүмкін емес. Осылайша, "Ислам миллеті" немесе "мұсылмандар" тек түріктерді ғана емес, мұсылман ромаларды есепке алмағанда, барлық мұсылманды қамтыды. 1877-1878 жылдардағы Ресей-Түрік соғысынан және Болгария княздығы мен Шығыс Румелияның автономиялық провинциясының құрылуынан кейін, болгар жеріндегі түрік халқы Осман империясына, содан кейін қазіргі Түркияға көшіп бара бастады. Көші-қон 1989 жылы ең жоғары деңгейге жетті, ол кезде 360 000 түрік Болгарияны болгар коммунистік режимінің оларға қарсы ассимиляциялық саясатының нәтижесінде тастап кетті, ал 1989 және 1990 жылдар аралығында шамамен 150 000 адам қайта оралды. Бүгінде Болгариядағы түріктердің көп бөлігі екі ауылдық аймақта шоғырланған: солтүстік-шығыста (Лудогорье/Делиорман) және оңтүстік-шығыста (Шығыс Родоптар). Олар Карджали облысында көпшілікті құрайды (59,0% түріктер, 26,5% болгарлар) және Разград облысында көпшілікті құрайды (47,8% түріктер, 37,7% болгарлар). Болгарияда, әсіресе Делиорман аймағында Гаджал сияқты басқа да түрік тілді қауымдар кездеседі. 2002 жылғы деректерге сәйкес, болгар түріктерінің арасындағы кедейлік деңгейі 20,9% құрайды, ал этникалық болгарлар арасында 5,6%, ромалар арасында 61,8% құрайды. 2021 жылы жоғары білімі бар түріктердің үлесі 8,1%-ға жетті (2011 жылы 4,1% еді), ал орта білімі барлардың үлесі 35,9% (2011 жылы 26% еді); салыстыру үшін, болгарлардың 29,2% және 50,5% жоғары білімді және орта мектеп дипломдарына ие болды; ромалардың тиісінше үлесі 0,8% және 14,4% құрады. Болгариялықтардың көпшілігі ромаларға теріс сезімдер білдірсе де, болгарлардың тек 15% түріктерге теріс сезімдер білдіреді, бірақ бұл көрсеткіш болгар түріктеріне қатысты ма, әлде жоқ па екені белгісіз.

Turks settled in the territory of modern Bulgaria during and after the Ottoman conquest of the Balkans in the late 14th and early 15th centuries. Being the dominant group in the Ottoman Empire for the next five centuries, they played an important part in the economic and cultural life of the land. Waves of impoverished Turks settled fertile lands, while Bulgarian families left their strategic settlements and resettled in more remote places. According to the historian Halil Inalcik, the Ottomans ensured significant Turkish presence in forward urban outposts such as Nikopol, Kyustendil, Silistra, Trikala, Skopje and Vidin and their vicinity. Ottoman Muslims constituted the majority in and around strategic routes primarily in the southern Balkans leading from Thrace towards Macedonia and the Adriatic and again from the Maritsa and Tundzha valleys towards the Danube region. According to the 1831 Ottoman census, the male population in the Ottoman kazas that fall within the current borders of the Republic of Bulgaria stood at 496,744 people, including 296,769 Christians (59.7%), 181,455 Muslims (36.5%), 17,474 Romani (3.5%), 702 Jews (0.1%) and 344 Armenians (0.1%). The census only covered healthy men over 15 years of age and suffered from numerous inconsistencies. Most notably, the Christian population in the kazas of Selvi (Sevlievo), Izladi (Zlatitsa), Etripolu (Etropole), Lofça (Lovech), Plevne (Pleven) and Rahova (Oryahovo) is missing as it was written in a different booklet, which was subsequently lost. The exact number of the Turkish population cannot be determined as the census followed the Ottoman millet system. Thus, "Islam Millet" or "Muslims" did not include only Turks, but all other Muslims, except Muslim Romani, who were counted separately. After the Russo Turkish War (1877–1878) and the establishment of the Principality of Bulgaria and the autonomous province of Eastern Rumelia, the Turkish population in the Bulgarian lands started migrating to the Ottoman Empire and then to modern Turkey. The migration peaked in 1989, when 360,000 Turks left Bulgaria as a result of the Bulgarian communist regime's assimilation campaign against them, with some 150,000 returning between 1989 and 1990. Today, the Turks of Bulgaria are concentrated in two rural areas, in the Northeast (Ludogorie/Deliorman) and the Southeast (the Eastern Rhodopes). They form a majority in the province of Kardzhali (59.0% Turks vs. 26.5% Bulgarians) and a plurality in the province of Razgrad (47.8% Turks vs. 37.7% Bulgarians). In Bulgaria there are also other Turkish speaking communities such as the Gajal who could be found particularly in the Deliorman region. According to 2002 data, the poverty rate among Bulgarian Turks is 20.9%, compared to 5.6% among ethnic Bulgarians and of 61.8% among Romani. In 2021, the share of Turks with university degree reached 8.1% (vs. 4.1% for 2011), while 35.9% (vs. 26% for 2011) had secondary education; by comparison, 29.2% and 50.5% of Bulgarians, respectively, held university degree and secondary school diplomas; the corresponding percentages for Romani are 0.8% and 14.4%. Though the majority of Bulgarians have negative feelings towards Romani, it is estimated that just 15% of Bulgarians have negative feelings against Turks, though it is unclear how much this is against the Bulgarian Turks.

Демография

2021 жылғы Болгария халық санағы бойынша облыстар бойынша болгар түркілерінің таралуы. +ОблыстарЭтникалық түріктер (саны)Этникалық түріктер (пайыз)Облыстың жалпы халқыКарджали83,280 59,0% 141,177Разград 49,318 47,8% 103,223Бургас 47,286 12,4% 380,286Шумен 44,263 29,2% 151,465Пловдив 39,585 6,2% 634,497Тарговиште 34,729 35,4% 98,144Силистра 34,392 35,1% 97,770Варна 25,678 5,9% 432,198Хасково 25,555 11,9% 215,565Русе 23,958 12,4% 193,483Добрич 18,835 12,5% 150,146Благоевград 14,028 4,8% 292,227Сливен 13,217 7,7% 172,690Стара Загора 12,170 4,1% 296,507Велико Тырново 11,348 5,5% 207,371Пазарджик 6,782 3,0% 229,814София қаласы 5,881 0,5% 1,274,290Плевен 5,367 2,4% 226,120Габрово 4,723 4,8% 98,387Смолян 3,049 3,2% 96,284Ловеч 2,789 2,4% 116,394Ямбол 994 0,9% 109,963Враца 424 0,3% 152,813София облысы 342 0,1% 231,989Монтана 136 0,1% 119,950Перник 128 0,1% 114,162Видин 65 0,1% 75,408Кюстендил 56 0,1% 111,736Барлығы 508,378 7,80% 6,519,789

Жас құрамы

Түрік халқының жиырма жасқа дейінгі жастар үлесі болгар халқына қарағанда сәл жоғары. Этностық түркілер жалпы халықтың 8 пайызын құраса да, жиырма жасқа дейінгі адамдардың 9,7 пайызын, ал алпыс жастан асқандардың арасында 5 пайызын ғана құрайды. 2011 жылғы ақпан айына қарай этностық топтар бойынша жас топтарына бөлінген халық саны:

Этностық топтар | Жалпы | 0–9 | 10–19 | 20–29 | 30–39 | 40–49 | 50–59 | 60–69 | 70–79 | 80+
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---
Болгарлар | 5.664.624 | 408.927 | 472.704 | 710.717 | 825.784 | 786.593 | 833.007 | 802.613 | 559.323 | 264.956
Түріктер | 588.318 | 59.719 | 71.901 | 89.602 | 91.343 | 85.903 | 80.054 | 62.534 | 35.454 | 11.808
Ромалар | 325.343 | 67.568 | 59.511 | 59.442 | 49.572 | 37.723 | 28.411 | 15.833 | 6.031 | 1.252
Жалпы | 7.364.570 | 659.806 | 693.051 | 979.895 | 1.079.277 | 1.009.486 | 1.040.678 | 956.411 | 647.178 | 298.788

Тарихи демографиялық мәліметтер

Осман билігі кезінде Болгариядағы түрктердің нақты санын анықтау қиын, себебі Осман әкімдігі қолданған миллет жүйесіне байланысты. Осылайша, Ислам миллеті немесе мұсылмандар тек түркілерді ғана емес, сонымен қатар барлық басқа мұсылмандарды қамтыды, оның ішінде мұсылман болгарлар немесе помактар, мұсылман албандар және т.б. кіретін. 1850-ші жылдардан бастап, Ресей империясының 1850 және 1860 жылдары, әсіресе черкестер геноциді салдарынан қуғынға ұшыратқан көптеген мұсылман мухажирлер де болды, олардың ішінде қырым татарлары, черкестер, ноғайлар және т.б. болды. Мұсылман ромдар Ислам миллетіне сирек қосылып, көбінесе өз санатын құрады.

1831 жылғы Осман санағы

1831 жылғы Осман империясының халық санауы бойынша, қазіргі Болгария Республикасының шекарасына кіретін Осман қазаларындағы ер адамдардың саны 496 744 адамды құрады, оның ішінде 296 769 христиан, 181 455 мұсылман, 17 474 цыған, 702 еврей және 344 армян болған.

Шығыс Румелияның соғысқа дейінгі халқының шетелдік бағалаулары / Адрианополь вилайеті

Түрік османлы Кемаль Карпаттың айтуынша, 1877 жылы Адрианополь вилайетінің жалпы халқы 1 304 352 адамды құрады, оның 526 691-і болгар миллеті (40,38%) және 503 058-і мұсылман (38,57%). Карпат хабарлағандай, вилайет пен құрамына кіретін санджақтардың аумағы бірдей болды. Британдық тарихшы Р.Ж. Мурдың айтуынша, 1876 жылы Филибе санджағының ерлер саны (Ахи Челеби және Султаньери казалары кіреді) 127 260 түрік (37%) және 12 471 мұсылман ром (4%) құрады, ал 1875 жылы Ислимей санджағының ерлер саны 44 747 адамды құрап, жалпы халықтың 42% -ын білдірді. Түріктердің ең үлкен эмиграция толқыны 1989 жылы болды, онда 360 000 адам коммунистік Тодор Живков режимінің ассимиляциялық науқанының нәтижесінде Болгариядан кетті, бірақ 1989 және 1990 жылдар аралығында шамамен 150 000 адам оралды. Бұл бағдарлама 1984 жылы басталды және Болгариядағы түріктер мен басқа мұсылмандарды христиан есімдерін қабылдауға және барлық мұсылман салтынан бас тартуға мәжбүр етті. 1984 жылғы ассимиляциялық науқанның себептері нақты болған жоқ, алайда көптеген сарапшылар түріктер мен болгарлардың туу көрсеткіштері арасындағы айырмашылық маңызды фактор болды деп санайды. Ресми үкімет болгардағы түріктердің түркиленген болгарлар екенін және олар өз еріктерімен түрік/мұсылман есімдерін болгар/славян есімдеріне ауыстыруды таңдағанын мәлімдеді. Осы кезеңде болгар билігі этникалық репрессия туралы барлық хабарларды және елде этникалық түріктердің бар екенін жоққа шығарды. Атауларын өзгерту кезеңінде түрік қалалары мен ауылдары әскер бөлімдерімен қоршалып алынды. Азаматтарға болгар есімдері жазылған жаңа жеке куәліктер берілді. Жаңа куәлік таныстырмаған жағдайда жалақысы, зейнетақысы және банк шоттарынан ақша алу мүмкіндігінен айырылатын болды. Туу және неке куәліктері тек болгар есімдерімен ғана берілді. Түрік халқының дәстүрлі киімдеріне тыйым салынды, үйлерде тінту жүргізіліп, түріктердің өзіндік ерекшеліктерін көрсететін барлық белгілер алынып тасталды. Мешіттер жабылып, қиратылды. Қабір тастарындағы түрік есімдері болгар есімдерімен ауыстырылды. АҚШ Конгресі кітапханасының Федералды зерттеу бөлімінің мәліметтеріне сәйкес, ассимиляциялық шараларға қарсылық көрсеткен 500-ден 1500-ге дейін адам қаза тапты, ал мыңдаған адамдар еңбек лагерлеріне жіберілді немесе күштеп қоныстандырылды. Болгарияда коммунизмнің құлауы түрік текті азаматтарға қатысты мемлекеттік саясаттың өзгеруіне әкелді. 1989 жылы Живковтың құлауынан кейін Болгарияның Ұлттық жиналысы түрік халқының мәдени құқықтарын қалпына келтіру туралы заңдар қабылдады. 1991 жылы жаңа заң атауларын өзгерту науқанынан зардап шеккендерге бастапқы есімдерін және атауларын өзгертуден кейін туған балаларының есімдерін ресми түрде қалпына келтіруге үш жыл уақыт берді. 1991 жылдың қаңтарында түрік тілі сабақтары аптасына төрт сағаттық міндетті емес пән ретінде қайта енгізілді, егер талап болса. 2011 жылғы Болгариядағы халық санағы бойынша түрік этникалық тобынан 588 318 адам немесе барлық этникалық топтардың 8,8% құрады, олардың 564 858-і түрік тілін ана тілі ретінде атады. 2014 жылғы Түркияда тұратын шетелдік азаматтардың мекенжайға негізделген халықты тіркеу жүйесінің статистикалық нәтижелері көрсеткендей, 992 597 шетелдік азаматтың 37,6% Болгарияда туған, осылайша елдегі ең ірі шетелдік азаматтар тобын құрайды. Түркияда тұратын түрік текті болгар азаматтарының саны 326 мыңға жетеді, 2005 жылғы болгар парламенті сайлауында 120 мың адам Болгарияда немесе Түркияда құрылған сайлау учаскелерінде дауыс берді. + Жыл Түріктер Туған тілінде түрікше сөйлейтін түрік/басқалар Болгария халқы 1878 466,000 (26%) 1880 527,284 (26.3%) 2,007,919 18801 174,700 (21.4%) 815,951 18851 200,489 (20.6%) 975,030 18872, 3 607,331 (19.3%) 3,154,375 18922 569,728 (17.2%) 3,310,713 19004 531,240 (14.2%) 539,656 3,744,283 1905 488,010 (12.1%) 514,658 4,035,575 1910 465,641 (10.7%) 504,681 4,337,513 1920 s520,339 (10.7%) 542,904 4,846,971 1926 577,552 (10.5%) 607,763 5,478,741 1934 591,193 (9.7%) 618,268 6,077,939 1946 675,500 (9.6%) 7,029,349 1956 656,025 (8.6%) 7,613,709 1965 780,928 (9.5%) 8,227,966 1975 730,728 (8.4%) 8,727,771 1992 800,052 (9.4%) 813,639 8,487,317 2001 746,664 (9.4%) 762,516 7,928,901 2011 588,318 (8.0%) 605 802 7,364,570 1 Шығыс Румылия провинциясының мәліметтері. 2 1887 жылғы санақ және одан кейінгі барлық санақтар 1885 жылы біріккен Болгария князьдығы мен Шығыс Румылияға қатысты мәліметтерді қамтиды. 3 1887 және 1892 жылғы санақтардың мәліметтері тарихшы Р.Ж. Крамптонның «Болгария» еңбегінен алынған. 4 1900 жылғы санақ және одан кейінгі барлық санақтардың мәліметтері Ұлттық статистика институтының веб-сайтынан алынған.

According to Turkish Ottomanist Kemal Karpat, the total population of the Adrianople Vilayet in 1877 stood at 1,304,352 people, of whom 526,691 were Bulgar millet (40.38%) and 503,058 were Muslims (38.57%). The extent of the vilayet and the constituent sanjaks were the same, as reported by Karpat. According to British Historian R. J. Moore, the male population of the Filibe Sanjak in 1876 (kazas of Ahi Çelebi and Sultanyeri included) comprised 127,260 Turks (37%) and 12,471 Muslim Romani (4%), while the male Muslim population of the İslimye Sanjak in 1875 stood at 44,747 people and accounted for 42% of the total population. The biggest wave of Turkish emigration occurred in 1989, when 360,000 left Bulgaria as a result of the communist Todor Zhivkov regime's assimilation campaign, but around 150,000 returned between 1989 and 1990. That program, which began in 1984, forced all Turks and other Muslims in Bulgaria to adopt Christian names and renounce all Muslim customs. The motivation of the 1984 assimilation campaign was unclear; however, many experts believed that the disproportion between the birth rates of the Turks and the Bulgarians was a major factor. The official government claim was that the Turks in Bulgaria were really Bulgarians who were Turkified, and that they voluntarily chose to change their Turkish/Muslim names to Bulgarian/Slavic ones. During this period the Bulgarian authorities denied all reports of ethnic repression and that ethnic Turks existed in the country. During the name changing phase of the campaign, Turkish towns and villages were surrounded by army units. Citizens were issued new identity cards with Bulgarian names. Failure to present a new card meant forfeiture of salary, pension payments, and bank withdrawals. Birth or marriage certificates would be issued only in Bulgarian names. Traditional Turkish costumes were banned; homes were searched and all signs of Turkish identity removed. Mosques were closed or demolished. Turkish names on gravestones were replaced with Bulgarian names. According to estimates reported by the Federal Research Division of the US Library of Congress, 500 to 1,500 people were killed when they resisted assimilation measures, and thousands of others were sent to labor camps or were forcibly resettled. The fall of communism in Bulgaria led to a reversal of the state's policy towards its citizens of Turkish descent. After the fall of Zhivkov in 1989, the National Assembly of Bulgaria passed laws to restore the cultural rights of the Turkish population. In 1991 a new law gave anyone affected by the name changing campaign three years to officially restore original names and the names of children born after the name change. In January 1991, Turkish language lessons were reintroduced as a non compulsory subject for four hours per week if requested. According to the 2011 census in Bulgaria, there are 588,318 persons from the Turkish ethnic group or 8.8% of all ethnic groups, of whom 564,858 pointed Turkish as their mother tongue. Statistic results of the Address Based Population Registration System on the foreign born population residing in Turkey from 2014 showed that 37.6% of a total of 992,597 foreign born residents were born in Bulgaria, thus forming the largest foreign born group in the country. The number of Bulgarian citizens from Turkish descent residing in Turkey is put at 326,000, during the 2005 Bulgarian parliamentary elections 120,000 voted either in Bulgaria or polling stations set up in Turkey. + Year Turks Native Turkish speakers Turks/othersBulgaria's population1878 466,000 (26%) 1880 527,284 (26.3%) 2,007,91918801 174,700 (21.4%) 815,95118851 200,489 (20.6%) 975,03018872, 3 607,331 (19.3%) 3,154,37518922 569,728 (17.2%) 3,310,71319004 531,240 (14.2%) 539,656 3,744,2831905 488,010 (12.1%) 514,658 4,035,5751910 465,641 (10.7%) 504,681 4,337,5131920 s520,339 (10.7%) 542,904 4,846,9711926 577,552 (10.5%) 607,763 5,478,7411934 591,193 (9.7%) 618,268 6,077,9391946 675,500 (9.6%) 7,029,3491956 656,025 (8.6%) 7,613,7091965 780,928 (9.5%) 8,227,9661975 730,728 (8.4%) 8,727,7711992 800,052 (9.4%) 813,639 8,487,3172001 746,664 (9.4%) 762,516 7,928,9012011 588,318 (8.0%) 605 802 7,364,570 1 Data refers to the autonomous province of Eastern Rumelia. 2 Data for the 1887 census and all subsequent censuses refers to the Principality of Bulgaria and Eastern Rumelia combined following their Unification in 1885. 3 Data for the 1887 and 1892 census is borrowed from historian R. J. Crampton's Bulgaria. 4 Data for the census of 1900 and all subsequent censuses is borrowed from the website of the National Statistical Institute.

Тарих

Түріктер, қазіргі уақытта аз санды халық болғанымен – шамамен 1 миллион адам (Балқан халқының барлығының 2 пайызы шамасында) – олардың санына қарағанда Балқан тарихын қалыптастыруда үлкен рөл атқарды.

Осман империясына дейінгі кезеңдегі ықтимал қоныстану

Түріктер Болгарияға Осман империясы кезінде және одан кейін қоныстанған болса, кейбір түріктердің осы кезеңнен бұрын қоныстанған болуы мүмкін екендігі туралы белгілер бар. Ібн Бибидің «Рум Сәлжұқ сұлтанының тарихы» атты ертедегі тарихи жинақтамалары мен аудармаларына сәйкес, Анадолиядан Добруджаға түріктердің көшіп келуі туралы жақсы негізделген мәліметтер келтірілген. Ібн Бибидің тарихи естеліктері Балқанды Осман империясы билегенге дейінгі 1192–1281 жылдарды қамтиды. Ібн Бибидің еңбегі 1281 жылы аяқталды және соңғы Рум Сәлжұқ сұлтандарының бірі Қайхүсрау III үшін парсы тілінде жазылды. Өзінің түрік тіліндегі аудармасында, Язичиоғлу Әли «Селчукнаме» еңбегінде Селжұқ түркі әскерлерінің Византия императоры Михаил VIII Палеологқа әскери жорықтарында көмектесу үшін солтан Иzz-ад-Дин Қайқаус II (Қайқаус II) әскеріне қосылғанын сипаттайды. Бұл жорық кезінде Селжұқтар Добруджаға қоныстанған деп есептеледі. 1261 жылы Бабай көтерілісінің нәтижесінде түркімен дервиші Сари Салтук 40 түркімен руымен бірге Византия империясына пана сұрауға мәжбүр болды. Ол Добруджаға қоныстанды, содан кейін қуатты моңғол мұсылман әмірі Ноғай ханның қызметіне кірді. Сари Салтук дервиш және ғази ретінде исламды Еуропаға таратушы болып епопеяның батыры болды. Ібн Баттута мен Евлия Челебидің еңбектерінде сипатталғандай, Селжұқ түркілері Қара теңіз жағалауындағы Добруджа аймағына, қазіргі Болгария мен олардың ең алыс бекінісі Бабадаг аралығындағы Солтүстік Добруджа шекарасына қоныстанды. Олардың бір бөлігі Анадолияға оралды, ал қалғандары христиан дініне өтіп, Гагауз атын алды. Алайда, кейбір ғалымдар бұл оқиғалар халық аңызының сипаттарын көрсетеді деп санайды. Османдықтар Балқандағы жаулауларын кеңейткен кезде, олар Анатолиядан көшпелілерді әкеліп, негізгі жолдар мен айналасындағы таулы аймақтарда қоныстандырды. Түрік колониялары Тракияның шекаралық аймақтарында, Марица және Тунджа аңғарларында құрылды. Орхан тұсында басталған отарлау саясатын оның ізбасарлары Мұрат I (1360–84) және Баязит I (1389–1402) жалғастырды. Көбінесе көшпелілер болған қосымша отаршылар Тракия, Македония және Фессалиядағы маңызды көлік және байланыс жолдары бойында орналастырылды. Осман билігі 16 ғасырға дейін осы көшпелілерді тайпалық құрылымында сақтап, тек 17 ғасырда ғана қоныстандыруды бастады. Ерікті көші-қоннан басқа, Осман билігі Балқан және Анатолиядағы бүлікші топтарды бақылау үшін жаппай жер аударуды (sürgün) қолданды. Олардың туған жерлерінен алыс болғандықтан, мұндай топтардың әлеуетті қауіп-қатері, бүлікші Карамани Пир Ахмедтің ізбасарлары сияқты, айтарлықтай төмендеді. Тайпалық қарсылықтардан кейін Қарамәндіктер мен түрікмен көшпелілерінің көптеп Делиорман мен Румелияға көшірілуі орын алды. 14, 15 және 16 ғасырларда екі бағытта да депортациялар жүргізілді. Алайда, Балқандағы Осман отарлауының ең үлкен әсері қалалық орталықтарда сезілді. Көптеген қалалар түрік бақылауы мен әкімшілігінің маңызды орталықтарына айналды, ал христиандардың көпшілігі тауға шегінді. Тарихи деректер Осман империясының Осман жаулауына дейінгі екі ғасыр бойы үздіксіз соғыстардың салдарынан және Осман жаулауының өзінен зардап шеккен ескі қалаларды қайта қоныстандырып, жаңа қалалар құру саясатын жүргізгенін көрсетеді. Көбінесе ескі қалаларды қайта отарлау және жаңа қалалар құру басқа аймақтардан келген қоныс аударушылармен немесе басқа елдерден келген мұсылман босқындарымен бірге жүрді. Жазбалар 14 ғасырдың соңында мұсылман түркілері Жоғарғы Тракиядағы Пловдив (Филибе) және Пазарджик (Татар Пазарчигі) сияқты ірі қалаларда абсолютті көпшілікті құрағанын көрсетеді.

While Turks settled in Bulgaria during and after the Ottoman conquest, there are indications that some Turks possibly settled before this period. According to early historical compilations and translations of Ibn Bibi's History of the Seljuq Sultanate of Rum a well founded account is presented of Turkish immigration from Anatolia to Dobruja. Ibn Bibi's historical memoirs cover the period 1192–1281 well before Ottoman rule over the Balkans. The work of Ibn Bibi finished in 1281 and was written in Persian for one of the last Rum Seljuk Sultans Kaykhusraw III. In his Turkish translation called the Selçukname Yazıcıoğlu Ali describes how Seljuk Turk troops joined their Sultan 'Izz al Din Kayka'us II (Kaykaus II) to help the Byzantine Emperor Michael VIII Palaiologos in his military campaigns. It is thought that during this campaign Seljuks settled in Dobruja. As a result of Babai revolt, in 1261, one of the Turkoman dervish Sari Saltuk was forced to take refuge in the Byzantine Empire, alongside 40 Turkoman clans. He was settled in Dobruja, whence he entered the service of the powerful Muslim Mongol emir, Nogai Khan. Sari Saltuk became the hero of an epic, as a dervish and ghazi spreading Islam into Europe. As described in the works of Ibn Battuta and Evliya Çelebi, Seljuk Turks settled in area of Dobruja along the Black Sea coast in the borderland between what is now Bulgaria and their furthest outpost Babadag situated in Northern Dobruja. Part of them returned to Anatolia, while the rest became Christianized and adopted the name of Gagauz. There are also some doubts about these events, which according to some scholars have the characteristics of a folk legend. As the Ottomans expanded their conquests in the Balkans, they brought nomads from Anatolia and settled them along the main highways and in the surrounding mountain regions. Densely populated Turkish colonies were established in the frontier regions of Thrace, the Maritsa and the Tundzha valleys. The colonization policies already begun under Orhan were continued by his successors Murat I (1360–84) and Bayezit I (1389–1402). Additional colonists, mostly nomads again, were established along key transportation and communication routes in Thrace, Macedonia, and Thessaly. The Ottoman authorities maintained these nomads in their tribal organization through the 16th century and began to settle them only during the 17th century. In addition to voluntary migrations, the Ottoman authorities used mass deportations (sürgün) as a method of control over potentially rebellious elements in the Balkans and in Anatolia. Far away from their home bases, the potential threat of such elements was considerably reduced as in the case of the followers of the rebellious Karamani Pir Ahmed. Tribal resistance was followed by large scale transfers of Karamanid and Türkmen nomads to Deliorman and Rumelia. Deportations in both directions occurred throughout the 14th, 15th, and 16th centuries. The greatest impact of Ottoman colonization in the Balkans, however, was felt in the urban centers. Many towns became major centers for Turkish control and administration, with most Christians gradually withdrawing to the mountains. Historical evidence shows that the Ottomans embarked on a systematic policy of creating new towns and repopulating older towns that had suffered significant population decline and economic dislocation during the two centuries of incessant wars preceding the Ottoman conquest, as well as the ravages of the Ottoman conquest itself. Often re colonization of old towns and the establishment of new towns were accompanied by bodily transplanting settlers from other areas of the Empire or with Muslim refugees from other lands. Records show that by the end of the 14th century, Muslim Turks formed the absolute majority in large urban towns in Upper Thrace such as Plovdiv (Filibe) and Pazardzhik (Tatar Pazarcik).

Болгариядағы Осман сәулет өнері

Осман сәулеті Балқан қалалық ландшафтына үлкен әсер етіп, көрінетін із қалдырды. Османдық қалалық мәдениетінде екі ерекше қолөнер кездеседі: сәулетші және шебер құрылысшы (Македония мен Эпирде майстор, Анатолияда және кейде Болгарияда калфа) – олар барлық типтегі құрылыс жобаларын жобалау және салу бойынша жауапкершілік пен міндеттерді бөлісті. Мимар Синанның бас императорлық сәулетші ретінде қызмет еткен кезеңінде, 16-ғасырдың екінші жартысына дейін, қырықтан жетпіске дейін сәулетшілер өте ірі еңбек күші үшін жобалар жасады, Будапешттен Каирге дейінгі әскери және азаматтық құрылыстардың, су және жол инфрақұрылымының салуын бақылады. Орталықтандырылған хас немесе хасса (сұлтанның меншігі және қызметі) жүйесі империяның кең аумағындағы маңызды императорлық және көптеген вакифтік құрылыс алаңдарын бақылауға шағын топ сәулетшілерге мүмкіндік берді. 18-ғасырда империя батыс ықпалына ашылды. 18-ғасырдың соңына қарай Осман христиандарының саны арта түсті. Осман мемлекетінің соңына дейін шебер құрылысшылар Балқан және Анатолияда Осман рухы мен сәулеттік жаңару арасындағы мәдени тепе-теңдікті сақтап келді. Түрік, славян және грек шеберлері батыс стильдерін Османдық көзқарастармен үйлестіріп, сәулеттік ландшафтты кеңейтті, оның ең көрнекті мысалы – Филибе (Пловдив) үйлерінің симметриялық құрылысы. Жаңашылдықтар Осман үйлерінен және Анатолия, Македония және Болгариядағы базар (çarşı) ғимараттарынан алынды.

Коммунистік билікке босату (18781946)

1878 жылғы орыс-түрік соғысына дейінгі қазіргі Болгария аумақтарындағы түрік халқының санына қатысты бағалаулар әртүрлі. Ірі қалалық орталықтарда мұсылмандар басымдық құрған және 19 ғасырға дейін мұсылмандық сипаттамасын сақтап келген. Оубареттің мәлімдемесіне сәйкес, 1876 жылы Руседегі француз консулы Дунай вилайетінде (қазіргі Болгарияның ішінара сыртында орналасқан) 1,120,000 мұсылман тұрған, оның 774,000-ы түрік, ал 1,233,500-ы мұсылман емес, оның 1,150,000-ы болгар болған (салыстыру үшін, 1881 жылғы Болгария халық санауы Болгария княздығының кішігірім аумағында 1,345,000 адамды тіркеген). Оның сөзіне қарағанда, Рущук санджағында 388,000 түрік және 229,500 болгар, ал Варна санджағында түріктердің саны 92,800 адамды құрап, болгарлардың 32,200 санынан айқын басымдық танытқан. Халық санауы және Салнаме мәліметтеріне сәйкес, мұсылмандар бір ғасыр бұрын солтүстік-шығыста үстемдік құрған. 1876 жылы Ниш және София санджақтары Дунай вилайетінен бөлініп, Косово және Адрианополь вилайеттеріне қосылды. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысына дейін бұл аймақта 1,100,000 мұсылман және 1,700,000 мұсылман емес тұрғын болған. 1878 жылдың қаңтарында орыс әскерлері мен болгар еріктілері оңтүстікке жылжығанда, жергілікті мұсылман халқына көптеген зұлматтар жасады. NYT, 23 қараша 1877 жыл. Дереккөздің сенімділігі күмәнді: 2011 жылғы қаңтар. Осман әскері де мұсылман соғыспағандарға шабуыл жасады және шегінулеріне кедергі келтіру үшін босқындарды пайдаланды деген айыптамалар бар. Көптеген адамдар қашқанда қиын жағдайларға байланысты қаза тапты. Қаза тапқандардың саны белгісіз, бірақ ондаған мыңға жетеді деп есептеледі. Босқындардың саны да белгісіз, профессор Ричард Крамптон оларды 130,000-150,000 адамға бағаласа, ал доктор Хапчик босқындардың саны 500,000 болды деп мәлімдейді. Ресей әскерлері мен Болгария бөлімшелерінің түріктер мен помактарға қарсы жасаған зұлматтары 1878 жылғы Родоп комиссиясында француз, итальян, ағылшын және түрік өкілдерінің қол қоюымен тіркелген. Комиссия соғыс бітіс шарттарына қол қойылғаннан кейін 80 мұсылман ауылын өртеп жібергенін және мұсылман азаматтарына қарсы басқа да соғыс қылмыстарын жасағанын атап көрсетті. Комиссия Родоп таулары мен оның айналасында 150 мың босқын бар екенін хабарлады. Джастин Маккартидың пікірінше, Ресейдің мақсаты мұсылман азаматтарына көптеген шығын келтіру болған. Құрбандар төрт санатқа бөлінеді: 1) соғыста қаза тапқандар, 2) болгар және орыс әскерлерінің қолынан қаза тапқандар, 3) тіршілік үшін қажетті жағдайлардың қамтамасыз етілмеуінен туындаған аштық пен аурудан өлім, 4) босқын мәртебесінен туындаған өлім. Болгариядағы соғысты жариялаған еуропалық баспасөз өкілдері Ресейдің мұсылмандарға қарсы зұлматтары туралы хабарлады. Шүмен мен Разград қалаларындағы куәгерлер балалардың, әйелдердің және қарттардың семсер мен найзадан жарақаттанғанын айтты. Көптеген ауылдардың мұсылман халқы толығымен қырылып тасталғанын мәлімдеді. Осман әскері шегіну кезінде христиандарға қарсы көптеген зұлматтар жасады, әсіресе Стара-Загораны және оның айналасындағы аймақты толықтай қиратты, бұл этникалық түріктерге қарсы шабуылдардың кейбірін тудырған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Осман билігінен қашып келген Валахия, Молдавия және Ресейден келген болгар босқындары да отанға оралды. Соғыс кезінде көптеген түріктер, ірі және шағын жер иелері өздерінің жерлерін тастап кетті. Берлин келісіміне қол қойылғаннан кейін көптеген адамдар оралғанмен, олар тастап кеткен жерлердің атмосферасын қолайсыз деп тапты және көптеген адамдар тағы да Осман империясының мәдени және саяси атмосферасына көшті. 2011 жылы түріктердің шамамен 50%-ы солтүстік-шығыста тұрады, бұл аймақтың халқының 20%-ын құрайды. Болгария халқының саны 1881 жылғы халық санауында екі миллионнан 1892 жылға қарай екі жарым миллионға дейін өсті, ал 1910 жылы үш жарым миллионға, ал 1920 жылы төрт миллионға жетті. Бұл өсім болгар халқының көп бөлігі түрік тілінде сөйлейтін болғанымен, олардың саны көбейген кезде орын алды. 1881 жылғы халық санауында Болгария мен Шығыс Румелияда түрік тілінде сөйлейтін адамдар шамамен 700,000 адамды құрады және халықтың 24,9%-ын құрады, бірақ 1892 жылғы халық санауында бұл көрсеткіш 17,21%-ды, ал 1910 жылғы халық санауында 11,63%-ды құрады; сол жылдары болгар тілінде сөйлейтін адамдар 67,84%, 75,67% және 81,63% құрады. Балқан соғыстары кезінде 1913 жылдың тамызында Батыс Фракияның басым мұсылман халқы (Оңтүстік Родоп таулары мен Кирчаали / Курджали аймағын қоса алғанда) Батыс Фракияның Уақытша үкіметін құрды. Қысқа өмір сүрген республикада 230,000-нан астам адам тұрды, оның шамамен 80%-ы түріктер мен помактар болды. Батыс Фракия 1913 жылғы 29 қыркүйекте қол қойылған Стамбул келісімімен Болгарияға берілді, ол аймақта тұратын түріктердің құқықтарын кепілдік берді. Аймақ 1919 жылға дейін Болгарияның бақылауында болды. Батыс Фракия халқының аз бөлігі болғандықтан, Болгарияға аумақты беру Батыс Фракия халқы мен Түркия үшін қабылдаусыз нұсқа ретінде қарастырылды. 1913 жылы аумақты жоғалтқан Осман мемлекеті аймақты негізінен түрік халқымен қамтамасыз етуді және бір күні Батыс Фракияны қайтаруды үміттенеді. 1925 жылы Болгария мен Түркия арасында қол қойылған келісім 1940 жылға дейін Болгариядан Түркияға шамамен 700,000 түріктің эмиграциясына рұқсат берді.

The estimates of the number of Turks in the current Bulgarian territories prior to the Russo Turkish War of 1878 vary. Major urban centers were with Muslim majority and remained overwhelmingly Muslim well until the 19th century. According to Aubaret, the French Consul in Ruse in 1876 in the Danube Vilayet, which was partly outside modern Bulgaria there were 1,120,000 Muslims of whom 774,000 were Turks and 1,233,500 non Muslims of whom 1,150,000 were Bulgarian (in comparison, the 1881 Bulgarian census registered 1,345,000 in the smaller area of the Bulgarian principality). According to him in the Rusçuk sancak there were 388,000 Turks and 229,500 Bulgarians, in Varna sancak the Turks outnumbered with 92,800 people the 32,200 Bulgarians there with more contrast. According to census and Salname the Muslims had been dominant in the northeast a century earlier. In 1876 Niš and Sofia sancak were detached from the Danube Villayet, joining the Kosovo Vilayet and Adrianople Vilayet, and 1.100.000 Muslims as well as 1.700.000 non Muslims lived in this region before the Russo Turkish War of 1877–1878. As Russian forces and Bulgarian volunteers pushed south in January 1878 they inflicted a welter of atrocities on the local Muslim population. NYT 23 November 1877. Unreliable source: date=January 2011 The Ottoman army has also been accused of attacking Muslim non combatants and using refugees to shield their retreat. Certainly many perished of hardship during their flight. The number of casualties is uncertain, it is estimated at tens of thousands. The figure of refugees is uncertain too, Professor Richard Crampton estimates it as an exodus of 130,000–150,000 people of whom approximately half returned for an intermediary period encouraged by the Congress of Berlin in 1878, while Dr. Hupchick claims that the refugees were 500,000. Atrocities against the Turks and Pomaks committed by Russian troops and Bulgaria units are also described in the 1878 Rhodope Commission signed by French, Italian, English and Turkish representatives. The Commission points out the burning of 80 Muslim villages after signing the armistice and a number of other war crimes against the Muslim civilian population. The Commission presents the figure of 150,000 refugees in and around the Rhodope Mountains. According to Justin McCarthy, the Russian aim was to inflict massive Muslim civilian casualties. The victims are put into four categories: 1) battle casualties 2) murders by Bulgarian and Russian troops 3) denial of necessities for life leading to starvation and death from disease 4) death caused by refugee status. Members of the European press who covered the war in Bulgaria reported on the Russian atrocities against Muslims. Witness accounts from Shumen and Razgrad describe children, women and elderly wounded by sabres and lances. They stated that the entire Muslim population of many villages had been massacred. The Ottoman army committed numerous atrocities against Christians during its retreat, most notably the complete devastation of Stara Zagora and the surrounding region, which might have provoked some of the attacks against ethnic Turks. There were also returning in the homeland Bulgarian refugees from Wallachia, Moldavia and Russia which escaped from the Ottoman rule. During the War many Turks, including large and small landowners, abandoned their lands. Though many returned after the signing of the treaty of Berlin they were soon to find the atmosphere of the lands they had left behind uncongenial and large numbers emigrated once again to the more familiar cultural and political atmosphere of the Ottoman Empire. In 2011 about 50% of the Turks live in northeast making up 20% of the population of the region. Bulgarian population increased from two million at the 1881 census to two and a half million by 1892, and stood at three and a half million by 1910 and at four million by 1920. This increase took place while a large number of Bulgaria's Turkish speaking inhabitants were emigrating. At the census in 1881 the Turkish speaking people in Bulgaria and Eastern Rumelia were about 700,000 and represented 24.9% of the population, yet by the 1892 census the proportion was 17.21 percent and by the 1910 census 11.63%; in the same years the Bulgarian speaking people were 67.84%, 75.67% and 81.63% of the total. During the Balkan Wars in August 1913 the majority Muslim population of Western Thrace (including the regions of the Southern Rhodope Mountains and the Kircaali/Kurdzhali region) established the Provisional Government of Western Thrace. The short lived republic had a population of over 230 000 of which app. 80% were Turks and Pomaks. Western Thrace was left to Bulgaria with the Istanbul agreement signed on 29 September 1913 which guaranteed the rights of Turks living in the region. The region stayed
under Bulgarian control until 1919. Since Bulgarians comprised only a fraction of the population of Western Thrace ceding the territory to Bulgaria was seen as an unacceptable option by both the population of Western Thrace and Turkey at that time. Having lost the territory in 1913 the Ottoman State intended to keep the area mainly Turkish populated with hopes of one day regaining Western Thrace. A convention signed between Bulgaria and Turkey in 1925 allowed the emigration of approximately 700,000 Turks from Bulgaria to Turkey up to 1940.

Жерді беру

Түрік эмиграциясының ең маңызды салдары болған жерді түріктерден болгарларға беру күрделі процесс болды. Мұндай берулер 1878 жылға дейін де орын алған, мысалы, 1840 жылы болгар жер иелері белгісіз болған Татар Пазарджик ауданындағы жерлердің бір бөлігі, 1872-1875 жылдары олар екі мыңға жуық жер учаскесін сатып алған. 1877 жылы және одан кейінгі жылдары бұл процесс үлкен масштабта өтті, бұл жерде де, басқа жерлерде де. 1875 жылы Румелия жерінің 50% түріктерге тиесілі болды. 1878 жылдан кейін он жыл ішінде Болгариядағы егістік жерлердің төрттен бірі түріктерден болгарларға өтті. Соғыс басталғанда, кейбір түріктер мүлкін, көбінесе жергілікті бай болгарларға сатты. Басқалары жерлерін, әдетте сенімді жергілікті болгарларға жалға берді, иелері қайтып келген жағдайда қайтарып беру туралы келісіммен. Дегенмен, көптеген түріктер жерлерін тастап, қашып кетті, Плевеннің құлауы ресейліктердің соғыста жеңіске жететінін көрсетті. Түріктер қашқанда, болгарлар бос қалған жерлерді басып алды. Басып алудың жиілігі аймақтар бойынша әртүрлі болды. Солтүстік-шығыста түріктер көп болды және олардың санына сенімді болғандықтан, көптегендері кетіп қалмады, ал қалғандары болгарлардың басып алуын тоқтатуға жеткілікті күшті болды. Солтүстік және оңтүстік-батыста, керісінше, түріктердің барлығы дерлік қашып кетті, ал олардың жерлерін жергілікті болгарлар дереу басып алды, олар бұл аймақтардағы үлкен меншіктерді бөліп алды. Солтүстік Болгарияның қалған бөлігінде жер аударулар, көбінесе жалға беру ретінде, қауымдардың шамамен үштен бірінде орын алды. Мысалы, Турново провинциясында түрік-болгар аралас жетпіс жеті ауыл болды, олардың жиырма төртеуі (31,0%) болгарлар басып алды, жиырма екі (28,5%) кейіннен оралған түрік босқындары қайтарып алды, ал тағы жиырма екі зардап шекпеді; қалған тоғыздың тағдыры белгісіз. Оңтүстік-батыста жағдай шиеленісіп, зорлық-зомбылық орын алды. Бұл жерде жалға беру туралы ереже болған жоқ, болгар шаруалары жерді басып қана қоймай, ғимараттарды да қиратты. Көп жағдайда бос жерлерді жергілікті болгарлар басып алды, бірақ Болгарияның басқа аймақтарынан келген болгарлар, сондай-ақ Македония мен Батыс Фракиядағы Османдық репрессиялардан қашқан болгар босқындары да басып алуға қатысты. Кейінгі айларда Берлин шартының жариялануы осы аймақтардан босқындар ағынын күшейтті, Бургас провинциясының префектінің мәліметінше, олар эмигранттардың жерін "өте еркіндікпен" иеленді. Бургаста және Шығыс Румелияның қалған бөлігінде Берлин шарты Осман билігі қалпына келтірілмей тұрып, жеткілікті жерді басып алуға болгарларды бекітіп, жер күресін күшейтті. Бұл бұрынғы түрік иелерін де қайта оралуға ынталандырды. Осы мәселелермен Ресейдің Уақытша әкімшілігі күресуге тиіс болды. Уақытша әкімшіліктің, тіпті қаласа да, түрік жерін басып алу сияқты кең таралған қозғалысты тоқтатуға күші болмады, бірақ әкімшілік бұл қозғалыстың бақылаусыз қалдыруға да мүмкіндік бермеді, өйткені бұл түріктер мен британдықтарға босатылған аумақтардың ішкі істеріне араласуға сылтау берер еді. Осы қауіптерді ескере отырып, ресейліктер аграрлық мәселені шеберлікпен шешті. 1877 жылдың жазында Македония, Фракия және Осман Румелиясынан келген болгар босқындарына түрік эмигранттары қалдырған егіндерді жинауға рұқсат берілді, ал қыркүйекте барлық болгарларға, босқындар мен жергілікті тұрғындарға бос түрік жерлерін себуге рұқсат берілді, бірақ бұл меншік құқығын беруді білдірмейді. Сан-Стефано келісімінен кейін түріктердің жаппай көшіп кетуінен кейін Уақытша әкімшілік болгарларға бос жерлерді жалдап беруге мәжбүр болды, жалға беру құны орақ құнының жартысына тең болды, ол заңды иесіне төленді. Көп жағдайда болгарлар бұл жалдау ақысын төлеуден бас тартты, ал ресейліктер оны жинауға тырыспады. Берлин шарты түрік мүліктік құқығына кепілдік бергенде және Оңтүстік Болгарияны сұлтанның билігіне қайтарғанда, 1878 жылдың қыркүйегіне қарай 150 мың түрік эмигранттарының кемінде 80 мыңы оралды. Бұл оралған түріктерді баптау, болгарлар басып алған немесе қиратқан мүлкін орналастыру сияқты үлкен проблемалар тудырды. Қыркүйекте жергілікті билік болгарлар басып алған барлық үйлерді бұрынғы иелеріне қайтаруды бұйырды, ал басқа түріктерге татар немесе черкес жерлері берілді. Бұл мәселелер оралған түріктер жоғалған жерлерін қайтаруды талап еткенде туған мәселелермен салыстырғанда маңызсыз болды. 1878 жылдың шілдесінде Ресейдің Уақытша әкімшілігі Портамен келісімге келді, түрік босқындарына, қажет болған жағдайда әскери күзетпен, оралуға рұқсат берілді және олар барлық қаруларын тапсырған жағдайда жерлерін қайтарып алды. 1878 жылдың тамызында оралғандар қудалаудан қорғалмайтыны және айыптамалар расталған кез келген адам жерінен айырылатыны туралы жарлық шығарылды. Бұл жарлық түріктердің одан әрі оралуын тоқтатып, осы жарлық күшке енгеннен бастап босқындар ағыны біртіндеп азайды. Дегенмен, тағы да көптеген талаптарды қарау қажет болды, ал 1878 жылдың қарашасында барлық провинцияларда осы талаптарды тексеру үшін түрік-болгар комиссиялары құрылды. Шешімдер Ресей елшілігінің Константинопольде Портамен консультацияда жасаған ережелерге сәйкес қабылдалуға тиіс болды, және болгарлар егер олар жердің иесі екенін растайтын нақты құжаттарды, яғни тапиді ұсынса, жерге заңды құқыққа ие бола алатын болды, ал даулы жер бастапқыда олардан күштеп немесе алаялықпен алынғанын дәлелдеді. Ресейліктердің көшіп кеткенінен кейін 1879 жылдың көктемінде Пловдив әкімшілігі түріктерге жерді қайтару туралы сот шешімдерін орындауды бұйырды. Соттардың жартысы ғана мұндай шешімдерді тіркеді. Басқа да шаралар одан да аз әсерлі болды, ал 1880 жылы Шығыс Румелиядағы болгарлардың жағдайы жақсарды. Пловдив үкіметі талаптарды растау үшін жаңа әдістерді енгізді, жергілікті соттарға егер қолда бар құжаттар меншік құқығын растаса немесе жергілікті қауымдық кеңестер меншік құқығын растайтын сертификаттар берсе, жаңа құжаттарды беруге рұқсат берді. Көптеген жергілікті кеңестер толығымен болгарлардан құралған немесе болгарлар басымдық танытқан, олар өз отандастарының пайдасына шешім қабылдады, бұрынғы адъюнкция құқығына ие болған аралас комиссияларға қарағанда әлдеқайда жиі. Көп жағдайда болгарлар басып алған жерді қайтарудан бас тартты, ал 1884 жылға дейін түрік жер иелері мүлкін қайтару туралы сот шешімдерін орындауды талап етіп келді. 1880 жылдан бастап Румелиядағы болгарларға көмектескен фактор түріктердің тағы да көшіп кетуі болды. Бұл Балқан тауының оңтүстігінде түрік билігінің толыққанды қалпына келуіне деген үміттердің көңілі қалғандығының салдары болды. Түріктерге күріш өсіруге қатысты ережелер де Болгариядан эмиграциялауға ынталандырды, күріш бұл аймаққа түріктер әкелген. Бұл Түнджа, Арда және Марица алқаптарындағы батпақтарды кептіруді қамтитын, құртқау ауруын жою жобасының бір бөлігі болды. Жоба құртқау ауруын жоюға сәттілікпен қол жеткізді, бірақ бұл аймақтарда құрғақшылықты күшейтті. Күріш түріктер үшін маңызды егін болды, ал оның тыйылуы олардың болгарлардың басып алуының тағы бір белгісі деп қарады. Болгар жер салығы 1882 жылғы одан да маңызды эмиграцияға түрткі болды. Мұсылман заңы бойынша барлық жер Құдайға тиесілі болды, бірақ...

The transfer of land from Turkish to Bulgarian ownership which was the most important effect of Turkish emigration was a complex process. Such transfers had taken place before 1878, for example parts in the Tatar Pazardzhik district, where Bulgarian landowners had been unknown in 1840 , some two thousand plots had been bought by them between 1872 and 1875. In 1877 and in the following years the process of transfer took place on an immensely greater scale, both here and elsewhere. In 1875 some 50% of the land in Rumelia was owned by Turks. A decade after 1878 as much as a quarter of the arable land in Bulgaria transferred from Turkish to Bulgarian ownership. With the outbreak of war some Turks sold their property, mostly to wealthy local Bulgarians. Other Turks rented their lands, usually to dependable local Bulgarians, on the understanding that it would be handed back if and when the owners returned. Most departing Turks, however, simply abandoned their land and fled, the fall of Pleven had made it clear that the Russians were to win the War. As the Turks fled many Bulgarians seized some of the land now made vacant. The incidence of seizure varied regionally. In the north east the Turks were numerous and, feeling safety in numbers, few of them had left and those remaining were therefore strong enough to discourage seizures by Bulgarians. In the north and south west on the other hand almost all Turks had fled and their lands were immediately taken over by local Bulgarians who often divided up the large estates found in these areas. In the remainder of northern Bulgaria transfers, often under the cloak of renting, took place in approximately one third of the communities. In the Turnovo province, for example, there were seventy seven Turkish mixed Turkish Bulgarian villages of which twenty four (31.0%) were seized by Bulgarians, twenty two (28.5%) were later repossessed by returning Turkish refugees, and another twenty two remained unaffected; the fate of the remaining nine is unknown. In the south west there was much more tension and violence. Here there was no provisions about renting and there were cases of Bulgarian peasants not only seizing land but also destroying buildings. In the vast majority of cases it was local Bulgarians who seized the vacant land but Bulgarians from other parts of Bulgaria where there had been little Turkish emigration and Bulgarian refugees from Ottoman repressions in Macedonia and Western Thrace also took part in the seizures. In later months the publication of the terms of the Treaty of Berlin naturally intensified the flow of refugees from these areas and according to the prefect of Burgas province as helping themselves to émigré land "in a most arbitrary fashion"
In Burgas and the rest of Eastern Rumelia the Treaty of Berlin intensified the land struggle by making Bulgarians more determined to seize sufficient land before Ottoman sovereignty was restored. It also encouraged the former Turkish owners to return. With these problems the Russian Provisional Administration had to contend. The Provisional Administration did not have the power, even if it had had the will, to prevent so popular a movement as the seizure of vacant Turkish land, but nor could the Administration allow this movement to go completely unchecked for this would give the Turks and the British the excuse to interfere in the internal affairs of the liberated territories. Given these dangers the Russians handled the agrarian problem with considerable skill. In the summer of 1877 Bulgarian refugees from Macedonia, Thrace and Ottoman Rumelia had been allowed to harvest the crops left by Turkish émigrés and in September all Bulgarians, the incoming refugees and the indigenous, were allowed to sow vacant Turkish land, though it was insisted that this did not in any way signify a transfer of ownership. With the mass exodus of Turks after the Treaty of San Stefano the Provisional Administration had little choice but to allow the Bulgarians to work the vacant land with rent, set at half the value of the harvest, to be paid to the legal owner. In many cases the Bulgarians simply refused to pay this rent and the Russians were not over zealous in collecting it. When the Treaty of Berlin guaranteed Turkish property rights and restored southern Bulgaria to the Sultan's sovereignty at least 80,000 of the 150,000 Turkish émigrés had returned by September 1878. This caused enormous problems including housing the returning Turks whose property had been taken over by Bulgarians or destroyed. In September local authorities ordered that any houses taken over by Bulgarians were to be restored to their former owners on the latter's demand, whilst other returning Turks were given Tatar or Circassian land. These problems were insignificant compared to those raised when the returning Turks demanded the restitution of their lost lands. In July 1878 the Russian Provisional Administration had come to an agreement with the Porte by which Turkish refugees were allowed to return under military escort, if necessary, and were to have their lands back on condition that they surrendered all their weapons. In August 1878 it was decreed that those returning would not be immune from prosecution and anyone against whom any charges were substantiated would be deprived of his lands. This decree, more than anything else, discouraged the return of more Turks and from the date of this enactment the flow of returning refugees began gradually to diminish. There were, however, many claims still to be dealt with and in November 1878 mixed Turkish and Bulgarian commissions were established in all provinces to examine these claims. The decisions were to be made in accordance with rules drawn up by the Russian embassy in Constantinople in consultation with the Porte, and under them Bulgarians could secure the legal right to a piece of land if they could produce the authentic title deeds, tapii, and thereby prove that the land at dispute had originally been taken from them forcibly or fraudulently. After the departure of the Russians in the spring of 1879 the administration in Plovdiv ordered to enforce court decisions returning land to the Turks. Only half of the courts had recorded such decisions. Other actions were even less emotive and in 1880 the position of the Bulgarians in Eastern Rumelia had improved. The Plovdiv government introduced new methods for authenticating claims, allowing local courts to issue new title deeds if they were satisfied that existing documentation proved ownership, or if local communal councils had issued certificates attesting ownership. Most local councils were entirely Bulgarian or were dominated by Bulgarians and decided in favour of their co nationals far more often than did the mixed commissions with whom the prerogative of adjunction had previously rested. In many instances, too, Bulgarians refused to relinquish land they had seized and as late as 1884 there were still Turkish landlords demanding the implementation of court orders restoring their property. The Bulgarians in Rumelia were also helped from 1880 onwards because the Turks began to drift once more into exile. This was very much the result of disappointed hopes for a full restoration of Turkish power south of the Balkan range. The Turks were also encouraged to emigrate from Bulgaria by regulations which affected the cultivation of rice – which was originally introduced to the region by the Turks. This was part of a project to eradicate malaria that included also draining of swamps in the Tundzha, Arda, and Maritsa Basins. The project succeeded in eradicating malaria, however, it also exacerbated droughts in those regions. Rice was a staple crop for the Turks and in its prohibition many of them saw yet another sign of unacceptable Bulgarian domination. An even more important impulse to Turkish emigration was the Bulgarian land tax of 1882. By Moslem law all land was owned by God but after the abolition of feudalism in the 1830s use of that land conferred temporary wardship upon the user, and thus the tithe which had been the main levy on land until 1882 conformed to traditional Moslem codes of thought and practice. The land tax did not. Furthermore, land tax applied to all land in a man's possession not, as under the tithe, merely to that part which had been cultivated. This hit the Turks hard for they customarily left a large proportion, in many cases as much as half, of their land fallow. Taxation now fell on the fallow land too but production and earnings could not be increased by the same proportion and as a result many of the remaining Turkish owners of large estates left Rumelia. Significantly 1882 was the peak year for the sale of larger Turkish properties in Rumelia, though the sale of such properties continued steadily throughout the first half of the 1880s. From the end of the war to the summer of 1880 only six large Turkish chifliks in Eastern Rumelia had been sold but the five years before union with the Principality of Bulgaria in 1885 saw the sale of about a hundred. That most of the larger Turkish owners and many smaller ones left Rumelia was undoubtedly an important factor in the easy attainment of Bulgarian supremacy in Rumelia during the early 1880s. In Principality of Bulgaria as in Rumelia the chaos of war had allowed a number of seizures to go unrecorded meaning that the new occupiers were to be left in untroubled possession of their land. The Constituent Assembly had considered a proposal to legislate such illegal transfers but no action had been taken as Karavelov had easily persuaded the Assembly that it was pointless to legislate about so widespread a phenomenon. The Bulgarians in the Principality could afford such bold stance as there was little danger of direct Ottoman intervention over the land question. There was a constant stream of emigration by Turks from Bulgaria and by the early 1890s so many Turks had left the former Turkish stronghold of north eastern Bulgaria that the government in Sofia began to fear that the area would be seriously under populated. In 1891 the Minister of Finance reported to the Subranie that there were 26,315 vacant plots in the country, many of them in the north east and most of them under twenty decares in extent. In Bulgaria the government also took possession of Turkish land which had been vacant for three years. A number of returning Turkish refugees who demanded restitution of or compensation for their lands were denied both on the grounds that they had without duress left their property unworked for three years. Land rights of Muslim owners were largely disregarded despite being guaranteed by the powers. The historian Michael Palairet has claimed that de Ottomanization of Bulgaria and Eastern Rumelia led to the economic decline in the region, which is contradicted by many other historians, who show rapid growth of the economy as well as rapid industrial development and growth of exports in Bulgaria after 1878.

Тіл және білім беру

1878 жылғы орыс-түрік соғысынан кейін болгар түркілері Болгариядағы әлеуметтік және саяси үстемдігін жоғалтты. Түрік тілі азшылықтардың тіліне айналды. 1875 жылы Дунай вилайетінде 2700 түрік бастауыш мектебі, 40 орта мектеп және 150 медресе болды. 1913 жылға қарай түрік мектептерінің саны 1234-ке дейін азайды, олардың барлығын түрік қауымы қаржыландыруға міндетті болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін болгар үкіметі түрік мектептеріне қаржылай көмек көрсетті және олардың саны 60 481 оқушымен 1712-ге дейін өсті. 1934 жылы фашистік режим билікке келгеннен кейін, Түркиядағы реформалардан кейін латын әліпбиін қабылдаған түрік мектептері араб әліпбиінде оқытуға мәжбүр болды. Бұл Түркиядан келетін ұлтшылдық әсерді азайту мақсатында жасалды. 1944 жылы коммунистер Болгарияны бақылауға алғаннан кейін, этникалық азшылықтарға көбірек еркіндік беру туралы уәделерін орындады. Түрік мектептері қайта ашылды және латын әліпбиін пайдалануға рұқсат берілді. Алайда, жаңа режим мектептерді мемлекеттендіріп, мемлекеттік басқаруға алды. 1944 жылы мектеп жасындағы 84 603 түрік баласы болды, олардың 40 388-і мектепке бармады. Заң бойынша түрік мектептерін бітіргендер сауатсыз деп есептелді. 1956 жылы түрік мектептерінің саны 1149-ға жетті, онда 100 843 оқушы және 4527 мұғалім оқыды. 1958 жылдан кейін осы мектептерде түрік тілі болгар тілімен алмастырылды және түрік тілі таңдау пәні ретінде қалды. 1970 жылдан кейін мектептерде түрік тілін оқыту тоқтатылды, ал 1984 жылы түрік тілінің қолданылуы заңсыз деп жарияланды. Соңғы қалған екі тілді журнал – Yeni Işık және Yeni Hayat болгар тілінде ғана басылды.

Алғашқы жақсартулар (1944-1956 жж.)

1944 жылы коммунистер билікті басып алғаннан кейін жаңа режим барлық азшылықтар мен этносаралық теңдік және бауырластықты (пролетарлық интернационализмнің классикалық іліміне сәйкес) қолдап, бұрынғы үкіметтің барлық "фашистік" мұсылманға қарсы шешімдерін жойды. Бұл "Родина" ұйымына тыйым салуды қамтиды. Алғаш рет бұрынғы режим тыйым салғаннан кейін 1945 жылдан бастап түрік тіліндегі газеттер мен журналдар, сондай-ақ болгар баспасөзінің түрік тіліндегі басылымдары жарық көре бастады, олардың ішінде "Ватан" ("Отан"), "Иşık" ("Нұр"), "Халк Генчлиги", "Ени Ишик" және "Ени Хаят" ("Жаңа өмір") газеттері болды. 1947 жылы "тең мүмкіндік" сияқты саясат жүзеге асырылды, түрік азшылық өкілдері емтихансыз жоғары оқу орындарына қабылданды; мұндай тәжірибелер кейінгі жылдары да жалғасты, мұсылмандардың Коммунистік партияға және елдің саяси өміріне белсенді қатысуын қамтамасыз ету үшін арнайы күш-жігер жұмсалды. Бірақ мұндай артықшылықтар олардың мәдени ассимиляциясын жеделдетуді мақсат еткен болуы мүмкін. Алайда 1949 жылдан бастап түріктер мен помактардың Түркияға көшіп кетуіне уақыт-уақыт тыйым салынды; Түркия да қатаң талаптар қойып, Болгариядан көшіп келуді қиындатты. Дегенмен, 1950-1951 жылдары шамамен 155 000 түрік Болгариядан Түркияға көшіп кетті. Помактардың көшіп кетуіне тыйым салынды, себебі олар түрік халқынан өзгеше, этникалық болгарлар деп есептелді. Сондай-ақ, түріктер мен басқа азшылықтар біраз уақыт бойы әскери қызметке қабылданбады, тіпті 1952 жылы ресми рұқсат берілгеннен кейін де, олардың қабылдануы үшін белгілі бір нақтыланбаған саяси талаптар орындалуы керек болды.

Ассимиляция саясаты (1956-1989 жж.)

1956 жылдан бастап режим түріктерге қатысты ұзақ мерзімді ассимиляция саясатын жүргізе бастады, ол коммунистік биліктің соңына дейін әртүрлі қарқынмен жалғасып, әрқайсысы бірнеше жылға созылған екі қарқынды науқанмен аяқталды. Түріктерге қарсы ең кең ауқымды және көпке жарияланған науқан 1984–1985 жылдары өтті және ресми түрде «Жаңару процесі» деп аталды (осы термин 1971–1974 жылдары помактардың ұлттық санасын жоюға бағытталған тағы бір ірі науқан үшін де қолданылды, бірақ одан сирек). Бұл науқандардың негізгі аспектілерінің бірі – елдегі мұсылман халқының күштеп есімдерін өзгерту эпизодтары, сондай-ақ дәстүрлі киімдерді жоюға тырысу, мұсылмандық дәстүрлерге тыйым салу және түрік тілін қолданудан айыру болды. Осы зорлық шараларынан өзге, ұзақ мерзімді саясаттың тағы да бір көрінісі – түрік тіліндегі басылымдардың бірінен соң бірі жабылуы, 1981 жылға қарай «Yeni Işık» газеті ғана қалды, ол 1985 жылы жабылды. Маңыздысы, 1971 жылғы жаңа «Живков конституциясы» «ұлттық азшылықтар» терминін «болгар емес ұлт өкілдері» дегенмен ауыстырды.

Помактарға қарсы жорық

Ассимиляциялық саясат алдымен болгар тілінде сөйлейтін мұсылман халқы – помактарға бағытталды, бұл коммунистік режимге дейінгі тәжірибені жалғастырды. "Родина" қолданған кейбір әдістер коммунистік режим тарапынан да қабылданып, помактар негізінен 1964 және 1970–1974 жылдары жүйелі түрде қудаланды. Мысалы, 1972 жылғы наурыз айында Барутин ауылында полиция және мемлекеттік қауіпсіздік күштері көпшілік мұсылман халқының режимнің ассимиляциялық саясатына қарсы демонстрациясын зорлықпен жаншып, 2 бейбіт азаматты өлтіріп, көптеген адамдарды оқтан жаралады. 1974 жылға қарай, жаман атты Белен еңбек лагерінің 1300 тұтқынының 500-і – өздерінің есімдерін өзгертуге жасалған қысымға қарсы тұрған помактар еді.

"Қайта туу процесі"

Көші-қон процесі (сондай-ақ "Жаңару процесі" – болгар тілінде: Възродителен процес) ассимиляцияның нәтижесі болды. 1984-1989 жылдар аралығында қолға алынған бұл нақты саясатпен болгар үкіметі Болгарияның түрік қауымын – 900 мың адамды, яғни ел халқының 10 пайызын аттарын өзгертуге мәжбүр етті. Зардап шеккендердің барлығы этникалық түріктер еді. 1984 жылға дейін басқа мұсылмандар, көбінесе мұсылман ромдары мен помактар, түрік немесе мұсылман аттарын христиан аттарымен алмастыруға мәжбүр болған. Үкімет білімді түріктерді ерікті түрде болгар аттарын қабылдауға ынталандырды. Живковтың жаппай ассимиляция бағдарламасының нақты себептері белгісіз, бірақ басты факторлардың бірі болгар халқының 1990 жылға қарай өсімнің жоқтығына немесе теріс өсімге ұшырауы, мұсылман халқының өсуі және болгар халқының азаюы болды деп саналады. 1984 жылдың маусым айында Политбюро "Түріктерді социализм ісіне және Болгария Коммунистік партиясының саясатына одан әрі біріктіру және қосу үшін" деп аталатын саясатты қабылдады. Жоспар бойынша барлық ислам азшылықтарына славян есімдерін беру, түрік киімдерін киюге тыйым салу, түрік тілін қолдануға тыйым салу және мешіттерді жабу көзделген. Ассимиляция науқаны этникалық болгар көпшілігіне ұлттық "жаңару" әрекеті ретінде ұсынылды және билік оны "Жаңару процесі" деп атады. Бұл терминнің артында тұрған идеология, 1970 жылдардың басында помактарды ассимиляциялаудың аз жарияланған әрекеттері үшін қолданылған, мақсатты азшылық Осман билігі кезінде түрікке немесе ассимиляцияға дейін болгар болған деген талап болды. Осылайша, ассимиляция халықтың бастапқы "нағыз" жеке басын қалпына келтіру болып ақталды. Кейіннен белгілі болғандай, режим түрік азшылығының өкілдері арқылы жаңылысқан және түрік азшылығы ассимиляция науқанына бағынбаған кезде таң қалды. Режим зорлық-зомбылыққа жүгінуге мәжбүр болды. Млехино болгар қауіпсіздік күштерінің қоршауында болған кезде, жақын маңдағы кішігірім қалалардан 200-ге жуық түрік ауыл тұрғыны қоршауды бұзуға тырысты және паспорттарын қайтаруды және түрік аттарын қалпына келтіруді талап етті. Бұл үрдіс Болгарияның түрік тұрғыны көп аймақтарында қайталанды. Кіші қалалар мен ауылдар тұрғындары үлкен қалалар мен ауылдарға шеру жасап, түркілердің не үшін шабуылға ұшырағанын және түрікше атауларын қайтып алып, түпнұсқалық жеке куәліктерін қайтып алатынын түсіндіретін өкілді іздеуге тырысты. Бұл орталық әкімшіліктің үлкен қалаларына болгар қауіпсіздік күштері қоршауға алғандықтан, оларға жиі қол жеткізу мүмкін емес еді. 1984 жылдың 25 желтоқсанында Бенковский қаласына жақын жерде жақын маңдағы кішігірім ауылдардан келген 3000-ға жуық түрік наразылық білдірушілері болгар қауіпсіздік күштеріне қарсы шығып, олардың түпнұсқалық жеке куәліктерін қайтаруды талап етті. Болгарияның қауіпсіздік күштері олардың жеке құжаттары қайда екенін білмейтінін айтып, жиналғандарды таратып жіберді және оларды өз ауылдарына барып, жергілікті әкімдерден сұрауға шақырды. Полицияның көптеп келуінің себебі қауіпсіздік күштері "жаттығу маневрлерін" өткізгенімен түсіндірілді. Қалаға оралғаннан кейін жергілікті әкімдікте олардың паспорттары мен жеке куәліктері жоқ екенін байқағаннан кейін, халық келесі күні (1984 жылдың 26 желтоқсаны) Бенковский қаласына қарай бұрылды. Болгарияның полиция және қауіпсіздік күштері дайын және күтіп тұрды, 500-ге жуық қарулы адам өз орындарында тұрды. 2000 түрік тұрғыны жақындаған кезде болгар қауіпсіздік күштері автоматты қарудан оқ атып, 8 адамды жарақаттап, 4 адамды өлтірді. Қаза тапқандардың бірі 17 айлық түрік сәбиі болды. Қаза тапқандар Каялоба, Китна және Могильжане ауылдарынан. Өлгендер мен жарақат алғандардың жараларынан полиция мен қауіпсіздік күштері денелердің ортасына нысана алған. Тұтқынға алынған демонстранттар қарға 2 сағат бойы түсіп, өрт сөндіру машиналарынан шыққан суық сумен суға түсті. Карджалидегі Ішкі істер министрлігінің әскерлері басшысы Атанас Қадыревтің баяндамасында "Олар өрт сөндірушілердің цистерналарынан шыққан судың барлығына қалай төтеп бергендері қызықты болды" деп жазылған. Сол күні ауа температурасы минус 15 градус болды. 1984 жылы 26 желтоқсанда Момчилград округінің Груево ауылында түрік қауымы қауіпсіздік органдарының көліктерінің ауылына кіруіне қарсылық көрсетіп, басты жолда жүк көлігінің дөңгелектерін өртеп жіберді. Ауыл тұрғындары уақытша жеңіске жетті, бірақ қызметкерлер кешірек күшпен келді. Ауылдың жарығы өшірілді. Ауыл тұрғындары ауылдың кіреберісінде жиналды, бірақ өрт сөндіру машиналарынан шыққан су мен құм араласымен суға түсті. Кейбір қауіпсіздік күштері ауыл тұрғындарына тікелей оқ атып, бірнеше бейбіт азаматтар жарақаттанып, қаза тапты. Оқтан жарақат алғандар ауруханалардан көмек сұрады, бірақ оларға медициналық көмек көрсетілген жоқ. Түркілердің полиция сұрағында "өзіне-өзі қол жұмсаған" жағдайлар туралы хабарлар бар. Момчилградтағы демонстрацияларда кем дегенде 16 жастағы жігіт атылып өлтірілді және Джебелде де құрбандықтар туралы хабарлар бар. Болгар "Ішкі істер министрлігінің" мәліметінше, Рождество күндері шамамен 11 мың түрік қатысқан 11 демонстрация болды. Құрықталған наразылардың көп бөлігі кейін "Белене еңбек лагеріне" жіберілді, оның қақпасына "Болгария Халық Республикасының заңдары алдында барлық болгар азаматтары тең" деп жазылған. Ябланноводағы оқиғаларда 30-дан астам адамның қаза тапқаны хабарланды. Режимнің зорлық-зомбылығы оның бірден-бір мақсатына жетті. Барлық түріктер славян есімдерімен тіркелді, түрік тілі қоғамдық орындарда тыйым салынды және мешіттер тастап кетілді. Алайда бұл мәселенің соңы емес, түріктердің ұлттық санасының қайта жандануының бастамасы болды, мұнда қысымға ұшыраған азшылық өзін мұсылман және ерекше деп күшпен бекітті. Болгарлар жаулап алушылар және қысым көрсетушілер ретінде қарастырылды және оңтүстік және солтүстік түрік анклавтарындағы кейбір үлкен ауылдарда наразылық демонстрациялары өтті. Сонымен қатар, түрік қауымы болгар зиялыларының және режимге қарсылардың қолдауын алды. Бір әйел қаза тауып, 41 адам жарақаттанды. 1985 жылдың 9 наурызында, София-Бургас пойызына жарылғыш құрылғы орнатылды. Күдік танылғандар, Бургас аймағынан шыққан үш түрік ер адамдары, заңсыз Түрік Ұлттық Азаттық фронтына (TNLF) қатысқан, тұтқынға алынып, 1988 жылы өлім жазасына кесіліп, атқыланды. 1987 жылдың 7 шілдесінде, жағажай маусымында "Алтын құм" курортында демалып жүрген шығыс германиялық туристердің ішінде үш әскери гранатасы жарылды, қайта аттау процесіне назар аударуға және жариялауға тырысты. Бұл әрекеттерден басқа, Болгариядағы этникалық түріктер режимнің қысымына қарсы бейбіт тәсілдерді қолданды, бірақ жоғарыда айтылғандай, қайта аттау процесі кезінде кейбір зорлыққа толы қақтығыстар болды. Атап айтқанда, зиялылар Құқықтар мен бостандықтар қозғалысының (MRF) алдағысы деп саналатын қозғалысты құрды. Олар азаматтық наразылықты пайдаланды және түркілерге тиген физикалық қудалау мен басқыншылық туралы ақпаратты сыртқа таратуға бағытталды. Қозғалыстың қызметтері бейбіт демонстрациялар мен аштықтан тұрды, мақсаты азаматтық бостандықтар мен адам құқықтарын қалпына келтіру болды.

The Process of Rebirth (also "Process of Revival" – Bulgarian:Възродителен процес) was the culmination of the assimilation. With this explicit policy, enacted between 1984 and 1989, the Bulgarian government forced Bulgaria's Turkish community – 900,000 people or 10 percent of the country's population, to change their names. The people affected were all ethnic Turks. By 1984 other Muslims, mostly the Muslim Roma and the Pomaks had already been forced to give up their Turkish or Muslim names for Christian names. The government had been encouraging the educated Turks to voluntarily adopt Bulgarian names. The exact reasons for Zhivkov's mass scale assimilation programme are unclear, but it is believed that one of the main factors was the projection that by 1990 the Bulgarian population would experience a zero or negative population growth resulting in increasing Muslim population and declining Bulgarian population. In June 1984, the Politburo voted a policy named "For the further unification and inclusion of Turks into the cause of socialism and the policies of the Bulgarian Communist Party". The plan was to rename all Islamic minorities with Slavic names, ban the wearing of distinctive Turkish clothing, to forbid the use of the Turkish language and close down the mosques. The assimilation campaign was sold to the ethnic Bulgarian majority as an attempt for national "revival" and was called by the authorities "The Revival Process". The ideology behind the term, originally used for the less publicized attempts at assimilation of the Pomaks in the early 1970s, was the claim that the targeted minority had originally been Bulgarian before its conversion or assimilation during the period of Ottoman rule. Thus, the assimilation was supposedly justified by it being a restoration of the population's original "real" identity. As it was later to turn out the regime was misled by its own agents among the Turkish minority and was taken aback when the Turkish minority refused to submit to the assimilation campaign. The regime found itself in a position where it had to use violence. While Mlechino was held under siege by Bulgarian security forces some 200 Turkish villagers from the smaller nearby towns attempted to break the siege and protest for the return of their passports and reinstatement of their Turkish names. This pattern repeated in many areas in Bulgaria populated with Turks. People from smaller towns and villages attempted to march and enter larger towns and villages to find a government official with greater jurisdiction who would be able to explain why the Turks were being targeted and when they would be able to reinstate their Turkish names and receive back their original identification documents. Often these larger towns of central administration were unreachable since they were besieged by Bulgarian security forces. On 25 December 1984, close to the town of Benkovski, some 3,000 Turkish protesters from the nearby smaller villages confronted Bulgarian security forces and demanded to have their original identification papers back. The Bulgarian security forces managed to disperse the crowd claiming that they have no idea where their identification papers were and urged them to go back to their villages and inquire from the local mayors. The large police presence was explained with undergoing security forces "exercise manoeuvres". After returning to their towns and discovering that the local municipality didn't have their passports and ID documentation the crowd headed back, this time more decisively, towards the town of Benkovski on the next day (26 December 1984). The Bulgarian police and security forces were prepared and awaiting with some 500 armed men in position. When the crowd of 2,000 Turkish villagers approached the Bulgarian security forces opened fire with automatic weapons wounding 8 people and killing 4. One of the killed was a 17 month old Turkish baby. The killed were from the villages of Kayaloba, Kitna and Mogiljane. Judging from the wounds of the dead and wounded the police and security force had been aiming at the midsection of the bodies. The captured demonstrators were faced down on the snow for 2 hours and blasted with cold water coming from the fire fighting trucks. In a report by Atanas Kadirev the head of the Ministry of Interior Forces in Kardzhali it is stated "It was interesting how they endured the entire water from the fire fighters' cisterns". The temperature that day was minus 15 degrees Celsius. On the same day, 26 December 1984, the Turkish community in the village of Gruevo, situated in Momchilgrad county, resisted the entry of security forces vehicles into the village by burning truck tires on the main road. The villagers were temporarily successful, but the security forces returned later that night with reinforcements. The electricity to the village was cut. The villagers organised at the village entrance but were blasted with water mixed with sand coming from the hoses of the fire fighting trucks. Some of the security forces opened fire directly at the villagers and several civilians were wounded and killed. The wounded from bullets attempted to seek help from hospitals but were refused medical treatment. There are reports of incarcerated Turks committing "suicide" while held for police questioning. In demonstrations in Momchilgrad at least one 16 year old youngster was shot and killed and there are reports of casualties also in Dzhebel. According to the Bulgarian "Ministry of Interior" during these few Christmas days there have been some 11 demonstrations in which approximately 11,000 Turks participated. A large number of the arrested protesters were later sent to the "Belene labour camp" at the gates of which it is written "All Bulgarian citizens are equal under the laws of the People's Republic of Bulgaria" Over 30 people are reported killed during the events in Yablanovo. The regime's violence did achieve its immediate aims. All Turks had been registered with Slavic names, Turkish was forbidden in public and the mosques abandoned. This however was not the end of the matter but the beginning of the revival of the Turkish identity where the oppressed minority strongly re defined itself as Muslim and distinct. Bulgarians came to be seen as occupiers and oppressors and protest demonstrations took place in some of the bigger villages in the southern and northern Turk enclaves. Moreover, the Turkish community received the solidarity of Bulgarian intellectuals and opponents of the regime. One woman was killed and 41 were wounded. On 9 March 1985, attacks going even further as an explosive device was planted on the Sofia Burgas train The accused perpetrators, three Turkish men from the Burgas region who belonged to the illegal Turkish National Liberation Front (TNLF), were arrested, sentenced to death and executed in 1988. On 7 July 1987, militants detonates three military fragmentation grenades outside hotel "International" in Golden Sands resort at the time occupied with East German holiday makers, trying to get attention and publicity for the renaming process. Apart from these acts, the ethnic Turks in Bulgaria used nonviolent ways to resist the regime's oppression, though as noted above there were some violent clashes during the actual renaming process. Notably, intellectuals founded a movement, which was claimed to be the predecessor of the Movement for Rights and Freedoms (MRF). It used civil disobedience and focused on providing information to the outside world of the physical persecution and suppression suffered by the Turks. The activities of the movement consisted of peaceful demonstrations and hunger strikes with the goal of restoring civil liberties and basic human rights.

"Ұлы экскурсия"

1989 жылдың мамыр айында түрік азшылығының өкілдері тұратын аймақтарда аласапырандықтар болды. 1989 жылғы «мамыр оқиғалары» деп аталатын оқиғаларда, ондаған мың түрік демонстранты солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс облыстарында көшеге шығып, жағдай шиеленісіп, қайнар нүктеге жетті. Демонстрациялар полиция және әскери күштермен күшпен басылды. 6 мамырда түрік қауымдастығының мүшелері жаппай аштық жариялап, ел Конституциясына және Болгария қол қойған халықаралық келісімдерге сәйкес, мұсылман есімдері мен азаматтық құқықтарын қайтаруды талап етті. Қатысушылар «Демократиялық лига» және «Тәуелсіз қауымдастық» мүшелері болды. Жауап ретінде билік белсенділерді жаппай ұстап, Австрия және Түркия сияқты шетелдерге депортациялады. Адамдарды Югославия, Румыния немесе Түркия шекарасына дейін жеткізіп, туристік паспортты көрсетіп, отбасымен байланысу мүмкіндігін бермей, елден шығарып жіберді. 1989 жылдың мамыр айында Разград, Шумен, Карджали және Силистра сияқты ірі қалалар мен аймақтарда жаппай демонстрациялар жүйелі түрде жалғасты. Түркия үкіметінің мәліметінше, Болгария қауіпсіздік күштерімен болған қақтығыстарда 50 адам қаза тапқан. Болгария үкіметі қаза болғандардың саны 7 ғана екенін мәлімдеді. 1989 жылдың 10 мамырында шетелге саяхатқа қойылған шектеулер ішінара алынды (тек түрік азшылығының өкілдері үшін). Тодор Живков 1989 жылдың 29 мамырында сөйлеген сөзінде Болгарияда өмір сүргісі келмейтіндердің Түркияға көшіп кетуі мүмкін екенін айтты және Түркиядан барлық «болгар мұсылмандарын» қабылдау үшін шекарасын ашуды талап етті. Осыдан кейін 360 мың түрік Түркияға көшіп кетті, бұл «Ұлы көші-қон» деп аталды. Босқындардың алғашқы толқыны Болгариядан күштеп шығарылды. Алғашқы депортацияланғандар Белен еңбек лагерінің тұтқындары, олардың отбасылары және басқа түрік белсенділері болды. Адамдарға Түркия шекарасына дейін апару алдында жүктерін жинауға 24 сағат уақыт берілді. Психологиялық қысым мен қорқыныш астында, олардың соңынан жүз мыңдаған адам ерді. Түрік қозғалысының белсенділері түріктерді елден кетуге мәжбүрлеген жағдайлар да болды. Мамыр айындағы наразылықтар кезінде түрік халқы өнеркәсіп және ауыл шаруашылығындағы жұмыс орындарын тастап кетті. Жүздеген мың жұмысшының жоғалтылуы өндіріс циклына және бүкіл болгар экономикасына ауыр соққы берді. 1998 жылы Болгария президенті қайта жаңғыру процесі мен Ұлы көші-қонды, одан тоғыз жыл өткен соң айыптады.

In May 1989, there were disturbances in regions inhabited by members of the Turkish minority. In the so called "May events" of 1989, tensions reached boiling point as tens of thousands of Turkish demonstrators took to the streets in the north eastern and south eastern provinces. The demonstrations were violently suppressed by police and the military forces. On 6 May, members of the Turkish community initiated mass hunger strikes and demanded the restitution of their Muslim names and civil liberties in accordance with the country's constitution and international treaties signed by Bulgaria. The participants were members of the "Democratic League" and the "Independent Association". The regime responded with mass detentions and the deportation of activists to foreign countries such as Austria and Turkey. Individuals were driven to the Yugoslav, Romanian or Turkish borders, presented with a tourist passport and extradited without even having a chance of contacting their families first. The mass demonstration in major cities and the regions like Razgrad, Shumen, Kardzhali and Silistra continued systematically all through May 1989. According to the Turkish government, 50 people were killed during the clashes with Bulgarian security forces. The Bulgarian government has put the death toll at only 7. On 10 May 1989, travel restrictions to foreign countries were partly lifted (only for the members of the Turkish minority). Todor Zhivkov gave a speech on 29 May 1989, in which he stated that those who did not want to live in Bulgaria could emigrate to Turkey and demanded that Turkey open its borders in order to receive all "Bulgarian Muslims". There followed an exodus of 360,000 Turks to Turkey, which became known as "The Big Excursion". The first wave of refugees was forcefully extradited from Bulgaria. These first deportees consisted of the prisoners of the Belene labour camp, their families and other Turkish activists. People were given 24 hours to gather their luggage before being driven to the border with Turkey in special convoys. Under psychological pressures and fear these were followed by hundreds of thousands. There were also cases where activists of Turkish movements pressured Turks to leave. During the protests in May, the Turkish population effectively abandoned their workplaces in the industrial and agricultural sector. The loss of hundreds of thousands of workers had severe consequences on the production cycle and the whole Bulgarian economy. In 1998, the Bulgarian president condemned the Revival process and the Big Excursion, nine years after it took place.

Живков режимін құлату және түрік азаматтарына азаматтық бостандықтар беру

1989 жылдың 10 қарашасында Болгарияда коммунистік режим құлдырады. 29 желтоқсанда үкімет Болгариядағы түріктерге түрік аттарын қайта пайдалануға рұқсат берді. Бұл шешім 1990 жылдың наурыз айында заңмен бекітілді. 1991 жылға қарай түрік текті аттарды қайта алу үшін 600 мыңға жуық өтініш келіп түсті. Сонымен қатар, 1991 жылы Болгария мұсылмандарының рухани басшысы – Бас мүфтидің кеңсесі құрылды. 1991 жылы жаңа Конституция қабылданды, ол болгар емес азаматтарға кең ауқымды құқықтар берді және түрік тілінде оқытуға заңдық тыйым салуды жойды. Сол жылдың қаңтарында түріктерге үш жыл ішінде өз аттарын өзгертуге немесе "ов", "ова", "ев", "ева" сияқты славян тіліндегі жұрнақтарды "жоюға" мүмкіндік беретін тағы бір заң қабылданды. Шығыс Еуропаның басқа аймақтарындағыдай, Болгарияда да бірпартиялық жүйенің жойылуы этникалық азшылықтың ұзақ жылдар бойы жинаған наразылықтарын ашыққа шығарды. 1990 жылғы реформалық қозғалысқа қатысқан қалалық зиялылар Живковтан кейінгі үкіметтерді түріктерге конституциялық түрде кепілдендірілген адам құқықтарын қайтаруға итермеледі. Алайда Живковтың ассимиляциялық бағдарламасын оның құлауынан кейін күшін жою болгар ұлтшылдарының жаппай наразылығын тудырды. 1990 жылдың қаңтарында барлық саяси және этникалық топтарды білдіретін ұлттық орган – Азаматтардың әлеуметтік кеңесі түріктерге дін бостандығын, ат таңдауын, мәдени дәстүрлерді кедергісіз сақтауын және қоғамда түрік тілін пайдалануын кепілдейтін келісімге келді. Өз кезегінде болгарлар болгар тілінің ресми тіл болып қалатынын және автономия немесе сепаратизм қозғалыстарына жол берілмейтінін уәде етті. Әсіресе түріктердің саны болгарлардан көп аймақтарда, соңғылары "исламизациядан" немесе тіпті Түркияның басып алуынан және аннексиясынан қорқып отырды – бұл қорқыныш Осман империясының билігі кезіндегі тарихи антагонизмге негізделген және 1974 жылы Кипрге жасалған шабуылдан кейін күшейді. Бұл Живковтың ассимиляциялық науқаны кезіндегі үгіт-насихаттың бір бөлігі болды және коммунистік Болгария саясаткерлері тарапынан қайта жаңғыртылды. Түрік халқының радикалды топтары сепаратизмді жақтағандықтан, келісімнің аннексияға жол бермеу ережесі маңызды болды. Живковтан кейінгі болгар үкіметтері келісім шарттарын мүмкіндігінше жылдам жүзеге асыруға тырысты. 1990 жылғы көппартиялық сайлауда түрік халқы Ұлттық Ассамблеяда басымдықпен түрік құқықтары мен бостандықтары қозғалысының (MRF) 23 өкілімен өкілдік алды. Бұл кезде Живков режимінен қалған көптеген болгарлар үкімет пен өнеркәсіптегі жоғары лауазымдарды, тіпті түріктер көп шоғырланған Курджали облысында да иеленді. Болгария қоғамының бір бөлігі MRF-тың күшеуіне қауіптенді. Болгарияның Ұлттық радикалдық партиясы (BNRP) жаңадан сайланған заң шығарушы органның отырысы күні Болгария парламенті ғимаратын қоршауға әрекеттенді. BNRP ұлттық жиналысқа этникалық түріктердің қатысуына және түрік тілін көптеген түрік оқушылары бар орта мектептерде стандартты оқу бағдарламасы ретінде оқытуға қарсылық білдірді. Ұлттық мүдделерді қорғау комитетінің (CDNI) саяси қанаты ретінде Патриотикалық Еңбек партиясы (OPT) құрылды. Өзінің тарихнамасына сәйкес, OPT 1990 жылғы сайлауға MRF-тың қатысуына рұқсат берілгеніне наразы болған қарапайым болгар азаматтарының қысымынан пайда болды. CDNI мүшелері негізінен шағын дүкен иелері, қолөнершілер, фермерлер және жергілікті коммунистік номенклатураның өкілдері болды. CDNI тек сөздермен шектелмей, Болгарияға оралған этникалық түріктердің аттары мен мүліктерін қайтаруға қарсы наразылық акцияларын ұйымдастырды. 1991 жылдың қазан айында Разградта болгар ұлтшылдары мен түрік белсенділері арасында зорлық-зомбылық оқиғалары болды. Болгарияның ұлтшыл күштері елдің қиын экономикалық және саяси жағдайынан пайдалануға тырысты. 1990 жылдың қарашасында болгар ұлтшылдары көптеген түрік тұрғындары тұратын Разград ауданында жаппай наразылық акцияларын өткізді. Ұлтшылдар "тәуелсіз болгар республикасын" жариялады және Софияның аймақтағы билігін танудан бас тартты. Қараша айының соңында "Разград Республикасы" түрік халқы көп қалаларды біріктіретін "Еркін болгар қалаларының қауымдастығы" деп аталды. CDNI және басқа топтар түрік аттарын қайта жаңғыртуға, болгар мектептерінде түрік тілі сабақтарын және этникалық түріктерді Болгарияда ұлттық азшылық ретінде тануға қарсы болды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2000 жылғы есебінде түрік тілі сабақтары үкімет қаржысымен жалғастырылып жатқаны және 2000 жылдың 2 қазанында болгар ұлттық телеарнасы түрік тілінде жаңалықтар бағдарламасын іске қосқаны туралы мәліметтер келтірілген. 1992 жылдан бері Болгариядағы түрік тілі мұғалімдері Түркияда оқытылады. Бастапқыда тек Түркияда басылған оқулықтар қолданылды, кейін 1996 жылы Болгарияның Білім және ғылым министрлігі түрік тілі оқулықтарын басыла бастады. "Мүсылмандар", "Құқық және бостандық", "Сенім", "Жыр-жыр" (балалар журналы), "Ислам мәдениеті", "Доп", "Гүл" сияқты бірқатар газеттер мен журналдар жарық көреді. Түркияда Болгарияда тұратын түрік балалары үшін жазғы демалыстар ұйымдастырылады. Демалыс кезінде балалар Құран, түрік әдебиеті, түрік тарихы және тілін оқиды.

On 10 November 1989, Bulgaria's Communist regime was overthrown. On 29 December, the government allowed the Turks of Bulgaria to resume use of their Turkish names. This decision was recognized by law in March 1990. By 1991, some 600 thousand applications were received for the reinstatement of Turkish birth given names. Also in 1991, the Institutition of the Spiritual leader of the Muslims in Bulgaria, the Grand Mufti's Office was founded. In 1991 a new Constitution was adopted granting citizens of non Bulgarian origin a wide range of rights and lifting the legislative ban on teaching in Turkish. In January of the same year another law was adopted allowing the Turks to change their names or "strike out" their Slavonic endings like "ov", "ova", "ev", "eva" within three years. As in other parts of Eastern Europe, the repeal of single party rule in Bulgaria exposed the long standing grievances of an ethnic minority. The urban intelligentsia that participated in the 1990 reform movement pushed the post Zhivkov governments toward restoring constitutionally guaranteed human rights to the Turks. But abrogation of Zhivkov's assimilation program soon after his fall brought massive protests by ethnic Bulgarians. In January 1990, the Social Council of Citizens, a national body representing all political and ethnic groups, reached a compromise that guaranteed the Turks freedom of religion, choice of names, and unimpeded practice of cultural traditions and use of Turkish within the community. In turn the Bulgarians were promised that Bulgarian would remain the official language and that no movement for autonomy or separatism would be tolerated. Especially in areas where Turks outnumbered Bulgarians, the latter feared progressive "Islamification" or even invasion and annexation by Turkey—a fear that was based on the traditional enmity after the Ottoman rule and had been stirred up after the 1974 invasion of Cyprus. This had been part of the propaganda during by the Zhivkov assimilation campaign and was revived by politicians in post Communist Bulgaria. Because radical elements of the Turkish population did advocate separatism, however, the non annexation provision of the compromise was vital. The Bulgarian governments that followed Zhivkov tried to realize the conditions of the compromise as quickly as possible. In the multiparty election of 1990, the Turks won representation in the National Assembly by twenty three candidates of the predominantly Turkish Movement for Rights and Freedoms (MRF). At that point, ethnic Bulgarians, many remaining from the Zhivkov regime, still held nearly all top jobs in government and industry, even in the predominantly Turkish Kurdzhali Province. Parts of Bulgarian society felt threatened by the rise of the MRF. The Bulgarian National Radical Party (BNRP) threatened to surround the Bulgarian Parliament building on the day of the newly elected legislature was scheduled to convene. The BNRP protested the participation of ethnic Turks in the National Assembly and the teaching of Turkish language as a standard curriculum in secondary school with large numbers of Turkish students. The Patriotic Party of Labour (OPT) was established as the political wing of the National Committee for Defense of National Interests (CDNI). According to its own historiography the OPT emerged due to pressure from ordinary Bulgarian citizens who were outraged by the fact that the MRF was allowed to participate in the 1990 elections. CDNI members were mainly small shop owners, artisans, farmers and elements of the local communist nomenklatura. The CDNI did not limit itself to rhetoric but also arranged protests against ethnic Turks returning to Bulgaria to claim back their names and property. In October 1991 violent outbreaks occurred between Bulgarian nationalists and Turkish activists in Razgrad. Bulgarian nationalist forces tried to take advantage of the country's hard economic and uncertain political conditions. In November 1990 massive protests were staged by Bulgarian nationalists in Razgrad area inhabited by a large number of Turks. The nationalists declared an "independent Bulgarian republic" and refused to recognize Sofia's authority over the region. In late November the "Razgrad Republic" was renamed the Association of Free Bulgarian Cities, linking several towns with large Turkish population. The CDNI and other groups opposed restoration of Turkish names, Turkish language lessons in Bulgarian schools and the recognition of ethnic Turks as a national minority in Bulgaria. Some developments noted by the US Department of State 2000 report include the fact that Turkish language classes funded by the government continued, and that on 2 October 2000 Bulgarian national television launched Turkish language newscasts. Since 1992, the Turkish language teachers of Bulgaria have been trained in Turkey. At the initial stage only textbooks published in Turkey were used for teaching Turkish, later on, in 1996, Bulgaria's Ministry of Education and Science began publishing the manuals of the Turkish language. A number of newspapers and magazines are published: the "Müslümanlar" ("Muslims"), "Hak ve Özgürlük" ("Right and freedom"), "Güven" ("Trust"), "Jır Jır" ("Cricket", a magazine for children), "Islam kültürü" ("Islamic culture"), "Balon", "Filiz". In Turkey summer holidays for the Turkish children living in Bulgaria are organized. During the holidays the children are taught the Koran, Turkish literature, Turkish history and language.

Құқықтар мен бостандықтар үшін қозғалыс

1984 жылдың соңында Болгарияда түрік қауымдастығының оппозициялық қозғалысын басқарған және Буново теміржол станциясында 6 бейбіт тұрғынды өлтіріп, 9-ын жарақаттаған сияқты бірнеше террористік актілерге жауапты болған «Болгариядағы түріктердің Ұлттық Азаттық Қозғалысы» деп аталатын жер асты террористік ұйым құрылды. Үш мүшесі бомбалауға қатысқандары үшін өлім жазасына кесіліп, аттырылды. 1990 жылдың 4 қаңтарында қозғалыстың белсенділері Варнада «Құқықтар мен Бостандықтар Қозғалысын» (ҚБҚ) (болгар тілінде: Движение за права и свободи, түрік тілінде: Hak ve Özgürlükler Hareketi) тіркеді. Оның басшысы Ахмет Доган, бұрынғы болгар коммунистік агенті болғанымен, оның негізгі философиясы коммунистік режимге қарсы болды. Тіркеу кезінде оның 33 мүшесі болды, ал қазіргі уақытта ұйымның сайтында көрсетілгендей, 68 000 мүшесі және жастар қанатында 24 000 мүшесі бар. 120 000 мүшесі бар ҚБҚ 1991 жылы Болгариядағы төртінші ірі саяси ұйым болды, бірақ ол саяси процесте ерекше орын алды. Қозғалыстың жетекшісі Ахмет Доган 1986 жылы түрмеге қамалды. 1990 жылы түрік этникалық азшылығының мүдделерін қорғау үшін құрылған ҚБҚ сол жылы өткен алғашқы парламенттік сайлауда 23 орын алып, төртінші үлкен парламенттік дауыс блогына айналды. Болгарияның саяси мәдениетіндегі түрікке қарсы күшті элемент болғандықтан, оның күн тәртібі бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануға немесе басқа партиялармен коалиция құруға мүмкіндік бермеді. 1991 жылдың ортасына қарай UDF ҚБҚ-мен тек бір ғана бірлескен демонстрация өткізді; олардың арадағы келіспеушіліктерді татуластыра алмауы көпшіліктің БСП-ға қарсылығындағы үлкен кемшілік деп есептелді. 1990 жылдың басында ҚБҚ Болгарияның ірі партияларының ұлттық дөңгелек үстел талқылауларына қатысудан шеттетілуіне қарсы белсенді наразылық білдірді, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1991 жылы ҚБҚ өзінің платформасын кеңейтіп, Болгариядағы азаматтық құқықтар мәселелерін қамтыды, мақсаты – «Болгария халқының бірлігіне және адамзат пен барлық этникалық, діни және мәдени қауымдастықтардың құқықтары мен бостандықтарын толық және нақты сақтауға үлес қосу» болды. ҚБҚ бұл қадамды этникалық немесе діни топтарға негізделген саяси партияларға конституциялық тыйым салуды болдырмау үшін жасады. Топтың нақты мақсаттары – жаңа конституцияның этникалық азшылықтарды тиісті деңгейде қорғауын қамтамасыз ету, түрік тілін мектептерде міндетті емес пән ретінде енгізу және 1980-ші жылдардағы ассимиляция науқанының басшыларын сотқа беру болды. Болгарияның алаңдаушылығын басу үшін ҚБҚ ислам фундаментализмінен, терроризмнен және Болгарияның ішінде автономияға ұмтылудан қатысты бас тартты. 1990 жылы коммунистік режимнен кейін өткен алғашқы жалпы сайлауда мұсылмандар бойкот жасады, партия халық дауысының 6,0%-ын және 400 орынның 24-ін жеңіп, парламенттегі төртінші ірі партия болды. 1991 жылғы парламент сайлауында партия 7,6% дауыс жинады және 240 орындық парламентте 24 орынға ие болды. 1994 жылғы сайлауда партия 5,4% дауыс жинады және оның орын саны 15-ке дейін азайды. 1997 жылғы сайлауда партия 7,6% дауыс жинады және 240 орынның 19-ын жеңіп алды. Ол 2001 жылғы сайлауда 7,5% дауыс жинады және 240 орынның 21-ін жеңіп алды. Кейін партия алғаш рет сайлауда жеңімпаз болған (НДСВ) бастаған коалициялық үкіметке қосылды. Партияның бақылауында болгарлық 17 министрліктің 2-сі – Ауыл шаруашылығы және орман министрлігі және портфельсіз министр болды, ал қалған 15-і NDSV бақылауында болды. 2005 жылғы сайлауда партия 12,8% дауыс жинады және 240 орынның 34-ін иеленді және БСП мен НДСВ партиясы бастаған коалицияның бір бөлігі ретінде билікте қалды. Құқықтар мен бостандықтар қозғалысының бақылауындағы министрліктер 18 министрліктің 3-іне дейін өсті. 2008 жылдың бюджетінде ҚБҚ ауыл шаруашылығына берілетін субсидиялардың көп бөлігін темекі өсірушілерге (олар негізінен түрік, помак және рома) бағыттады, ал бидай сияқты негізгі дақылдарды егуге арналған тұқым сатып алуға субсидиясыз қалдырды. Бұл Враца, Кнежа және Добруджа облыстарындағы шаруалардың наразылығын туғызды. 2009 жылғы сайлауда ол дауыс берудің 14,0%-ға және 240 орынның 37-не өсті. Сайлаудан кейін үкіметті шешуші жеңімпаз, Болгарияның Еуропалық дамуы үшін азаматтар партиясы толығымен бақылады және Құқықтар мен бостандықтар қозғалысы 2001 мен 2009 жылдар аралығында екі рет коалициялық үкіметтердің құрамында болғаннан кейін оппозицияға оралды. 2009 жылғы Еуропалық парламент сайлауында партия 14,1% дауыс жинады және 18 депутаттан 3 депутат алды. Еуропарламент депутаттарының екеуі түрік (Филиз Гусменова мен Метин Казак), ал біреуі (Владко Панайотов) болгар. 2013 жылғы Болгария парламент сайлауының шығу сауалнамаларына сәйкес, Құқықтар мен бостандықтар қозғалысы дауыс берудің 11,3%-ын алды, 36 орынды сақтап қалды және үшінші үлкен дауыс блогы болып қала берді. Партия мұсылман халқы тұратын бес облыста – Карждали, Разград, Силистра, Тарговиште және Шумен облыстарында сайлауды жеңіп алды; партия шетелде де жеңіске жетті, дауыс берудің 49%-ын алды, жалпы алғанда, шетелдегі ең көп дауыс беру станциялары мен сайлаушылар Түркияда болды, онда партия нәтижесіне 50 000-нан астам дауыс қосты. 2011 жылы құрылған және Корман Исмаилов басқаратын тағы бір түрік партиясы – «Халықтық партия – Бостандық және Қадір-қасиет» (ХПБҚ) НДСВ-мен коалицияда 1,531% дауыс жинады және парламентке өту үшін қажетті 4% шегінен өте алмады. 1998 жылы құрылған және Болгариядағы түрік азшылығының кіші бөлігін ұсынатын тағы бір саяси партия – «Құқықтар мен бостандықтар үшін ұлттық қозғалысы» (ҚБҰҚ), ол парламенттік сайлауға қатыспайды. Партияны Гюнер Тахир басқарады және ұлттық жергілікті сайлауларда ҚБҚ-мен бірнеше рет одақ құрды. 1999 жылғы жергілікті сайлауларда ҚБҰҚ шамамен 80 000 дауыс жинады.

At the end of 1984 an underground terrorist organization called the National Liberation Movement of the Turks in Bulgaria was formed in Bulgaria which headed the Turkish community's opposition movement and is responsible for several terrorist acts such as one at the train station at Bunovo which was targeted at a train killing 6 civilians and wounding 9. Three of the members were sentenced to death for the bombing and executed. On 4 January 1990 the activists of the movement, registered an organization with the legal name Movement for Rights and Freedom (MRF) (in Bulgarian: Движение за права и свободи: in Turkish: Hak ve Özgürlükler Hareketi) in Varna, headed by Ahmed Dogan, though a former Bulgarian communist agent himself, his main philosophy was against the communist regime. At the moment of registration it had 33 members, at present, according to the organization's website, 68000 members plus 24000 in the organization's youth wing. With 120,000 members, the Movement for Rights and Freedoms (MRF) was the fourth largest political organization in Bulgaria in 1991, but it occupied a special place in the political process. The leader of the movement, Ahmed Dogan, was imprisoned in 1986. Founded in 1990 to represent the interests of the Turkish ethnic minority, the MRF gained twenty three seats in the first parliamentary election that year, giving it the fourth largest parliamentary voting bloc. Its agenda precluded mass media coverage or building coalitions with other parties, because of the strong anti Turkish element in Bulgaria's political culture. By mid 1991, the UDF had held only one joint demonstration with the MRF; their failure to reconcile differences was considered a major weakness in the opposition to the majority BSP. In early 1990, the MRF protested vigorously but unsuccessfully its exclusion from national round table discussions among the major Bulgarian parties. In 1991 the MRF broadened its platform to embrace all issues of civil rights in Bulgaria, aiming "to contribute to the unity of the Bulgarian people and to the full and unequivocal compliance with the rights and freedoms of mankind and of all ethnic, religious, and cultural communities in Bulgaria." The MRF took this step partly to avoid the constitutional prohibition of political parties based on ethnic or religious groups. The group's specific goals were ensuring that the new constitution protect ethnic minorities adequately; introducing Turkish as an optional school subject; and bringing to trial the leaders of the assimilation campaign in the 1980s. To calm Bulgarian concerns, the MRF categorically renounced Islamic fundamentalism, terrorism, and ambitions for autonomy within Bulgaria. In the first general elections in 1990 after the communist regime which the Muslims boycotted, the party won 6.0% of the popular vote and 24 out of 400 seats and became the fourth largest party in the parliament. In the parliamentary elections in 1991 it won 7.6% of the vote and remained with 24 seats in а 240 seat parliament. In the elections in 1994 it won 5.4% of the vote and its seats decreased to 15. In the elections in 1997 it won 7.6% of the vote and 19 out of 240 seats. It won in the elections in 2001 7.5% of the vote and 21 out of 240 seats. Subsequently, for the first time the party joined a coalition government, which was led by the winner of the elections (NDSV). Under the control of the party were 2 out of 17 Bulgarian ministries – the Ministry of Agriculture and Forests and the Minister without portfolio, the rest 15 remained under the control of NDSV. At the 2005 elections it increased to 12.8% of vote and 34 out of 240 seats and kept in power as a part of the coalition led by the BSP and NDSV party. The ministries under the control of the Movement of Rights and Freedoms increased to 3 out of 18. In the budget of 2008, MRF directed a large parts of the subsidies for agriculture to tobacco growers (which are predominantly Turks, Pomaks, and Romani) leaving staple crops, like wheat, without subsidies for buying the seed for sowing. This evoked protests by farmers in the regions of Vratsa, Knezha, and Dobrudzha. At the 2009 elections it increased to 14.0% of vote and 37 out of 240 seats. Following the election, the government was totally occupied by the decisive winner, the Citizens for European Development of Bulgaria party and the Movement for Rights and Freedoms returned to opposition after being part of coalition governments two consecutive terms between 2001 and 2009. At the 2009 European Parliament elections the party won 14.1% of the vote and 3 MEPs out of 18. Two of the MEPs are ethnic Turks (Filiz Husmenova and Metin Kazak) and one (Vladko Panayotov) is ethnic Bulgarian. According to exit polls of the Bulgarian parliamentary election in 2013, the Movement for Rights and Freedoms gained 11.3% of the vote, it keeps 36 seats and remains the third largest voting bloc. The party won the elections in five regions where the Muslim population resides – Kardzhali, Razgrad, Silistra, Targovishte and Shumen provinces; the party also wins abroad with 49% of the vote, in general the most polling stations and voters in a foreign country wherever were in Turkey, from where the party included 50,000 votes more to its result of 350,000 votes. Another Turkish party, founded in 2011 and headed by Korman Ismailov – People's Party Freedom and Dignity (PPFD) in a coalition with NDSV won 1.531% of the vote and therefore did not cross the 4% threshold to enter the parliament. Another political party founded in 1998 and representing a smaller fraction of the Turkish minority in Bulgaria is the National Movement for Rights and Freedoms (NMRF), which do not participate in the parliamentary elections. The party is headed by Güner Tahir and has on several occasions formed an alliance with the MRF during nationwide local elections. During the 1999 local elections the NMRF gained some 80 000 votes.

Түрік диалектілерінің Болгариядағы таралуы

Екі негізгі диалект бар; біріншісі Оңтүстік-Шығыс Болгарияның барлық аймақтарында сөйленіп, көрші елдерде (Грекия және Түркияда) да қолданылады. Оны екінші диалектіден "қазіргі уақыттың жалғасымды түрі" арқылы ажыратуға болады; оның жұрнақтары yirin, yisin, yiri түрінде келеді. Түрік тілінде бұл формалар yorum, yorsun, yor болып айтылады. Екінші диалект, Курджали маңында қолданылады, ондағы формалары: værin, væsin, væri.