Жапон энциклопедияларының тарихы

Кіріспе

энциклопедияның жалпы тарихы

Жапон тілінде энциклопедиялар «хякка дзитэн» (百科事典) деп аталады, бұл сөздердің тікелей мағынасы «жүз тақырыпты кітап». Олардың тамыры тоғызыншы ғасырдағы Хэйан кезеңіне дейін жетеді. Жапонияның алғашқы қазіргі заманғы энциклопедиялары Мейдзи дәуірінде (1868–1912 жж.) Жапонияның Батысқа ашылуынан кейін жарық көрді, бірақ оған дейін, мың жылдан астам уақыт бойы энциклопедиялық еңбектер Жапонияда жарық көріп келді. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Жапонияда бірнеше энциклопедия, оның ішінде балаларға арналған бірнеше энциклопедия жарық көрді. Қазіргі таңда екі ірі басылым қолжетімді: Шогакукан баспасынан шыққан «Энциклопедия Ниппоника» және Хейбонша баспасы құрастырған «Секай Дай Хякка Дзитэн». Жапон тіліндегі «Википедия» да қолжетімді.

Тарих

Қазіргі жапон энциклопедиясының тамыры ежелгі дәуір мен орта ғасырларға дейін жетеді. Энциклопедиялық кітаптар Қытайдан ерте заманнан бері әкелінген, бірақ Жапонияда жасалған алғашқы прото-энциклопедия – 831 жылы императордың бұйрығымен Шигено но Садануши (滋野貞主) және басқалар құрастырған 1000 томдық Hifuryaku (秘府略) еңбегі болды, оның бүгінде тек фрагменттері ғана сақталған. Алғашқы нағыз жапон энциклопедиясы – Минамото но Шитагоның 10 томдық еңбегі, Wamyō Ruijushō. Бұл кітап ежелгі жапондық сөздік жүйесі – маньёганамен жазылған және категориялар бойынша реттелген жазбаларды қамтиды. 13 ғасырда нәрселердің пайда болуы туралы 11 томдық кітап пайда болды, Chiribukuro (塵袋) (сөзбе-сөз, «қоқыс қап»), оның жаңашыл сұрақ-жауап форматы орта ғасырлық кезеңде кеңінен еліктелді. 17 ғасырда 1609 жылы Мин Қытайында басылған 14 бөлімді, 106 томдық суретті энциклопедия Sancai Tuhui (三才図会; жапон тілінде Sansai Zue) (сөзбе-сөз «Үш күштің суреттелген кітабы», яғни аспан, жер және адам) Жапонияға келді. 1712 жылы Sancai Tuhui үлгісімен, Терадзима Рёан «Wakan Sansai Zue» (和漢三才図会) («Жапония мен Қытайдағы үш күштің суреттелген кітабы») атты алғашқы жапондық суретті энциклопедиясын жариялады. Кітап сол кезде Шығыс Азиядағы білімнің тілі болған классикалық қытай тілінде жазылған, онда «Өлмес ел» (不死国) және «Ұзын аяқты халықтар елі» (長脚国) сияқты фантастикалық жазбалар бар. Алайда, оның логикалық баяндауы, тақырыптық бөліністері және бір құбылыстың баламалы түсіндірмелерін талқылауы қазіргі энциклопедияның белгілерін көрсетті. Мейдзи кезеңіндегі Жапонияның өркениет және ағартушылық қозғалысы (文明開化) кезінде батысқа бет бұрған Ниши Амане (西周) Жапонияның алғашқы заманауи энциклопедиясын – Hyakugaku renkan (百学連環) құрастырды. 1873 жылдан бастап Білім министрлігі Чемберстің «Халыққа арналған ақпарат» кітабын Hyakka Zensho (百科全書, «Жалпы энциклопедия») деген атпен жапон тіліне аударуды қолдады, ол 1880 жылдары аяқталды. Кейіннен Ғибадатханалар және зиярат орындары министрлігі Нишимура Шигеки (西村茂樹) және басқалардың қатысуымен тағы бір энциклопедиялық еңбек – Koji ruien (古事類苑) құрастыруын қолға алды, ол 1914 жылы аяқталды. Sanseido баспасы 1908-1919 жылдар аралығында 10 томдық «Nihon Hyakka Daijiten» (日本百科大辞典, «Ұлы Жапония энциклопедиясы») және 1931-1934 жылдар аралығында 28 томдық «Dai Hyakka Jiten» (大百科事典, «Ұлы энциклопедия») шығарды. «Dai Hyakka Jiten» энциклопедия сөзін білдіру үшін 事典 (jiten) емес 辞典 (jiten) таңбаларын алғаш рет қолданды, содан бері 事典 сөзі «энциклопедия», ал 辞典 сөзі «сөздік» мағынасында қолданылып келеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Heibonsha Жапонияның жаңа интернационализациясына 1955-1959 жылдар аралығында 32 томдық «Sekai Dai Hyakka Jiten» (世界大百科事典, «Ұлы әлем энциклопедиясы») жариялау арқылы жауап берді. Содан кейін Shogakukan 1967-1972 жылдар аралығында Жапонияның алғашқы толық түсті анықтамалық еңбегі – 19 томдық Encyclopedia Japonica-ны шығарды. 1970-1974 жылдар аралығында Gakushu Kenkyusha 21 томдық энциклопедияны, «Gurando Gendai Hyakka Jiten» (グランド現代百科事典, «Ұлы заманауи энциклопедия») жариялады. 1974-1975 жылдары Жапонияда Британ энциклопедиясының 30 томдық жапон нұсқасы «Britanica Kokusai Hyakka Jiten» (ブリタニカ国際百科事典, «Британника халықаралық энциклопедиясы») басылып шықты. 1984 жылы Heibonsha 16 томдық жинақ – «Dai Hyakka Jiten» (大百科事典, «Ұлы энциклопедия») жинағымен оралды, ал Shogakukan сол жылы 25 томдық энциклопедияны, «Nihon Dai Hyakka Zensho» (日本大百科全書, сөзбе-сөз «Жапонның жан-жақты энциклопедиясы», бірақ ресми түрде ағылшынша атаумен белгілі, Encyclopedia Nipponica) жариялай бастады, ол 1989 жылы аяқталды. 1994 жылы екінші басылымы жарық көрді. 1950-1960 жылдары түрлі балалар энциклопедиялары жарық көрді.

The antecedents of the modern Japanese encyclopedia date from the ancient period and the Middle Ages. Encyclopedic books were imported from China from an early date, but the first proto encyclopedia produced in Japan was the 1000 scroll Hifuryaku (秘府略), compiled in 831 upon the emperor's orders by Shigeno no Sadanushi (滋野貞主) and others, only fragments of which survive today. The first truly Japanese style encyclopedia is said to be Minamoto no Shitagō's 10 scroll work, Wamyō Ruijushō, which was written in the ancient Japanese syllabary system of man'yōgana and contained entries arranged by category. During the 13th century, an 11 scroll book appeared on the origins of things, Chiribukuro (塵袋) (literally, “rubbish bag”), and its innovative question and answer format was much imitated throughout the medieval period. In the 17th century, the Sancai Tuhui (三才図会; Sansai Zue in Japanese) (literally, "illustrated book of the 'Three Powers,' i. e., heaven, earth, and man"), a 14 part, 106 scroll illustrated encyclopedia published in Ming China in 1609, entered Japan. In 1712, emulating the Sancai Tuhui, Terajima Ryōan published the Wakan Sansai Zue (和漢三才図会) ("illustrated book of the three powers in Japan and China"), the first Japanese illustrated encyclopedia. Written in classical Chinese (the language of scholarship throughout East Asia at the time), the book reflected the outlook of its day with such fantastical entries as "The Country of the Immortals" (不死国) and "The Land of the Long Legged People" (長脚国). Its logical presentation, topical divisions, and discussion of alternative explanations for the same phenomena, however, anticipated the modern encyclopedia. During Japan's Civilization and Enlightenment Movement (文明開化) at the time of the Meiji Period, the westernizer Nishi Amane (西周) compiled Japan's first modern encyclopedia, the Hyakugaku renkan (百学連環). Beginning in 1873, the Ministry of Education sponsored the translation of Chambers' Information for the People into Japanese under the name Hyakka Zensho (百科全書, the "Comprehensive Encyclopedia"), which was completed in the 1880s. Later, the Ministry of Temples and Shrines sponsored the compilation by Nishimura Shigeki (西村茂樹) and others of another encyclopedic work, the Koji ruien (古事類苑), which was finally completed in 1914. The publishing house Sanseido published its 10 volume encyclopedia, the Nihon Hyakka Daijiten (日本百科大辞典, the "Great Japan Encyclopedia"), between 1908 and 1919, and Heibonsha published a 28 volume work, the Dai Hyakka Jiten (大百科事典, the "Great Encyclopedia"), between 1931 and 1934. The Dai Hyakka Jiten was the first publication to use the characters 事典 (jiten) rather than 辞典 (jiten) to represent the word "encyclopedia," starting the convention whereby 事典 is used to mean "encyclopedia" and 辞典 is used to mean "dictionary." After World War II, Heibonsha responded to Japan's new internationalization by publishing the Sekai Dai Hyakka Jiten (世界大百科事典, the "Great World Encyclopedia") in 32 volumes, between 1955 and 1959. Shogakukan then published the 19 volume Encyclopedia Japonica, Japan's first full color reference work, between 1967 and 1972. Between 1970 and 1974, Gakushu Kenkyusha published a 21 volume encyclopedia, the Gurando Gendai Hyakka Jiten (グランド現代百科事典, the "Great Modern Encyclopedia"). In 1974 and 1975, a 30 volume Japanese version of the Encyclopædia Britannica, the Buritanica Kokusai Hyakka Jiten (ブリタニカ国際百科事典, the "Britannica International Encyclopedia"), was also published in Japan. In 1984, Heibonsha returned with a 16 volume compilation, the Dai Hyakka Jiten (大百科事典, the "Great Encyclopedia"), and Shogakukan began publishing a 25 volume encyclopedia, the Nihon Dai Hyakka Zensho (日本大百科全書, literally, the "Japan Comprehensive Encyclopedia," but officially known by the English title, Encyclopedia Nipponica) the same year, finishing in 1989. A second edition was published in 1994. Various children's encyclopedias were also published in the 1950s and 1960s.

Энциклопедия Ниппоника

Энциклопедия Ниппоника (日本大百科全書) – Жапониядағы «Шогакукан» баспасынан жарық көрген энциклопедия. Ол бес түрде шығарылады: дәстүрлі кітап түрінде, CD-ROM, электрондық кітап, интернет және i Mode сервисі ретінде. Интернет және i Mode нұсқаларын пайдалану үшін төлем қажет.

Секай Дай-Хякка Житен

Sekai Dai–Hyakka Jiten (世界大百科事典, сөзбе-сөз "Әлемдік толық энциклопедия") – жапондық Heibonsha баспасы құрастырған энциклопедия. Ол үш форматта жарық көреді: дәстүрлі кітап түрінде, CD-ROM және Интернетте. Онлайн нұсқасы "Желілік энциклопедия" (ネットで百科) деп белгілі. Heibonsha сонымен қатар Mypedia (マイペディア) деп аталатын кішірек энциклопедияны да құрастырды, ол бес форматта шығарылды: бір томдық кітап, CD-ROM, электрондық сөздік, жеке көмекші құрылғылар (PDA) үшін жад картасы және Интернет.

Нихон Рэкиши Чимей Тайкей

"Жапон тарихи жер атауларының энциклопедиясы" ([[:ja:日本歴史地名大系]) – 1979-2005 жылдар аралығында Хэйбонша баспасынан шыққан елу томдық энциклопедия. Ол 1978-1990 жылдар аралығында Кадокава Шотен баспасынан қырық тоғыз томдық түрінде жарық көрген "Жапон жер атауларының Кадокава сөздігіне" ([[:ja:角川日本地名大辞典]) мазмұны мен көлемі жағынан ұқсас.

Цифрлық және онлайн энциклопедиялар

Компьютерлер мен Интернеттің пайда болуы энциклопедияларды цифрлық дәуірге жеткізді. Жапон тіліндегі Wikipedia нұсқасынан өзге, «Британника энциклопедиясы» мен Microsoft Encarta-ның жапон тіліндегі нұсқалары да CD-ROM форматында шықты.

Жапонияға қатысты басқа да энциклопедиялар

Жапон тілінде жазылмағандықтан, техникалық түрде жапон энциклопедиясы емес, бірақ «Жапонияның Коданша энциклопедиясы» – Жапония туралы ағылшын тіліндегі энциклопедия. Ол алғаш рет 1983 жылы «Коданша» баспасынан жарық көрді, 1986 жылы толықтырылды және 1993 жылы жаңартылды. Осы энциклопедияның онлайн нұсқасы www.ency-japan.com сайтында қолжетімді.