Кіріспе

Оңтүстік Африка заңнамасы

1998 жылғы Ұлттық қудалау органы туралы заң (1998 жылғы № 32 заң) – Оңтүстік Африка Парламентінің Ұлттық қудалау органының (ҰҚО) құрылуын белгілеген заңы. ҰҚО құру қажеттігі Оңтүстік Африка Республикасы Конституциясының 179-бабында көзделген, ол 1997 жылдың ақпанында күшіне енді. ҰҚО заңы қабылданғанға дейін қылмыстық қудалау бас прокурорлардың басшылығымен жүзеге асырылды, ал президент әр жоғары сот бөлімі үшін жеке бас прокурор тағайындады. Бас прокурорлардың кеңселері Ұлттық қудалау органының директоры басқаратын бірыңғай Ұлттық қудалау органына біріктірілді, ал әртүрлі бас прокурорлар мемлекеттік қудалау директорлары болды. Ұлттық қудалау органы Оңтүстік Африка Республикасының 1996 жылғы Конституциясының 179-бабының 1-тармағына сәйкес құрылды, онда мынадай шарттар қарастырылған:

(1) Республикада Парламент актісімен құрылған және мыналардан тұратын бірыңғай ұлттық қудалау органы бар:
а) қудалау органының басшысы болып табылатын, ұлттық атқарушы биліктің басшысы ретінде Президент тағайындайтын Ұлттық қудалау органының директоры; және
б) Парламент актісімен анықталатын мемлекеттік прокурорлар мен прокурорлар.
(2) Қудалау органы мемлекет атынан қылмыстық іс қозғауға және қылмыстық іс қозғауға байланысты қажетті функцияларды орындауға құқылы.

Бір ғалым былай деп мәлімдеген: «Мемлекеттің өкілі ретінде ҰҚО біздің қылмыстық әділет жүйесінде ерекше рөл атқарады, өйткені ол мемлекет атынан қылмыстық іс қозғау арқылы Оңтүстік Африкадағы қылмыстық заңдарды қолдануға жауапты». ҰҚО-ның басшысы, Ұлттық қудалау органының директоры (Ұлттық директор) ұлттық атқарушы биліктің басшысы ретінде Президент тағайындайды және ҰҚО атқарушы биліктің бір бөлігі болғанымен, Конституцияның 179-бабының 4-тармағы талап етеді: «Ұлттық заңнама қудалау органының өз функцияларын қорқынышсыз, жақындықсыз және әділсіздіксіз жүзеге асыруын қамтамасыз етуі керек». Оңтүстік Африка Конституциялық соты 179-бабының 4-тармағын түсіндіргенде, «тәуелсіздікке конституциялық кепілдік бар және оған қайшы келетін кез келген заңнамалық немесе атқарушылық әрекет конституциялық бақылауға жатады» деді.

Ұлттық прокуратура туралы заңға енгізілетін өзгерістер

2013 жылы оппозициялық Демократиялық Альянс партиясының депутаты Дене Смутс ханым Конституцияға он сегізінші түзету туралы заң жобасын ұсынды [PMB 6 – 2013]. Бұл заң жобасы Әділет және конституциялық даму жөніндегі комитетте мақұлданбағанша, Оңтүстік Африка Республикасының Конституциясына, Ұлттық Қызметтер және Ұлттық Прокуратура туралы заңға қатысты мәселелерде күрт өзгерістер енгізуді көздеген. Атап айтқанда, заң жобасында мыналар қарастырылған: 1) Ұлттық директорды Ұлттық Ассамблея ұсынған және мақұлдаған жағдайда Президент тағайындайды; 2) Ұлттық директор лауазымына үміткерлерді ұсынуға азаматтық қоғамның қатысуы; 3) Ұлттық директорды тек қана сыбайлас жемқорлық, қабілетсіздік немесе тиісінше біліктілігінің болмауы анықталған жағдайда және Ұлттық Ассамблеяның қаулысы қабылданғаннан кейін ғана қызметтен алуға болады; 4) прокуратура органдарына қатысты әділеттік жүйесін басқаруға жауапты министрдің соңғы жауапкершілігін қарастыратын бапты жою; және 5) Ұлттық Прокуратура Ұлттық Ассамблеяға есеп береді. Автор бұл заң жобасына қарсы екі маңызды аргумент келтіреді. Біріншіден, заң жобасындағы ұсыныс Оңтүстік Африканың конституциялық қағидаларына қайшы келуі мүмкін және Конституцияның басқа ережелерімен үйлесім таппауы ықтимал. Екіншіден, егер заң жобасы қазіргі күйінде қабылданса, билік бөлінісінің қағидасы бұзылуы мүмкін.