Кіріспе

Жәндік протеины

Резилин – көптеген жәндіктер мен басқа да буынтұқымдыларда кездесетін эластомерлі протеин. Ол механикалық белсенді органдар мен тіндерге жұмсақ резеңкелік серпімділік береді; мысалы, көптеген түрдегі жәндіктерге тиімді секіруге немесе қанаттарын бұруға мүмкіндік береді. Резилин алғаш рет Торкель Вайс Фог құрт қанатының буындарынан тапқан. Резилин қазіргі уақытта белгілі ең тиімді серпімді протеин болып табылады (Elvin et al., 2005). Құрттың шекесінен бөліп алынған резилиннің серпімділік тиімділігі 97% құрайды (сақталған энергияның тек 3% жылу ретінде жоғалады). Оның тұрақты құрылымы жоқ, бірақ оның кездейсоқ оралған тізбектері ди- және тритирозин байланыстары арқылы дұрыс арақашықтықта байланысқан, бұл кейбір секіруге қабілетті жәндіктерді өз ұзындығынан 38 есеге дейін (мысалы, масаларда байқалады) секіруге қажетті серпімділікті қамтамасыз етеді. Резилин ересек жәндіктердің өмір бойына сақталуы керек, сондықтан ол жүздеген миллион созулар мен жиырылулар үшін жұмыс істеуі керек; оның серпімділік тиімділігі жәндіктің өмір бойында өнімділікті қамтамасыз етеді. Резилин су сияқты полярлы еріткіштерде ғана ерекше эластомерлік қасиеттерді көрсетеді. 2005 жылы Drosophila melanogaster шыбығының резилин протеинінің рекомбинантты түрі Escherichia coli бактериясында шыбық генінің бір бөлігін экспрессиялау арқылы синтезделді. Рекомбинантты резилиндерді биомедициналық инженерия және медицинада қолдану мүмкіндіктерін зерттеу жұмыстары жүргізілуде.

Пайда болуы

Резилин аждаһалардың серпімді tendonдарында және шегірткелердің қанат буындарынан кейін, буынты жануарлардың көптеген құрылымдарында және органдарында табылған.

Белоктар реті

Резилиннің аминқышқылдық құрамы мен гендік өнімнің ұқсастығы арқасында резилиннің Drosophila melanogaster CG15920 генінің туындысы екені анықталды. Drosophila melanogaster гені 4 экзоннан тұрады, олар CG15920-да 4 функционалды сегментті кодтайды: сигналдық пептид және 1, 2 және 3-экзондармен кодталған 3 пептид. Сигналдық пептид прорезилинді клеткадан тыс кеңістікке бағыттайды, онда резилин ақуыздары жиналып, желі құрайды, содан кейін пептидтерден бөлініп, нәтижесінде жаңа пайда болған резилин жетілген резилинге айналады. N-терминалынан басталатын, 1-экзонмен кодталған сегментте 15 қалдықтан тұратын қайталанатын тізбектің 18 көшірмесі бар (GGRPSDSYGAPGGGN); 2-экзонға сәйкес келетін сегментте хитинді байланыстыратын Реберс-Риддифорд (R R) консенсус тізбегінің 62 аминқышқылы бар; 3-экзонмен кодталған пептидте 13 қалдықтан тұратын қайталанатын тізбектің 11 көшірмесі басым (GYSGGRPGGQDLG). 1- және 3-экзондарда глицин мен пролиннің жоғары концентрациясы ақуызға циклдік құрылымдарды енгізсе, тирозин қалдықтары ақуыздар арасында ди- және тритирозин байланыстарын қалыптастыра алады.

Екіншілік құрылым

Резилин – ретсіз ақуыз; алайда, оның сегменттері әртүрлі жағдайларда екіншілік құрылымға ие болуы мүмкін. 1-экзонмен кодталған пептидтік тізбек құрылымсыз форманы көрсететіндігі және кристалдануға болмайтыны анықталды, бұл пептидтік тізбек сегментінің өте жұмсақ және жоғары икемді болуына мүмкіндік береді. 3-экзонмен кодталған пептид жүктелу алдында құрылымсыз формаға ие болады, бірақ кернеу (стресс) түскеннен кейін реттелген бета-бұрылыс құрылымына айналады. 2-экзонмен кодталған сегмент хитин байланыстыратын домен ретінде қызмет етеді. Ол өзін-өзі құрастыру процесіне және ақуыздың серпімділігіне үлес қосады деп есептеледі. PPII-нің тағы бір функциясы – өзін-өзі құрастыру процесін жеңілдету: квази-кеңейтілген PPII молекулааралық реакция арқылы өзара әрекеттесе алады және фибриллярлық супермолекулалық құрылымның қалыптасуын бастай алады. 3-экзонмен кодталған пептидте гидрофобтық және гидрофильді блоктар бар, бұл мицеллалардың қалыптасуын көрсетеді, онда гидрофобтық блок оны қоршалаған гидрофильді бөлікпен бірге ішкі жағында жиналады. Негізінен, резилинде тирозин мен дитирозин химиялық байланыстар ретінде қызмет етеді, онда тирозин мен дитирозиннің R-топтары өсіп келе жатқан пептидтік тізбектің негізіне қосылады. Андерсен осы тұжырымға осы екі қосылысты қамтитын зерттеу негізінде келді, онда ол дисульфидтік көпірлер, эфирлік топтар және амидтік байланыстар сияқты басқа байланыс түрлерін жоққа шығара алды. Алайда, резилинде альфа-спиральдің болмауы кездейсоқ оралған және ретсіз құрылымға әкеледі. Бұл негізінен резилиндегі пролиннің жоғары құрамына байланысты. Пролин – пептидтік тізбектің қисаюына себеп болатын үлкен аминқышқылы және стерикалық кедергі келтіретін бүйірлік тізбектері болғандықтан, ол альфа-спиральге сыймайды. Дегенмен, резилин сегменттері әртүрлі жағдайларда екіншілік құрылым түрлерін қабылдай алады.

Қасиеттері

Басқа биоматериалдар сияқты, резилин де гидрогель болып табылады, яғни сумен қаныққан. Нейтралды pH-де резилиннің су құрамы 50-60% құрайды, ал осы судың жоқтығы материалдың қасиеттеріне елеулі өзгеріс енгізеді: гидратацияланған резилин резеңке сияқты, ал дегидратацияланған резилин шыны тәрізді полимердің қасиеттерін көрсетеді. Жоғары серпімділік материалға жеткілікті мөлшерде энергия сақталып, кейін босатыла алатынын білдіреді. Энергия берудің мысалы – материалды созу. Табиғи резилиннің (гидратацияланған) серпімділігі 92% құрайды, яғни ол энергияны түсіру кезінде босату үшін енгізілген энергияның 92% сақтай алады, бұл өте тиімді энергия алмасуды көрсетеді. Резилиннің қатаңдығы мен деформациясын жақсырақ түсіну үшін Гук заңына жүгіну керек. Сызықты серіппелер үшін Гук заңы серіппені деформациялауға қажетті күш, серіппенің сипаттамасына сәйкес келетін тұрақты шамамен деформация мөлшеріне тікелей пропорционал екенін айтады. Материал, егер оны шектеулі күшпен үлкен деформацияға ұшыратуға болады, эластикалық деп есептеледі. Гидратталған резилиннің созылу модулі 640-2000 кПа, шектелмеген қысым модулі 600-700 кПа және үзілуге дейінгі деформация 300% құрайды. Зерттеу барысында таза резилин 20% ақуыз массасынан тұратын гидрогельге синтезделді және ультракүлгін сәулелердің әсерімен рутений катализді тирозинмен байланыстырылды. Делавэр және Пердью университеттерінің ғалымдары дің жасушаларымен үйлесімді және табиғи резилин сияқты резеңкелік қасиеттерге ие резилиннен жасалған эластикалық гидрогельдерді жасау әдістерін әзірледі. Сондай-ақ, полиэтиленгликольдерді қамтитын жартылай синтетикалық резилинге негізделген гидрогельдер туралы да хабарланды.