Кіріспе

Грузиялық британдық сәулетші Бертольд Романович Любеткин (14 желтоқсан 1901 – 23 қазан 1990) – грузин және британдық сәулетші, 1930-шы жылдары Ұлыбританияда модернистік дизайнды дамытуға үлкен үлес қосты. Оның еңбектеріне Highpoint тұрғын үй кешені, Лондон зообағындағы Пингвин бассейні, Финсбери денсаулық сақтау орталығы және Спа Грин эстатесы кіреді.

Алғашқы жылдар

Оның 1903 жылы Варшавада туғанын растайтын куәліктер болғанымен, Любеткин оларды Қызыл Армияда өткізген уақытын жасыру үшін қолданған жалған құжаттар деп мәлімдеді. Ол Тбилисиде (қазіргі Грузияның астанасы) еврей отбасында дүниеге келген деп саналады. Оның әкесі Роман (Рубен) Аронович Любеткин (1885, Санкт-Петербург – 1942, Аушвиц) теміржол инженері болған. Любеткин Мәскеу мен Ленинградта оқыды, онда 1917 жылғы Ресей революциясын бастан өткерді және көше мерекелеріне қатысушы ретінде де, ВХУТЕМАС студенті ретінде де конструктивизмнің элементтерін бойына сіңірді. 1920 жылдары Любеткин Парижде Жан Гинзбургпен серіктестікте жұмыс істеді, олар Версаль даңғылының 25-үйінде пәтерлер үйін жобалады. Парижде ол Еуропалық авангардтың көрнекті өкілдерімен, соның ішінде Ле Корбюзьемен де байланыс жасады. Ол конструктивизм тақырыбындағы пікірсайыстарға қатысуын жалғастырды, Бордода КСРО үшін сауда павильонын жобалады және Кеңестер сарайы конкурсына қатысты, онда оның жобасы іріктеуден өтті.

1930 жылдары Тектонда

1931 жылы Кеңес Одағынан Лондонға көшіп келген Любеткин британдық өнер сыншысы Герберт Ридпен байланысты суретшілер қауымдастығына орналасты. Лондонда ол “Тектон” сәулет фирмасын құрды. “Тектонның” алғашқы жобаларына Лондон зообағының ескерткіш ғимараттары – гориллалар үйі және пингвин бассейні (Наум Габоның ықпалын анық көрсетеді) кірді. 1934 жылы Любеткин Англиядағы алғашқы және жалғыз модернистік терассалық үйлерді Пламстедтегі 85–91 Genesta Road мекенжайында, Виктория заманының қала маңындағы тығыз орналасқан аймақта жобалады және салды. Бұл үйлер әлі күнге дейін таңғажайып көрініс тудырады, оларды викториялық терассалар қоршап тұр, және II дәрежелі тізімге енгізілген. Любеткин мен “Тектон” 1936 жылы Архитекторлар мен техниктер ұйымын құрды. “Тектонға” Лондон зообағы Уипснадедегі қорық паркі үшін ғимараттар жобалауды, ал Дадлиде жаңа зообақты жобалауды тапсырды. Дадли зообағы он екі жануарларға арналған қоршаудан тұрады және Ұлыбританиядағы ерте модернизмнің бірегей үлгісі болды. 1979 жылы бұзылған пингвин бассейнінен басқа, барлық бастапқы қоршаулар сақталған. 20 ғасырлық қоғамның айтуынша: “Дадлидегі ойын-сауық павильондарында барлық сәулет өнерінің жоғары мақсатын еске алуға шақыру бар, ол тек материалдық қажеттіліктерді ғана емес, сонымен қатар шабыттандыру және қуанту тілегін де қамтиды”. “Тектонның” тұрғын үй жобаларына Сиденхемдегі жеке үйлер, жоғарыда аталған Пламстедтегі 85–91 Genesta Road мекенжайындағы модернистік терассалар, Хейвардс Хиттегі Sunnywood Drive көшесіндегі жеті үй және ең танымал – Хайгейттегі Highpoint пәтерлері кірді. Highpoint One-ды Ле Корбюзье ерекше мақтады, ал Highpoint Two кіреберісіндегі өрнекті қасбеті мен кариатидтері бар сюрреалистік стильде болды. Финсбери қалалық округінің Еңбек партиясы кеңесі 1938 жылы аяқталған Финсбери денсаулық орталығын іске қосу арқылы “Тектонның” маңызды демеушісі болды. Любеткин мен “Тектонның” Финсберидегі жетістігі – модернизмнің эстетикалық және саяси амбицияларын Бороның радикалды муниципалды социализмімен біріктіру болды. Денсаулық сақтау орталығы үш негізгі модернистік идеал арасындағы шиеленісті шешті. Біріншіден, әлеуметтік функция: аудан тұрғындары үшін денсаулық сақтауға тегін қол жеткізу (Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінен он жыл бұрын). Екіншіден, саяси: әлеуметтік игілік енді қайырымдылық немесе үміт арқылы емес, демократиялық жолмен сайланған және есеп беретін муниципалдық билік тарапынан, жергілікті салық есебінен қамтамасыз етілді. Үшіншіден, “Тектонның” жұмысын ерекшелендіретін элемент – эстетика. Ғимараттың плиткамен қапталған қасбеті қоршаған шұңқырлардан жоғары көтерілді, оның рационалды тұжырымы прогрестің рационалды аяғы ретінде социалистік болашақтың идеалын бекітті; Любеткиннің сөзімен айтқанда, сәулет “жаңа әлемді шақырып тұрды”. Любеткиннің модернизмі – “қарапайым адамдар үшін еш нәрсе де жақсы емес” – отызыншы жылдардағы Британияның таптық қанағаттандыруына қарсы күресті. Бірақ “Тектонның” Финсберидің ықжалды аудандарын заманауи пәтерлі тұрғын үйлермен алмастыру жоспарлары 1939 жылы соғыс басталғанда тоқтатылды. Парадоксалды түрде, соғыс Любеткиннің жұмысын радикалды шеттен негізгі ағымға итерді. Соғыс барысында британ үкіметі бейбіт уақытта әділ қоғам құру идеясына көбірек бейімделді. Бұл идея насихат арқылы өрнектелді, модернистік сәулет осы жарқын болашақтың көрнекті бейнесі болды. Абрам Геймс модернизмнің уәдесін, оның ішінде Финсбери денсаулық орталығын, соғыстан бұрынғы Ұлыбританияның қорқынышты шындығымен салыстыратын плакаттар сериясын жасады. Әр плакаттың мағынасыз тақырыбы: “Сіздің Ұлыбританияңыз – қазір оны үшін күресіңіз”. Осы саяси өзгерістердің тағы бір белгісі 1941 жылы Ленинге ескерткіш орнату болды. Любеткин жобалаған ескерткіш 1902–1903 жылдары Лондонның Холфорд скверінде Ленин тұрған жерді белгіледі. Монумент коммунистік Ресейге және оның идеалдарына қарсы болған адамдар тарапынан бірнеше рет зардап шекті. Нәтижесінде ескерткіш тәулік бойы полиция күзетінде болды.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейінгі Еңбек партиясының жеңісі Текттон бастаған модернизм үмітіне негізделген. Финсбери денсаулық сақтау орталығы жаңа Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі үшін үлгі болды. Любеткиннің көзқарасының маңыздылығын растау үшін Денсаулық сақтау министрі Анеурин Беван 1946 жылдың қысында Тектон/Финсберидің Spa Green Estate-тің іргетасын салды. Spa Green жұмысшы отбасыларына арналған сәнді Highpoint пәтерлерінен көптеген мүмкіндіктерді (лифт, орталық жылу, балкон, бірнеше бағыттан күн сәулесі және керемет шатырлы терраса) бейімдеп, флагмандық мүлік болып қала берді; 1998 жылы ол сәулеттік маңызы үшін жоғары II* санатқа ие болды, ал 2008 жылғы қалпына келтіру бастапқы түс схемасын қайтарды. Spa Green – практика үшін тұрғын үй жобаларының біріншісі, оның ішінде Финсберидің Приориялық жасыл есімдігі және Тектонның Паддингтондағы жұмысы (Денис Ласдун басқарған) Холлфилд есімдігі. Бұлардың барлығы әл-ауқат мемлекетінің сәулетінің басым түрі ретінде пайда болған бруталистік стильмен күрт контрастқа түсетін сәнді, өрнекті стильді көрсетті. Алайда, таңқаларлықтай, Любеткиннің 1940-шы жылдардағы неоконструктивтік модернизмінің бірнеше ерекшеліктері постмодерн сәулетінің негізгі элементтеріне айналды, мысалы, Spa Green-дегі жүзетін шатыр, шаршы "терезелердің" қайталанған топтарымен белгіленген баспалдақтар және өткір бұрышты қиылысқан кездесу залдары. Бұл жобалардың көпшілігі үшін Любеткин мен Тектон Ove Arup-пен конструкторлық инженер ретінде тығыз жұмыс істеді. Spa Green-дегі Arup-тың инновациялық бетон "ұя" құрылымы әр пәтерде ішкі тіректермен кедергісіз ашық көрініс берді, ал оның аэродинамикалық "жел шатыры" киім кептіру және әлеуметтік жиналу үшін ортақ аймақ болды. 1947 жылы Любеткинге Питерли жаңа қалашығының бас жоспарлаушысы және бас сәулетшісі болып тағайындалды, онда ол Моника Фелтонмен тығыз жұмыс істеді. Келесі жылы "Тектон" таратылды. Бұл туралы Любеткин "Тектон" тобының мүшесі Карл Людвиг Франкке жазған хатында "соғыстан кейін Тектон бұрынғы күйінің көлеңкесі ғана болды" деп жазды. Любеткиннің Питерлидің бас жоспарына жаңа азаматтық орталық кірді, ол бірнеше биік мұнараларды ұсынды. Алайда, көмірді өндіру бірнеше жыл бойы қала астында жалғасатын болды, бұл жердің құлау қаупін тудырды. Нәтижесінде Ұлттық көмір басқармасы (ҰКБ), отын және қуат министрлігіне қарасты мекеме ғана, аз тығыздықтағы шашыраңқы құрылысты қарастыратын болды. Көмiр қазуды жалғастыруға мүмкіндік беретін көптеген нұсқаларды зерделеуге қарамастан, ҰКБ өз саясатын өзгертпеді. Любеткин Қалалық және ауылдық жоспарлау министрлігінің қызметкері болғандықтан, бұл министрліктер арасындағы шайқасқа айналды, ал министрліктер арасындағы келіспеушіліктерді шешу үшін кабинет деңгейінде әрекет жасағанына қарамастан, министрліктер арасындағы көзқарас айырмашылығы сақталды. Бюрократиялық даулардың шешілмеуінен ұнжырғасы түскен Любеткин 1950 жылдың көктемінде Питерли жобасынан бас тартты. Оның жобаға қатысқаны туралы жалғыз физикалық белгі Торнтри Гиллдегі жолдың орналасуының қарама-қарсы парабола формаларында бар. Любеткин Финсбериге қайтып келді (Франсис Скиннермен және Дуглас Бейлимен бірлесіп) Бёрроудағы соңғы жобасын, Бевин Кортты аяқтау үшін. Бастапқыда Ленин соты деп аталатын тұрғын үй құрылысы Любеткиннің Ленин ескерткішін қосуға тиіс еді. Соғыстан кейінгі үнемдеу Spa Green Estate-ге қарағанда әлдеқайда үлкен бюджеттік шектеулерді енгізді, бұл Любеткинді жобаны жоспарлаған негізгі жайлылықтардан айыруға мәжбүр етті; балкондар, қоғамдық орталық немесе балабақша болмауға тиіс еді. Шығындарды үнемдеу үшін Любеткин еден мен қабырғаның алдын ала құрастырылған бөлшектерін едәуір қолданды. Оның орнына ол өзінің күш-жігерін әлеуметтік кеңістікке арнады. Оның эстетикалық және саяси мәселелерін біріктіріп, ол ғимараттың жүрегін құрайтын таңғаларлық конструктивті баспалдақ жасады. Ғимараттың құрылысы аяқталмас бұрын, суық соғыс күшейе түсті, нәтижесінде жоба Бевин соты деп аталды (Британияның коммунизмге қарсы сыртқы істер министрі Эрнест Бевиннің құрметіне). Нақтырақ айтқанда, Любеткин баспалдағының орталық бөлігіне Ленинге арналған ескерткішін көміп тастады. Саты 2014-2016 жылдары қалпына келтіру аясында қызыл түске боялды. Тектонның жұмысы Ұлыбритания фестиваліне де үлкен әсерін тигізді. Алайда Любеткиннің Лондон округтік кеңесіне (Фестивальді салуға жауапты орган) жұмысқа орналасуы қабылданбады. Қиындыққа ұшыраған Любеткин оны өзіне сатып алған Глостерширдегі фермада көбірек уақыт өткізді. 1950-ші жылдардағы бірнеше дизайн конкурстарында жеңіске жетпесе де, ол (қайта Бейлимен және Скиннермен бірге) Лондондағы Бетнал Гринде (қазірде Тауэр Хэмлетс бөлігі) үш ірі кеңес үйлерін жобалады. Бұл жобалар, Cranbrook Estate, Dorset Estate (Sivill House мұнарасы бар) және Lakeview Estate, 1940-шы жылдардағы абстрактілі фасады мен конструктивті баспалдақтардың үлгісін дамыта отырып, алдын ала құйылған бетон фасад панельдерін көбірек пайдаланды. Любеткин ақырында Бристольге көшті, онда әйелімен бірге тұрды. Өмірінің соңында Брунельдің Клифтон көпірінің көрінісін қорғау үшін күресті; Любеткин үшін Брунель Англияға алғаш тартып әкелген технологиялық прогресс рухын бейнеледі. 1982 жылы Любеткин RIBA Корольдік алтын медалін алды. Ол 1990 жылы Бристольде қайтыс болды. Любеткин (Тектонмен бірге) Ұлыбритания өнер кеңесі демеушілігімен жасалған, 1980-1983 жылдары Бристольдегі Арнольфини галереясынан басталып, Ұлыбритания және Еуропа бойынша гастрольдеген "Любеткин және Тектон: сәулет және әлеуметтік міндеттеме" тақырыбындағы саяхат көрмесінің тақырыбы болды. Бұл көрмеде оның мұрағатынан арнайы тапсырыспен жасалған модельдер мен иллюстрациялық материалдар қойылды және Дэвид Кинг жобалады. Ол сондай-ақ 2005 жылы Дизайн мұражайында өткен көрменің тақырыбы болды. Оның қызы, Луиза Кехо, 1995 жылы "In This Dark House" атты марапатқа ие болған естеліктер жинағын жариялады, онда Любеткиннің ерте жылдары туралы бұрын белгісіз мәліметтер қамтылған. 2009 жылы Питерлиде орналасқан East Durham & Houghall Community College, қала үшін оның көзқарасын құрметтеу үшін театрына Любеткиннің есімін берді. Любеткин театры 5 қазан 2009 жылы оның қызы Саша Любеткин ашқан болатын. Ашылу кезінде Саша Любеткин былай деді: "Менің әкемнің есімімен аталған бұл әдемі театрға және оның жұмысы брутальды түрде аяқталғанына қарамастан еске алынып жатқанына өте қуаныштымын. Оның Питерли үшін армандары болды, ол оны шахтерлердің әлемдік астанасына айналдырғысы келді. Шахтерлерге деген құрметі мен таңдауы оған басқа еш жерде болмаған ерекше нәрсе жасағысы келді, бірақ ақыр соңында олай болмады". Ұлыбритания цементтік қауымдастығы 1992 жылы жапон сәулетшісі Тадао Андодан бастап берілген Berthold Lubetkin еске алу лекциясын құрды, ал RIBA халықаралық сәулет үшін жылдық Любеткин сыйлығын тағайындады.