Кіріспе
1931 жылы Францияның Пуасси қаласында Ле Корбюзье салған ғимарат.
Вилла Савоя (savwa) – Францияның Париж қаласының шетінде орналасқан Пуассидегі модернистік вилла және қақпа үйі. Оны швейцариялық-француз сәулетшісі Ле Корбюзье және оның туысы Пьер Жаннерет 1928-1931 жылдары темір бетоннан салған. Ле Корбюзьенің жаңа құрылыстар үшін ұсынған "бес қағидасының" үлгісі ретінде, вилла қазіргі заманғы сәулет өнерінің бастауына толыққанды жатады және Халықаралық стильдің ең танымал және белгілі мысалдарының бірі болып табылады. Бұл үй бастапқыда Савой отбасы үшін қаладан тыс демалыс орны ретінде салынған. Жақын орналасқан мектеп сатып алғаннан кейін, 1958 жылы ол Франция мемлекетінің меншігіне өтті. Көптеген мәселелерге байланысты, онда сирек адам тұрды. Оны бұзу туралы бірнеше ұсыныстан аман қалғаннан кейін, 1965 жылы ол ресми француз тарихи ескерткіші деп жарияланды (Ле Корбюзье тірі болғандықтан, бұл сирек кездесетін жағдай). 1985-1997 жылдар аралығында толықтай жөндеуден өтті. Қайта жаңартылған үй қазір Ұлттық ескерткіштер орталығының қамқорлығында жыл бойы келушілерге ашық. 2016 жылдың шілдесінде бұл үй және Ле Корбюзьенің жеті елде орналасқан тағы 16 ғимараты ЮНЕСКО-ның «Ле Корбюзьенің сәулеттік туындылары» деп аталатын Әлемдік мұра тізіміне енгізілді.
Өмірбаян
1920 жылдардың соңына қарай Ле Корбюзье әлдеқашан халықаралық деңгейде танымал сәулетші болған еді. Оның "Архитектураға қарай" кітабы бірнеше тілге аударылған, Мәскеудегі Центросоюздағы жұмысы оны орыс авангардымен байланыстырды, ал Ұлттар Лигасы конкурсы бойынша туындаған мәселелері кеңінен жарияланды. Ол сондай-ақ Congrès International d'Architecture Moderne (CIAM) ұйымының алғашқы мүшелерінің бірі болды және заманауи сәулеттің жақтаушысы ретінде белгілі болды. Ле Корбюзьенің 1920 жылдардың басында жобалаған виллалары архитектураның "дәлдігін" көрсетті, онда дизайнның әрбір элементі дизайн және қала құрылысы тұрғысынан негізделуі тиіс еді. Оның онжылдықтың соңғы кезеңіндегі жұмыстары, Алжир қаласы үшін жасаған жобаларымен қоса, еркін формаға көшті.
Комиссияның тарихы
Пьер мен Евгения Савойе 1928 жылдың көктемінде Пуассидегі шағын үй салу үшін Ле Корбюзьеге жүгінді. Көтерілу жолымен жерге жақындағанда солтүстік-батысқа тамаша көрініс ашылатын, орманды учаскедегі жасыл алаң болатын. Эмиль дайындаған бастапқы тапсырмада жазғы үй, автомобильдерге арналған орын, қосымша жатын бөлме және үй күзетшісіне арналған үй болған. Ле Корбюзье тапсырысты орындау кезінде тек өзінің сәулеттік эстетикасымен ғана шектелді, сондықтан оған толық еркіндік берілді. Ол жобаны 1928 жылдың қыркүйегінде бастады. Оның бастапқы идеялары ақырында соңғы ғимаратта іске асты, бірақ 1928 жылдың күзінен 1929 жылдың көктеміне дейін Савойе жұбайының бағаға қатысты алаңдаушылығына байланысты бірнеше басқаша жобалар жасады. Баға мәселесін шешу үшін бас жатын бөлмені бірінші қабатқа көшіріп, тор аралығын 5 метрден 4,75 метрге дейін азайту арқылы ғимараттың көлемін кішірейтті.
Құрылыс
1929 жылдың ақпан айындағы шығын бағалары жарты миллион франк шамасында болды, бірақ бұл ложаның және ландшафттық жұмыстардың құнын қамтымады (бастапқы бюджеттің шамамен екі есеге жуығы). Жобаға тендер ақпан айында жарияланды, ал 1929 жылдың наурыз айында келісім-шарттар жасалды. Құрылыс барысында жобаға енгізілген өзгерістер, қабаттардың биіктігін түзету және шофердің жатақханасын алып тастау мен қайта орнату сияқты шаралар, шығындарды шамамен 900,000 франкқа дейін арттырды. Жобаның құрылысы басталғанда ложаның жобалық жұмыстары мүлдем жасалмаған, ал соңғы жоба клиентке 1929 жылдың маусым айында ғана ұсынылды. Жоба екі ложадан тұру көзделіпті, бірақ шығындарды үнемдеу үшін ол бір ложаға дейін қысқартылды. Тұрғын үйдің құрылысы бір жылдың ішінде аяқталса да, 1931 жылға дейін оған қоныстануға болмады.
Дизайн
Вилла Савой, 1930 жылдардағы Ле Корбюзьенің ең танымал ғимараты, халықаралық модернизмге зор әсер етті. Оның дизайны оның жаңа сәулеттік эстетикасының негізгі қағидаларын білдіретін "Бес қағида" деп аталады: Жоспар Алтын қиманың негізгі пропорцияларын пайдаланып жасалған: бұл жағдайда он алты тең бөлікке бөлінген шаршы, екі жағынан кеңейтіліп, алдыңғы қасбеттерді қамтыды, содан кейін пандус пен кіреберіс орнын анықтау үшін одан әрі бөлінді. "Архитектураға қарай" атты кітабында Корбюзье: "Автомобиль – қарапайым функциясы (саяхаттау) және күрделі мақсаттары (жайлылық, төзімділік, сыртқы түрі) бар объекті". Париждің сыртында орналасқан, екінші резиденция ретінде жобаланған үй, автомобильді ескере отырып салынды. Автомобильдің ұсынып беретін қозғалмалылығы сезімі ғимараттың ажырамас бөлігіне айналды. Кіреберіс залдарындағы төрт бағана келушіні пандус бойымен жоғары қарай бағыттайды. Бұл пандус, үйдің көбісінен көрінетін, бірінші қабаттағы қонақ бөлмесі мен салонға дейін жалғасады, содан кейін бірінші қабаттағы террасадан екінші қабаттағы солярийге дейін жалғасады. Вилла Савойда тазару актісі кіреберіс залындағы раковинамен және шатырдағы күннің денсаулыққа пайдалы қасиеттерін тойлаумен бейнеленген, бұл пандустың соңғы жоғарғы нүктесі болып табылады. Ле Корбюзьенің пилоттары үйдің ішінде де, сыртында да бірнеше функцияларды орындайды. Екі ұзын жағында олар қасбеттің бетімен деңгейлес келіп, ауырлық пен қолдауды білдіреді, ал қысқа жақтарында артқа жылжытылып, үйдің көлденең өлшемдерін ерекшелендіретін иілгіштік әсерін береді. Бірінші қабаттағы террасаның кең жолақты терезесі жоғарыдағы қабырғаны қолдау және нығайту үшін екі кішкентай пилотқа ие. Бұл пилоттар төмендегі үлкен бағаналармен салыстырылатын жазықтықта орналасқан болса да, үйден сырттан қарағандағы жалған перспектива олардың нақты орналасқан жерінен тереңірек екенін сезіндіреді. Вилла Савой оның бұрынғы виллаларында қолданылған көлденең жолақты терезелерді пайдаланады. Өзінің замандастарынан айырмашылығы, Ле Корбюзье көбінесе металл емес, ағаш терезелерді таңдады. Бұл оның шынының жазықтық қасиеттеріне қызығушылығы болғандықтан және шынының ағаш жақтамасындағы артқа жылжуы қасбетті параллель жазықтықтар тізбесі ретінде көруге мүмкіндік бергендігі туралы болжам бар.
The plan was set out using the principal ratios of the Golden section: in this case a square divided into sixteen equal parts, extended on two sides to incorporate the projecting façades, and then further divided so as to fix the position of the ramp and the entrance. In his book Vers une Architecture, Corbusier exclaimed "The motor car is an object with a simple function (to travel) and complicated aims (comfort, resistance, appearance) ". The house, designed as a second residence and located outside Paris, was designed with the car in mind. The sense of mobility that the car conferred was translated into a feeling of movement that is integral to the building. The four columns in the entrance hall seemingly direct the visitor up the ramp. This ramp, which can be seen from almost everywhere in the house, continues up to the first floor living area and salon before continuing externally from the first floor roof terrace up to the second floor solarium. At the Villa Savoye, the act of cleansing is represented both by the sink in the entrance hall and the celebration of the health giving properties of the sun in the solarium on the roof, which is given significance by being the terminal upper point of the ramp. Le Corbusier's piloti perform a number of functions around the house, both inside and out. On the two longer elevations they are flush with the face of the façade and imply heaviness and support, but on the shorter sides they are set back, giving a floating effect that emphasises the horizontal dimension of the house. The wide strip window of the first floor terrace has two baby piloti to support and stiffen the wall above. Although these piloti are in a similar plane to the larger columns below, a false perspective when viewed from outside the house gives the impression that they are located deeper within the house than they actually are. The Villa Savoye uses the horizontal ribbon windows found in his earlier villas. Unlike his contemporaries, Le Corbusier often chose to use timber windows rather than metal ones. It has been suggested that this is because he was interested in glass for its planar properties, and that the set back position of the glass in the timber frame allowed the façade to be seen as a series of parallel planes.
Кейінгі тарих
Савойелермен байланысты барлық өзгерістер үшін мердігерлерден қосымша төлем талап етуден туындаған мәселелер, жаңа үйді ерте жөндеу қажеттілігімен одан әрі ушықты. Әрбір күзде Савой вилласының шатырынан жаңбыр суы ағып түсетін. Ғимараттың құрылыс материалдары беріктікке арналмағандықтан, қабырғаларында да жарықтар пайда болды. Содан кейін американдықтар басып кірді, екі оккупация да ғимаратқа ауыр зақым келтірді. Савойлар соғыстан кейін өздерінің меншігіне қайтып келді, бірақ соғысқа дейінгідей өмір сүре алмай, көп ұзамай үйді тастап кетті. 1958 жылы вилла Пуасси қаласының меншігіне өтті, ол бастапқыда оны жастар орталығы ретінде пайдаланды, кейін мектеп кешені үшін орын жасау мақсатымен бұзуды қарастырды. Үйді сақтау қажет деп ойлаған сәулетшілердің наразылығы және Ле Корбюзьенің өзінің араласуы вилланы бұзудан құтқарып қалды. 1963 жылы архитектор Жан Дебуисон Ле Корбюзьенің қарсылығына қарамастан, қалпына келтіру жұмыстарын бастады. 1965 жылы вилла Францияның тарихи ескерткіштер тізіліміне енгізілді, бұл Франциядағы алғашқы модернистік ғимарат тарихи ескерткіш ретінде танылды, сондай-ақ сәулетшісі тірі кезінде қалпына келтірілген алғашқы ғимарат атанды. 1985 жылы архитектор Жан Луи Вереттің басшылығымен мемлекеттік қаржыландырумен толыққанды қалпына келтіру процесі жүргізілді. Ол 1997 жылы аяқталды. Қалпына келтіру жұмыстарына бетонның нашарлауына байланысты қасбеттер мен террасаларды құрылымдық және беттік жөндеуден өткізу кірді. Ғимарат сол кездегі екі аса маңызды кітапта: 1932 жылы жарық көрген Хичкок пен Джонсонның «Халықаралық стиль» және 1934 жылы жарық көрген Ф.Р.С. Йорктің «Заманауи үй» кітаптарында, сондай-ақ Ле Корбюзьенің «Толық еңбектер» сериясының екінші томында көрсетілді. 1947 жылы жазылған «Идеалды вилланың математикасы» атты мақаласында Колин Роу Савой вилласын Палладионың Вилла Ротондасымен салыстырды. Савойлар Ле Корбюзьеге берген еркіндік нәтижесінде, үй тұрғындардың талаптарынан гөрі оның бес қағидасына бағынған архитектуралық туындыға айналды. Дегенмен, бұл бес қағида толыққанды көрініс тапқан соңғы жағдай болды, және вилла оның дизайндық тәсілінің бір кезеңінің аяқталуын белгіледі, сонымен қатар ақ түс басымдығымен ерекшеленетін ғимараттар сериясының соңғысы болды. Жердегі пилоттардың қолдауы – пилоттар көбінесе нақты құрылымдық элементтер емес, символдық мағынаға ие болды. Функционалдық шатыр – бұл жағдайда шатырдың нашар жасалуы судың ағып кетуіне себеп болды. Савой вилласынан кейін Ле Корбюзье сюрреализммен тәжірибе жасады, бұл Бейстеги пәтерлерінің дизайнына әсер етті, бірақ оның келесі вилласы, Тулон қаласының жанындағы Мадемуазель Мандроға арналған вилла, аймақтық бағытты ұстанды және сыртқы жағына жергілікті тас қолданылды. Канберрадағы Австралияның аборигендер мен Торрес бұғазы аралдарының зерттеу институтының батыс қанаты, Ashton Raggatt McDougall жобалаған, Вилла Савойдың қара түсті көшірмесі болып табылады. Говард Раггаттың сөзіне сүйенсек, бұл антипод архитектуралық цитата «бір түрлі инверсия, бейнелеу, сонымен қатар көлеңке».