Кіріспе

Liber diurnus Romanorum pontificum (лат. "Рим папаларының күнделігі") – шамамен XI ғасырға дейін Папалық канцеляриясында қолданылған түрлі-түрлі діни формулалар жинағына берілген атау. Заманның өзгеруіне байланысты ол қолданыстан шығып, көп ұзамай ұмытылып, жоғалып кетті.

Сипаттама

Жинақта папалық канцелярия әдетте дайындаған маңызды ресми құжаттардың үлгілері бар; әсіресе, папаның қайтысы, сайлануы және киелену рәсімімен, сондай-ақ жаңадан сайланған епископтардың, әсіресе қала маңындағы епископтардың тағайындалуымен байланысты хаттар мен ресми құжаттар. Сондай-ақ, сенімді мойынға білдіру, архиепископтарға паллиум табыс ету, жеңілдіктер мен рұхсаттар беру, монастырларды негіздеу, шіркеудің меншікке ие болу актілерін бекіту, жеке капеллаларды құру және жалпы алғанда, папалық басқарудың кең ауқымында қажет болатын көптеген жарлықтарға арналған үлгілер кіреді. Жинақ Константинополь императоры мен императрицасына, Патрицийге, Экзархқа және Равенна епископіне, патшаға, консулға, патриархтарға, митрополиттерге, дін қызметкерлері мен басқа да шіркеу қызметкерлеріне жазылған кіріспе сөздер мен аяқтау формулаларымен басталады. Бұл жинақ құқық тарихы және шіркеу тарихы, әсіресе Рим шіркеуінің тарихы үшін маңызды. Онда келтірілген үлгілер мен формалар бұрынғы папалық құжаттардан, әсіресе Геласий I (492–496 жж.) және Григорий I (590–604 жж.) құжаттарынан алынған. Ватикан қолжазбасында 99 форма, Клермонтта 100, ал Амброзианда 106 форма бар. Әр қолжазбада басқаларында жоқ формалар кездеседі. Барлығы да "папалық курияның және, әсіресе, ең танымал және беделді епископтардың ресми мәтіндерінің монастырлық мектептерде оқылуы және осы мақсатта үнемі жаңартылуы нәтижесінде, негізінен монастырлық қолдану үшін жасалған еркін қайта өңдеулер болып көрінеді" (Ватикан мұрағаттары). Басқаша айтқанда, олар белгілі бір стильдік нұсқаулықтар қызметін атқарды.

Түпнұсқа және қолданылуы

Бұл жинақта шамамен 100 формула бар, олардың кейбіреулері бесінші ғасырдың соңына дейін сона шақта пайда болған болуы мүмкін. Олар Рим шіркеуі кеңсесінде жиналып, уақыт өте келе толықтырылған болуы мүмкін. Қолжазбалардағы формулалардың жүйелі түрде орналасуы жоқ. Ғалымдар 11-ші ғасырдың соңынан кейін жазылған папалық хаттардың Liber diurnus-қа сүйенбейтіндігіне келіседі. 11-ші ғасырдың соңында кардинал Деусдедит Liber diurnus-тің белгісіз нұсқасынан бірнеше формулаларды өзінің канондық құқық жинағына көшірді. Ішкі мәліметтер бойынша, бұл нұсқа 11-ші ғасырда қайта өңделген. Деусдедит қолданған Liber diurnus нұсқасын адал сақтады ма, әлде оған өзгерістер енгізді ме, әлі де белгісіз. Liber diurnus туралы орта ғасырлық білім көбінесе, тікелей болмаса да, Деусдедиттің жинағына байланысты, одан алынған үзінділер Шартрлық Иво мен соңында Грацианның жинақтарына енгізілді.

Қолжазбалар

Liber diurnus құрамында үш ортағасырлық қолжазба сақталған. Олар Codex Vaticanus, Claromontanus және Ambrosianus деп аталады, немесе сәйкесінше "V", "C" және "A" деп қысқартылады. Ватикан (V) қазір Ватикан мұрағатында (Misc., Arm. XI, 19) сақталады. Римге келгенге дейін ол Нонантола аббаттығында болған, онда 1646 жылы Иерусалимдегі Санта-Кроче монастырының кітапханасында табылды; он сегізінші ғасырда Ватиканға әкелінді. 19 ғасырда Тейнер оның жоғалып кеткенін айтқан. Холстениус оны көшірген деген мәлімдеме бар. Клармонан (C) бүгінде Нидерландыдағы Эгмонд аббаттығында сақталады (Ms. G II). Ол 17 ғасырда Клермонттағы иезуиттер кітапханасында болған, бірақ 1746 жылдан кейін Иса қоғамы таратылғаннан кейін жоғалып кеткен; 1937 жылы қайта табылды. Осы кодекстен жасалған қағаз көшірмесі қазір жоғалып кеткен. Амброзиан (A), бастапқыда Боббиодан шыққан, бүгінде Миландағы Амброзиан кітапханасында сақталады (I 2 sup.). Ол 19 ғасырдың соңына дейін ғалымдарға белгісіз болды. Қолжазбалардың жасалған күні мен орны күмәнді. Ғалымдар бұл кодекстер ерте орта ғасырларда Италияда (бірақ Римде емес) жасалғанына келіседі. Ешбір қолжазба бұл жинақты Liber diurnus деп атамайды; бұл атау тек Deusdedit-тің канондық құқық жинағында кездеседі.

Баспа басылымдарының тарихы

Liber diurnus қазіргі заманда ерекше күрделі мәтіндік тарихқа ие болды. XVI ғасырдан бастап XX ғасырға дейін Liber diurnus-тың әртүрлі басылымдары жарық көрді. Олар мазмұны мен дәлдігі жағынан айқын ерекшеленеді. Liber diurnus-ты тұңғыш рет редакциялаған ғалым Лукас Холстениус болды. Ол V кодексті Римдегі Иерусалимдегі Санта-Кроче монастырында тапты, сондай-ақ C кодексті Париждегі иезуиттердің Коллеж де Клермон колледжінен алды. 1650 жылы Римде басылған басылымның жарық көруіне діни цензураның қысымы салдарынан тыйым салынды, ал көшірмелері Ватикан мұражайында сақталды. Бұның себебі, көрінеу, жаңа сайланған папаның имандылығын білдірген lxxxiv формуласы болды, онда ол Алтыншы Экумендік Кеңесті және оның Монотелизм үшін Папа Хонорийге қарсы айтқан анттарын мойындады. Басқаша айтқанда, бұл папаның дінге қарсы көзқарастарға бой ұсынуы мүмкін екенін көрсеткендей болды. Гарнье басылымы 1680 жылы жарық көргеннен кейін, 1725 жылы Бенедикт XIII Холстениус мәтінінің бірнеше көшірмелерін шығаруға рұқсат берді, бірақ олар толық емес және «1658» деген дұрыс емес жариялану күні бар тақырып парағымен жарық көрді. Ол үш бөлімді анықтады, олардың біріншісін I Гонорийдің (625–638) кезіне, екіншісін VII ғасырдың соңына, ал үшіншісін Адриан I (772–795) кезіне жатқызды. Луи Дюшене (Bibliothèque de l'Ecole des Chartes, LII (1891) 7ff) Сикельден өзгеше пікір білдірді және көптеген формулалардың, олардың ішінде ең маңыздыларының түпнұсқасы 682 жылдан кейін жазылған деп сақты, ал соңғы формулалар (nn. lxxxvi–xcix) ғана Адриан I кезінде қосылған, бірақ олардың кейбіреулері бұрынғы кезеңде де болған болуы мүмкін. Хартманн Сикельдің көзқарасын қорғады (Mitteilungen des Instituts für österreichische Geschichte 13 (1892) 239ff). Фридрих (Sitzungsberichte der bayerischen Akademie der Wissenschaften zu München, Phil. hist. Kl., I (1890) 58ff.) Сикельдің жоғарыда аталған кезеңдердің біріне жатқызған кейбір формулаларды жан-жақты зерттеді және олардың қай жағдайлар мен папалық кезеңдерге қатысты екенін анықтауға тырысты. Бұл зерттеулер Ватикан қолжазбасындағы жинақтың 8-ші ғасырдың соңына қарай қазіргі түріне жеткенін, бірақ оның маңызды бөлігі 7-ші ғасырда жинақталғандығын нақтылады. Сикель Ватикан мұражайында сақталған қолжазба папа кеңсесінде қолданылған түпнұсқа мәтін болды деп есептеді. Алайда, бұл гипотеза қазір толығымен қабылданбайды, өйткені бұл қолжазбаның Иерусалимдегі Санта-Кроче кітапханасына Нонантола бенедикт монастырынан келгені анықталды.

Басылымдар

Liber diurnus Romanorum Pontificum ex antiquissimo codice ms. nunc primum in lucem editus, ред. Лукас Холстеньос (Рим 1650). Жаңа беті мен "1658" деген қате датасы бар толық емес қайта басылым. Liber diurnus romanorum pontificum, баспа. Жан Гарнье (Париж 1680). Museum Italicum seu Collectio veterum scriptorum ex bibliothecis Italicis, 1-том, ред. Жан Мабильон және Мишель Жермен (Париж 1724). Liber diurnus, ou Recueil des formules usitées par la Chancellerie Pontificale du Ve au XIe siècle, ред. Эжен де Розиер (Париж 1869). Liber diurnus romanorum pontificum ex unico codice Vaticano, ред. Теодор Сиккел (Вена 1889). Il codice Ambrosiano del Liber diurnus Romanorum pontificum, ред. Луиджи Грамматика (Милан 1921). Liber diurnus Romanorum pontificum: Толық жинақ, ред. Ханс Фёрстер (Берн 1958).