Кіріспе

Неміс нацисі, Мюнхен қаласының әкімі, СС Обергруппенфюрері Карл Фейлер (31 тамыз 1895 – 8 желтоқсан 1969) – неміс нацистік партиясының (НСДАП) шенеунігі және 1933 жылдан 1945 жылға дейін Мюнхен қаласының әкімі болды. Ол 1920 жылы нацистік партияға ерте қосылған мүшелердің бірі болды. 1933 жылы партияның рейхслейтері болып, Рейхстаг депутаты болды. 1933 жылдың наурыз айында Мюнхен қаласының әкімі болып тағайындалды және Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін осы лауазымда қалды. Әкімдік қызметін атқару кезінде Фейлер жанкешті антисемит болды және қаланың еврей халқының қуғын-сүргінге ұшырауына мұрындық болды. Соғыстан кейін 1949 жылдың қаңтарында Фейлер екі жылға еңбек лагеріне кесілді, бірақ ол бұрын үш жарым жыл қамауда болғандықтан жазасы тоқтатылды.

Ерте өмір

Фейлер Германия империясының Брауншвейг қаласында дүниеге келген. Бала кезінде Мюнхендегі орта білім беру мектебінде оқыды, содан кейін саудагерлік оқуға түсті, оны 1914 жылы Шлезвиг-Гольштейнде жалғастырды. Филер Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етті және екінші дәрежелі Темір крест орденімен марапатталды. 1919 жылы Мюнхен қаласының жергілікті басқармасында әкімшілік тәлімгер болып жұмыс істеді және 1922 жылы әкімшілік және кеңсе қызметкері лауазымына емтиханды сәтті тапсырды.

Нацистік партиядағы мансабы

1920 жылы ол 37 нөмірімен нацистік партияға қосылды. 1923 жылы Карл Филер Гитлерді жеке қорғау үшін құрылған «Шоқтаушы Гитлер» (Stoßtrupp Hitler) жасағының мүшесі болды. 1923 жылғы 8 және 9 қарашада ол сәтсіз аяқталған сыра залы төңкерісіне белсенді қатысты. Бұл қатысқаны үшін Филер Ландсберг бекінісінде 15 айға сотталды. 1924 жылдан 1933 жылға дейін ол құрметті қалалық кеңесші болды, ал 1929 жылы НСДАП-тың орталық партиялық баспасы болған Мюнхендегі «Франц Эхер Верлаг» баспасынан шыққан 80 беттік «Ұлттық социалистік қалалық саясат» кітабында нацистік жергілікті саясаттың принциптерін баяндады. 1930 жылдары ол Германиядағы жергілікті саясатқа қатысты ұлттық социалистік көзқараспен бірнеше мақала жариялады. Филер, нацистік партияның ерте мүшесі болғандықтан, 1933 жылғы 30 қаңтарда нацистер билікке келгенге дейін партияға қосылған мүшелерді білдіретін «Alter Kämpfer» (Ескі жауынгер) деген аталымды мақтан тұтуға ғана емес, сонымен қатар «Alte Garde» (Ескі гвардия) деп аталуға да құқылы болды – бұл партия ішіндегі жоғары дәрежелі мүшелер (100 000-нан төмен нөмірлі мүшелер) және партиялық мансап баспалдағын жылдам өрледі. 1927 жылдан 1930 жылға дейін ол Мюнхендегі нацистік партияның Орцгруппенлейтер (жергілікті бөлім басшысы) қызметін атқарды.

Билікте

1933 жылдың қаңтарында болған Machtergreifung (Билікті басып алу) оқиғасынан кейін Филердің партиядағы өсуі жалғасты. 1933 жылдың маусымынан бастап 1945 жылдың мамырында нацистік Германияның құлауына дейін ол Рейхслитер шеніне ие болды, бұл НСДАП-тың екінші ең жоғары саяси шені еді. Ол бастапқыда хатшы болып, кейін "Коммуналдық саясатты басқару бас кеңсесінің басшысы" қызметін атқарды. Ол сондай-ақ нацистік партияның жоғары деңгейдегі басқару шеңберіне кірді және Гитлердің НСДАП ұйымындағы ең жақын жиырма серігінің бірі болғандықтан, шенеуірлік сатыда жылдам өрледі. Ол сонымен қатар Германия заң академиясының мүшесі болды. 1933 жылдың 31 шілдесінде ол Standartenführer шенімен СС қатарына қосылды, 1933 жылдың 24 желтоқсанында Oberführer, ал 1934 жылдың 27 қаңтарында SS Gruppenführer шеніне көтерілді. 1933 жылдың қарашасынан 1945 жылға дейін Филер 1933 жылғы уәкілеттік заңынан кейін және "Глихшальтунг" (үйлестіру) деп аталған нацистік Рейхстагтың 24-ші сайлау округінің (Жоғарғы Бавария және Швабия) депутаты болды. 1942 жылдың 30 қаңтарында Филер SS Obergruppenführer шеніне өрледі және 1936 жылдың 1 сәуірінде Генрих Гиммлердің (РФСС) (СС штаб-фюрері) штабына бекітілді, ол 1944 жылдың 9 қарашасына дейін осы қызметте болды.

Мюнхен қаласының әкімі

1933 жылғы 9 наурызда Штурмбаттюль (SA) Мюнхен қалалық әкімдігін басып алып, свастика туын көтерді. Ол кездегі бірінші мэр Карл Шарнагл, консервативті Бавария халық партиясының (BVP) мүшесі және ескі қалалық әкімшілік ғимаратында он бір күн бойы нацистерге қарсы тұрды. Бірақ 1933 жылғы 20 наурызда Баварияның еркін мемлекетінің нацистік ішкі істер министрі және Мюнхен мен Жоғарғы Баварияның "Gauleiter" Адольф Вагнер Карл Фихлерді уақытша бірінші мэр етіп тағайындады. 1933 жылғы 20 мамырда Фихлер "Обербюргермейстер" (Лорд-мэр) атағын алды, бұл атақ Мюнхенде оған дейін болған емес. Ұлттық-социалистердің билікке келуі салдарынан, Мюнхенде де, бүкіл Германияда да саяси "Глайхшлятунгқа" (Gleichschaltung) қарсы шыққан барлық партиялар мен ұйымдарға тыйым салынды. 1933 жылғы 10 мамырда Königsplatz алаңындағы Staatliche Antikensammlung (Антикалық жинақ) алдында өткен "Кітап жағу" (Bücherverbrennung) оқиғасы, "ұлттық емес" (nicht völkisch) жазушылар, суретшілер мен ғалымдарды қуғындау Мюнхеннің зиялы элитасының көшіп кетуіне әкелді. Томас Манн отбасымен бірге шетелден оралмады. 1933 жылғы 22 наурызда Мюнхеннің уақытша полиция бастығы Генрих Гиммлер Дахау концлагерін ашты. 1933 жылы "Неміс қалалар қауымдастығы" (Deutscher Städtetag) басқа қалалық ұйымдармен бірігіп, "Неміс муниципалитеттер қауымдастығын" (Deutscher Gemeindetag) құруға мәжбүр болды. Фихлер осы біріккен ұйымның төрағасы болып тағайындалды. Әкімшілік кеңсе Берлиннің Тиргартен ауданындағы Альсенштрасседе орналасқан. 1935 жылғы 2 тамызда Гитлер мен Карл Фихлер арасында маңызды әңгіме өтті, оның нәтижесінде Мюнхенге жаңа есім берілді: Hauptstadt der Bewegung (Қозғалыс астанасы). Бұл "атау" немістерге НСДАП-тың Баварияның ірі қаласындағы бастауын еске түсіру үшін берілді. Мюнхенді радикалды түрде қайта жаңарту жоспарланған, және Фихлер "Мюнхен жаңадан салынуда. Қозғалыс астанасындағы ұлттық-социалистік құрылыс туралы деректер мен суреттер" ("München baut auf. Ein Tatsachen- und Bildbericht über den nationalsozialistischen Aufbau in der Hauptstadt der Bewegung") атты суреттер жинағының редакторы ретінде осы өзгерістерді көрсеткісі келді. Ірі масштабтағы бірігулер, әсіресе батыста (Пасинг ауданында) Мюнхен халқының санын 746 000-нан (1936) 889 000-ға (1943) дейін едәуір арттырды. Дегенмен, Мюнхен орталық вокзалын Лайм ауданына көшіру сияқты маңызды жобалар жоспарлау кезеңінен аса алмады.

Яһудилерді қудалау

Фейлер басшылығымен Мюнхен еврейлерге қарсы әрекеттерде алдыңғы қатарда болды. 1933 жылдың көктемінде Фейлер еврей дүкендеріне қарсы жүйелі бойкотты ерекше ынтамен жүргізді. 30 наурызда ол бұл санкцияны алдын ала орындаумен бекітті, себебі «ресми» күні 1 сәуір болған. Наурыздың басынан бастап SA және SS еврей кәсіпкерлерін қорқытып, оларды «қорғау қамауына» (Schutzhaft) алды. Фиелер заңдық негізі жоқ «неміс емес» компаниялармен жасалған муниципалдық келісімшарттарды тыйым салды. SA күзетшілері еврей дүкендерінің қабырғаларына «Еврей», «Дәуіт жұлдызы» немесе «Дахауда демалыста!» деген жазулар жазды. Дүкендердің терезелері сындырылды, клиенттер қорқытылды, SA мүшелері оларды мазақтады, тіркеді және тіпті суретке түсірді. Кейін Мюнхен қаласы еврейлердің құдай орындарын бұзуды ерекше жеделдетті. 1938 жылдың маусымында үгіт министрі Иосиф Геббельс Мюнхендегі бас синагоганы бұзуды бастады, халықтың реакциясы шокқа ұшырай ма, әлде бейжайлық танытар ма, соны анықтау үшін. Халықтың салқындығы нацистерді жаңа зұлматтарға итермеледі. 1938 жылдың 9 қарашасында нацистік партияның элитасының көп бөлігі Мюнхеннің Ескі Гильдия залының үлкен залында Лорд-мэр Фиелердің шақыруымен әлеуметтік кешке жиналды. Геббельстің қатысқан SA және партия басшылары үшін еврейлерге қарсы ашкөз сөйлеуі жалпы аулауға сигнал берді. Осы қырғын түнінде көптеген ерлер мен әйелдер қаза тапты, азапталды және жарақат алды, кейін Германияда бұл оқиға «Кристаллнахт» (Сынған шыны түні) деп аталды. Көптеген еврей мекемелері, синагогалар мен дүкендер осы қираудың құрбаны болды. Фиелер басшылығымен Мюнхен қалалық зираттар бөлімі абсурдты және қатаң антисемиттік мінез-құлық танытты. Олар тіпті еврей тегінен шыққан христиандардың мәйіттерін өртеуге немесе жерлеуге рұқсат бермеді. Сонымен қатар, «еврей христиандары» деп аталатындарға ұрпақтан ұрпаққа жеткен өздерінің отбасылық қабірлерінде жерленуге рұқсат берілмеді. Бөлім тірі қалған туыстарын «Израиль қауымдастығы» деп атады. Басқа нәрселермен қатар, еврей православиелік зираттағы жерлеу рәсімінде протестанттық киім киюге рұқсат берілмеді. 1938 жылдың желтоқсанында «Арий емес христиандарға көмек көрсету кеңсесінің» басшысы болып тағайындалған Йоханнес Цванцгер Бавария лютерандық аймақтық консисториясының атынан Лорд-мэр Фиелерге шағым хат жазды, бірақ ешқандай нәтиже болмады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлердің құқықтарынан айырылғаннан кейін геноцид орын алды. 1941 жылдың 20 қарашасында 1000 еврей ерлер мен әйелдердің алғашқы тобы Мюнхеннен Ригаға жөнелтілді. Қорқып қалған адамдарға берілген жалған себеп – «эвакуациялау» қажеттігі болды. Көлік Рига геттосы тыңғырыққа толып тұрғандықтан Литвадағы Каунас қаласына қайта бағытталды. Сол жерге келгеннен кейін депортацияланғандар Каунастың IX фортында SS бригаденфюрері Франц Вальтер Стахлекердің басшылығымен Айнзатцгруппен А мүшелерінің жаппай атылуынан қаза тапты. 1945 жылдың ақпанына дейін Мюнхеннен 42 пойыз Каунас, Пиаски (Люблин маңында), Освенцим және «қарттар мен көрнекті тұлғаларға арналған гетто» деп аталған Терезиенштадт концлагеріне иркіліссіз интервалмен жөнелді.

Құлау және өлім

1945 жылғы 30 сәуірдің түскісіне қарай 27 жасар лейтенант Вольфганг Ф. Робинов басқаратын алғашқы американдық әскерлер Мюнхеннің орталық алаңы – Мариенплацқа жетті. Қала әкімшілігінің капитуляциясымен Мюнхенде нацистік партияның үкімшілігі аяқталды. Филер Мюнхенді оккупациялаудан көп бұрын кетіп қалған еді. 1945 жылғы 4 мамырда, Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс ресми түрде аяқталуына төрт күн бұрын, жеңіске жеткен американдық әскерлер Карл Шарнаглды Бавария астанасының бургомистрі қызметіне қайта тағайындады. 1949 жылғы қаңтарда отбасылық және үш қызы бар Филер, Spruchkammerverfahren (денацификациялық трибуналдардағы сот процесі) нәтижесінде екі жылға еңбек лагеріне, мүлкінің бес бөлігін тәркілеуге және он екі жылға жұмыс істеуге тыйым салынды. Бірақ ол бұл жазаны өтеуге міндетті болмады, өйткені оның үш жарым жылдық бұрынғы қамауда болу мерзімі жаза мерзіміне есептелді. Филер 1969 жылғы 8 желтоқсанда Бавария Альпісінің етегіндегі Аммерзее көлінің жанындағы Диессен ауылында қайтыс болды.