Шотландия және Ирландия ауыз әндері: Музыкалық дәстүрлер
Puirt à beul
Шотландияның дәстүрлі ән түрі – Puirt à beul туралы біліңіз. Бұл гаэль тіліндегі өлеңдерді аспаптық мелодиялармен үйлестіреді, билерге сүйеніп, музыканы ауызша жеткізеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Puirt à beul (сөзбе-сөз "ауызбен айтылатын күй") – Шотландияға (Ирландияда portaireacht деп аталады) тән гаэль тіліндегі өлеңдерді аспаптық күйлерге қосатын дәстүрлі ән түрі. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ән аспаптардың болмауы кезінде биге ілеспес үшін және аспаптық күйлерді ауызша тарату үшін қолданылған.
Puirt à beul (, literally "tunes from a mouth") is a traditional form of song native to Scotland (known as portaireacht in Ireland) that sets Gaelic lyrics to instrumental tune melodies. Historically, they were used to accompany dancing in the absence of instruments and to transmit instrumental tunes orally.
Мерзім
Шотланд гаэлл тіліндегі port à beul термині "әуенді ән" немесе "көңілді әуенді" білдіреді, ал көпше түрі puirt à beul деп аталады. Шотландияда оларды көбінесе puirt à beul деп атайды, бірақ port a beul, puirt a bheul, puirt a' bhéil сияқты әртүрлі жазылу түрлері мен қателер де кездеседі. Мұның себебі гаэлл тіліндегі грамматикалық бөлшектердің көптегені ұқсас, мысалы, анықталған артикль a, "of" және "to" предлогтары (екеуі де a болып келеді), сондай-ақ "from" предлогы (көбінесе жіңішке белгісіз қолданылады). Қазіргі ирланд тілінің сөздіктері port (aireacht) béil сөзін "ауыз музыкасы" деп аударады, сонымен қатар лилтинг деп те атайды. Ал Динеен сияқты ескі сөздіктерде portaieaċt, portaireaċt немесе portonaċt сөздері ғана келтіріледі. Puirt à beul ирланд лилтингімен, шотланд диддлингімен, Нью-Брансуик жаңқа музыкасымен және басқа да "кельт" ауыз музыкасының түрлерімен байланысты. Дегенмен, осы түрлердің көпшілігі импровизацияланған дыбыстардан тұрса, puirt à beul әндерінің мәтіні белгілі бір ретпен орналасқан және көбінесе "нағыз" (лексикалық) сөздерден құралған, кейде дыбыстар да қолданылады.
The Scottish Gaelic term port à beul refers to "a tune from a mouth—specifically a cheerful tune—which in the plural becomes puirt à beul". In Scotland, they are usually referred to as puirt à beul but a variety of other spellings and misspellings also exists, for example port a beul, puirt a bheul, puirt a' bhéil, etc. These are mostly because a number of grammatical particles in Gaelic are very similar in nature, such as the definite article a, the prepositions "of" and "to" which can both be a and the preposition á "from" which can appear without the acute accent. Modern Irish dictionaries give port (aireacht) béil, translated as "mouth music" also referred to as lilting. Older dictionaries, such as Dinneen, only give portaiḋeaċt, portaireaċt, or portonaċt. Puirt à beul are related to Irish lilting, Scottish diddling, New Brunswick chin music, and other "Celtic" forms of mouth music. However, whereas these latter forms of mouth music consist of improvised vocables, puirt à beul lyrics are fixed and almost always consist of "real" (i. e., lexical) words, although sometimes vocables are also present.
Шығу тегі
Кейде аспаптар болмаған кезде Puirt à beul билеуге қолданылған. Олар сонымен қатар ренжіген баланы тыныштандыруға немесе аспапта әуен үйренуге көмектесетін құрал ретінде де пайдаланылған. Кейбір адамдар puirt à beul музыкалық аспаптарға, әсіресе сыбызғыларға тыйым салынғандықтан пайда болды деп санайды, бірақ қару-жарақ алу актілері немесе 1746 жылғы тыйым салу актісі арқылы музыкалық аспаптарға тыйым салынғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ.
Puirt à beul have sometimes been used for dancing when no instruments were available. They have also been used to help soothe an upset child, or act as a tool for learning the tune on an instrument. Although some people believe that puirt à beul derive from a time when musical instruments, particularly bagpipes, were unavailable because they were banned, there is no evidence that musical instruments were banned by the Disarming Acts or the Act of Proscription 1746.
Сипаттамалары
Көбінесе, бұл жанрда бір орындаушы жеңіл, кейде ұятсыз мәтінді әндейді, оған кейде мағынасы жоқ дыбыстар қосылады. Пюрт а буль әнінде әннің ырғағы мен дыбысы ән мәтінінің ырғағынан көбінесе маңыздырақ болады. Әдетте, пуирт (рил немесе стратспей) немесе (джиг) өлшемінде орындалады. Пуирт-а-бульді дәстүрлі түрде жеке әнші орындаса да, қазірде көптеген хорлық ұйымдастырылымдар немесе пуирт-а-буль бар, ал топтық өнер көрсетулер кейде модарда ұсынылады. Пуирт à beul-дің кейбір элементтері есте сақтауға көмектесу үшін немесе сыбызғы музыкасы сияқты аспаптық формалардың орнына пайда болған болуы мүмкін. Пуирт à beul-дің мәшһүр мысалы – "Brochan Lom", ол "Whisky Galore!" фильмінде орындалады және "The Bridal Path" фильмінде фондық музыка ретінде қолданылады. Үшінші мысал, Китти МакЛеод пен оның қарындасы орындаған, Уолт Диснейдің "Роб Рой, Хайленд Роуг" фильмінде той кезінде естіледі. Quadriga Consort – ерте музыканы жаңғыртуға пуирт à beul-ды енгізген алғашқы ансамбль.
Usually, the genre involves a single performer singing lighthearted, sometimes bawdy lyrics, occasionally supplemented with meaningless vocables. In puirt à beul, the rhythm and sound of the song often have more importance than the rhythm of the lyrics. Normally, puirt are sung in a (reel or strathspey) or (jig) metre. Although puirt à beul are traditionally performed by a solo singer, there are many choral arrangements or puirt à beul today, and group performances are sometimes presented at mods. Some elements of puirt à beul may have originated as memory aids or as alternatives to instrumental forms such as bagpipe music. A well known example of puirt à beul is "Brochan Lom", which is sung in the film Whisky Galore!, and occurs as background music in the film The Bridal Path. A third example, sung by Kitty MacLeod and her sister, occurs in Walt Disney’s
Rob Roy, the Highland Rogue, during the wedding celebration. Quadriga Consort has been the first ensemble to bring puirt à beul into early music revival.
Америкадағы ауызша музыка
Ауыз әдебиеті музыкасы, бұрын Солтүстік Америкада, әсіресе Солтүстік Каролина штатының Кейп-Фейр аймағында және Нова-Шотландияның Кейп-Бретон аралында галлик тілінде сөйлейтін шотланд таулы аймақтарында кең таралған болуы мүмкін. Бүгінде ол негізінен Кейп-Бретон аралымен шектелген, себебі ол басқа мәдени аймақтарға қолжетімділігі шектеулі, біртекті қоғам болды.
Mouth music was probably once common in areas of North America where Gaelic speaking Scottish Highlanders predominated, in particular the Cape Fear area of North Carolina and Cape Breton Island in Nova Scotia. Nowadays it is largely restricted to the latter, as it was a more homogeneous society with less access to other cultural areas.