Кіріспе

Puirt à beul (сөзбе-сөз "ауызбен айтылатын күй") – Шотландияға (Ирландияда portaireacht деп аталады) тән гаэль тіліндегі өлеңдерді аспаптық күйлерге қосатын дәстүрлі ән түрі. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл ән аспаптардың болмауы кезінде биге ілеспес үшін және аспаптық күйлерді ауызша тарату үшін қолданылған.

Мерзім

Шотланд гаэлл тіліндегі port à beul термині "әуенді ән" немесе "көңілді әуенді" білдіреді, ал көпше түрі puirt à beul деп аталады. Шотландияда оларды көбінесе puirt à beul деп атайды, бірақ port a beul, puirt a bheul, puirt a' bhéil сияқты әртүрлі жазылу түрлері мен қателер де кездеседі. Мұның себебі гаэлл тіліндегі грамматикалық бөлшектердің көптегені ұқсас, мысалы, анықталған артикль a, "of" және "to" предлогтары (екеуі де a болып келеді), сондай-ақ "from" предлогы (көбінесе жіңішке белгісіз қолданылады). Қазіргі ирланд тілінің сөздіктері port (aireacht) béil сөзін "ауыз музыкасы" деп аударады, сонымен қатар лилтинг деп те атайды. Ал Динеен сияқты ескі сөздіктерде portaieaċt, portaireaċt немесе portonaċt сөздері ғана келтіріледі. Puirt à beul ирланд лилтингімен, шотланд диддлингімен, Нью-Брансуик жаңқа музыкасымен және басқа да "кельт" ауыз музыкасының түрлерімен байланысты. Дегенмен, осы түрлердің көпшілігі импровизацияланған дыбыстардан тұрса, puirt à beul әндерінің мәтіні белгілі бір ретпен орналасқан және көбінесе "нағыз" (лексикалық) сөздерден құралған, кейде дыбыстар да қолданылады.

Шығу тегі

Кейде аспаптар болмаған кезде Puirt à beul билеуге қолданылған. Олар сонымен қатар ренжіген баланы тыныштандыруға немесе аспапта әуен үйренуге көмектесетін құрал ретінде де пайдаланылған. Кейбір адамдар puirt à beul музыкалық аспаптарға, әсіресе сыбызғыларға тыйым салынғандықтан пайда болды деп санайды, бірақ қару-жарақ алу актілері немесе 1746 жылғы тыйым салу актісі арқылы музыкалық аспаптарға тыйым салынғанын көрсететін ешқандай дәлел жоқ.

Сипаттамалары

Көбінесе, бұл жанрда бір орындаушы жеңіл, кейде ұятсыз мәтінді әндейді, оған кейде мағынасы жоқ дыбыстар қосылады. Пюрт а буль әнінде әннің ырғағы мен дыбысы ән мәтінінің ырғағынан көбінесе маңыздырақ болады. Әдетте, пуирт (рил немесе стратспей) немесе (джиг) өлшемінде орындалады. Пуирт-а-бульді дәстүрлі түрде жеке әнші орындаса да, қазірде көптеген хорлық ұйымдастырылымдар немесе пуирт-а-буль бар, ал топтық өнер көрсетулер кейде модарда ұсынылады. Пуирт à beul-дің кейбір элементтері есте сақтауға көмектесу үшін немесе сыбызғы музыкасы сияқты аспаптық формалардың орнына пайда болған болуы мүмкін. Пуирт à beul-дің мәшһүр мысалы – "Brochan Lom", ол "Whisky Galore!" фильмінде орындалады және "The Bridal Path" фильмінде фондық музыка ретінде қолданылады. Үшінші мысал, Китти МакЛеод пен оның қарындасы орындаған, Уолт Диснейдің "Роб Рой, Хайленд Роуг" фильмінде той кезінде естіледі. Quadriga Consort – ерте музыканы жаңғыртуға пуирт à beul-ды енгізген алғашқы ансамбль.

Америкадағы ауызша музыка

Ауыз әдебиеті музыкасы, бұрын Солтүстік Америкада, әсіресе Солтүстік Каролина штатының Кейп-Фейр аймағында және Нова-Шотландияның Кейп-Бретон аралында галлик тілінде сөйлейтін шотланд таулы аймақтарында кең таралған болуы мүмкін. Бүгінде ол негізінен Кейп-Бретон аралымен шектелген, себебі ол басқа мәдени аймақтарға қолжетімділігі шектеулі, біртекті қоғам болды.