Кіріспе

Әдеби тәсіл

Түс көрінісі немесе визио – түс немесе көрініс арқылы білім немесе шындық ашылғандай баяндалатын әдеби тәсіл. Бұл білім немесе шындық әдеттегі ес-сақтану күйінде арман немесе көріністе кездеспейді. Әдебиет тарихында армандар жиі кездессе де, көрнекі әдебиет жанры кенеттен дамыды, әсіресе ерте ортағасырлық Еуропаға тән. Ежелгі және ортағасырлық түрінде түс көрінісі көбінесе құдайдан деп есептелген. Бұл жанр романтизм дәуірінде қайта жанданды, онда армандар рационалды есептеуден асып түсетін қиял мүмкіндіктеріне апаратын шығармашылық қақпа ретінде қарастырылды. Бұл жанрдың құрылымы әдетте баяндаушының ұйықтап, түс көріп, оянуын баяндаумен сипатталады, ал әңгіме көбінесе аллегория болып келеді. Өлеңнің тақырыбын құрайтын түс, өлеңнің басында айтылған баяндаушының ояу өміріндегі оқиғалармен шақырылады. «Көрініс» осы ояу алаңдаушылықтарды арман күйі ұсынатын қиял пейзаждары арқылы шешеді. Түс барысында баяндаушыға, көбінесе жетекшінің көмегімен, ояу мәселелеріне ықтимал шешімдер ұсынатын перспективалар ашылады. Өлең баяндаушының түсін жазып алуға бел буып оянумен аяқталады – осылайша өлең жарыққа шығады. Түс көрінісі туралы ұғым еуропалық, көне орыс, ортағасырлық латын, мұсылман, гностик, еврей және басқа да әдебиеттерде кеңінен қолданылды.

Ортағасырлық Еуропа әдебиетіндегі көріністер

"Ортағасырлық латын көріністері" кітабында орыс филологы Борис Ярхо түс көріністері жанрын зерттейді, оны форма және мазмұн тұрғысынан анықтайды. Зерттеуші жанрдың формальды аспектілеріне, біріншіден, оқырманға белгілі бір шындықтарды ашып көрсетуге тиіс көріністер жанрының өзіне тән дидактикалық сипатты жатқызады; екіншіден, "көріністің мазмұнын таза рухани тұрғыдан қабылдау" және "көріністің мазмұнын сезімдік бейнелермен байланыстыру" қажеттігін білдіретін екі функциясы бар "көреген" (немесе түс көруші) бейнесінің болуын атап көрсетеді. Үшіншіден, формальды аспектілерге психофизиологиялық құбылыстар, яғни көрініс кезіндегі жағдай мен оқиғалар: ұйқылылық, галлюцинациялар және түстер жатады. Көріністер жанрының мазмұны өлімнен кейінгі өмірдің суреттемелеріне, әруақтар мен басқа дүниенің құбылыстарына, сондай-ақ эсхатологияға негізделген. Бұған қоса, ортағасырлық көріністерде "мәңгілік" саналатын, яғни өмірден кейінгі өмір мен басқа дүниелік нәрселермен қатар, әлеуметтік-саяси контексттер де кездесе береді. Ярхо көріністердің ішкі құрылымын дайындап, екі түрін ажыратады: "бір түбірлі" көріністер және "көп түбірлі" (есхатологиялық) көріністер. Екінші типтегі көріністердің құрылымы "архаикалық", "классикалық" немесе " күрделі жүйеленген" болуы мүмкін.

Ежелгі орыс әдебиетіндегі аяндар

Көріністер жанры көне орыс әдебиетінің ерекше жанрларының бірі болды, сонымен қатар оның жекелеген элементтері көне орыс туындыларының басқа жанрларының құрылымына енуі мүмкін. Мысалы, Николай Прокофьев әңгімелерде, саяхаттарда, өмірбаяндық шығармаларда, белгілерде және тағы да көптеген дереккөздерде көріністер жанрының ерекшеліктерін анықтаған. Дәстүрлі көне орыс көрінісінің құрамы мынадай: сюжет дұғадан басталады, ол психофизиологиялық күйлерге және олармен бірге жүретін көріністерге дейін жалғасады. Содан кейін кейіпкер басқа дүниедегі күштерді көреді, олар көрушіге "аян" көрсетіп, белгілі бір мәселені шешеді. Көрушінің сезімі сипатталады, одан кейін "аянның" мәні ашылады. Соңында, осы күштер көрушіні көргендерін уағыздауға шақырады. Көне орыс көріністеріндегі бейнелердің сипаты екі түрлі: олар христиан мифологиясының кейіпкерлері болуы мүмкін, олар түсіндіруді қажет етпейді, сондай-ақ тірі табиғаттың символды немесе аллегориялық бейнелері (көне орыс діни сенімдеріне қатысты). Көріністердің пайда болуын зерттей отырып, Николай Прокофьев оларды ежелгі заманда кең таралған арман (түс) жанрына жатқызады. Көне орыс көріністерінің тақырыбын анықтай келгенде, ол "кіші эсхатология", яғни адам жанының өлімнен кейінгі тағдыры туралы ілім, және "үлкен эсхатология" – әлемнің аяқталуы туралы ілім туралы айтады. Көріністердің тақырыбы – "кіші" (немесе "жеке") эсхатология, себебі олардағы барлық қызығушылық жеке тұлғаның өлімнен кейінгі тағдырына шоғырланған. Пигин көріністер жанрының тамырлары архаикалық анимистік сенімдерде екенін және "басқа әлем" туралы түсініктер барлық халықтарда кездесетінін атап көрсеткен.