Кіріспе
Хью Борн (3 сәуір 1772 – 11 қазан 1852) Уильям Клоузбен бірге примитивті методизмнің бірлескен негізін қалаушы болды. Бұл, Веслиан методизмінің ең ірі тармағы және 19 ғасырдың ортасындағы белгілі протестанттық христиан қозғалысы еді.
Ерте өмір
Хью Борн 1772 жылғы 3 сәуірде Форд-Хейс фермасында, Форд-Хейс Лэйн, Бакналл, Стаффордширдегі Сток-он-Трент қаласының қазіргі шекарасында дүниеге келді. Хью – Джозеф пен Эллен Борнның ұлы. 1788 жылы ағаш шеберлігінің негізгі білімін алғаннан кейін, Хью жақын маңдағы Бемерсли кеншілер ауылына (қазіргі Сток-он-Тренттің солтүстік-шығыс шетінде) көшіп, ағасының қолында дөңгелек жасаушы болып оқыды. Кәсібін меңгергеннен кейін Борн негізінен жел және су тірмендерінің дөңгелектерін жасау мен жөндеуге маманданған. Борн діни отбасында өскен, жеті жасынан бастап өмірлік және діни сұрақтармен мазаланып жүрді. Ол тозаққа түсетінінен қатты қорқып, "жиырма жыл қайғы-қасірет" көріп, құтқарылу жолын іздеді. Әрине, ұялшақ жас Борн Киелі кітапты оқыды, бірақ 1799 жылы анасы оған христиандық жазбалар жинағын әкелгенде ғана құтқарылу туралы христиандық хабарлама шын мәнінде жанына сіңді. Ол былай деп жазды: "Жүрегіммен сендім, рақым түсірілді және Иса Мәсіх маған көрінді, күнәларым бір сәтте кетіп, сеніммен қуаныш пен тыныштыққа толып кеттім". Борнның 27 жасында дінге қайта оралуы оны Сток-он-Трент қаласының алты тарихи қаласының бірі – Бёрслемдегі жергілікті Веслиан қоғамына қосылуға итермеледі. Ол дөңгелек жасаушы ретінде жұмыс істеді, бірақ кейін, топтық Киелі кітапты оқудан кейін, тез арада Мәсіхші діннің қарапайым уағызшысы болды. 1800 жылы Борн Staffordshire және Cheshire шекарасына жақын, Биддульф маңындағы Харрисейхед кеншілер ауылына көшіп келді. Борн өзінің жаңа ортасының моральдық жағдайына қатты наразылық білдірді: "Англияда одан зұлым және құдайсыз жер болған жоқ. Бейтаныс адам Харрисейхедтен қорланбастан немесе зардап шекпестен өте алмас еді". Борн "табиғатынан ұялшақ, біршама қатал, бірақ қарама-қарсылықтардың таңғажайып үйлесімі – батыл және табанды" болды. Ол көп ұзамай ынталы уағызшы ретінде танымал болды, бірақ Веслиан басшылығы оның радикализміне ыңғайсыздық сезінді. Бастапқыда ол танымал Веслиан қызметін өткізді, бірақ кейіннен оны жалықтыратын және ескірген деп санады; қысқасы, дәстүрлі қызмет "мақсатына сай келмеді". Адамдармен байланыс орнату үшін Борн ашық ауада уағыздау стилін, күнәларды ашық мойындауды, топтық дұға мен ән салуды енгізді. Бұл Веслиандық нормадан айқын ерекшеленді және кейінірек лагерь жиналыстарының үлгісіне айналды. Харрисейхедте шіркеу құрылды және 1804 жылға қарай Борн өзінің жаңа ауылында бастаған діни "қайта жандану" солтүстікке қарай Бёрслем мен Тунсталл қалаларына және оңтүстік Чеширге тарады. Бұл қайта жанданудың маңызды жетістіктерінің бірі – Бёрслемде туған Уильям Клоуздың (1780–1851), примитивті Мәсіхшіліктің екінші негізін қалаушысының дінге қайта оралуы болды. Көптеген жағдайларда "Хью Борнның Елуінші күн мейрамы" деп аталатын оқиғадан кейінгі өзгерістер назардан тыс қалды. 1804 жылы Стокпорттан келген бірнеше "қайта жаңғыртушылар" Конглтон қаласында Майклмас Махаббат мейрамын өткізді, онда олар Джон Уэслидің "толық киелілікке жету" ілімі туралы айтты. Джесси Эшворт, осы қайта жаңғыртушылардың кейбіреулерін білетін, Хью Борн мен оның серіктеріндегі өзгерістерді жазды. Олардың уағыздауы мен шіркеуі Құдайдан жаңа еркіндік пен бата алды. Олар Харрисейхедте Рождестволық Махаббат мейрамын өткізді, көптеген адамдар орын жетіспеуіне байланысты орындықтардың арасында немесе үстінде тұрды. Бұл примитивті Мәсіхшіліктегі маңызды басшылардың, ең бастысы Уильям Клоуздың дінге қайта оралуымен қайта жанданудың басталуы болды.
Лагерь кездесулері, Борнның қуылғаны және Первобыт методизмнің басталуы
Борн мен Клоустың "Примитивтік методизмі" 1807 жылдан бастап лагерьтік жиындарда қалыптасты, ал оның жеке ұйымдық формасы Веслиандық округтік билігінің осы жиындарға жасаған реакциясының тікелей салдары болды. Лагерьтік жиындар – христиандық уағыз айту мен топтық дұғалар үшін күні бойы ашық ауада өткізілетін, көбінесе Махаббат мейрамымен аяқталытын шаралар еді. Олар Америкадағы евангелистік жаңару жиындарының негізінде құрылған. Англиядағы алғашқы мұндай жиын 1807 жылдың 31 мамырында, жексенбі күні таңғы сағат 6-дан кешкі сағат 8-ге дейін, Моу Коптың (Мау Коп Фолли) оңтүстік-батысына шамамен ширек миль жердегі Моу Коп фермасының алаңында өтті. Моу Коп, Стаффордшир мен Чешир шекарасында, теңіз деңгейінен 391 метр биіктіктегі әк тасты жотада орналасқан қараңғы жер еді. Дегенмен, түстен кейін лагерьге 4000-қа жуық адам жиналды. Моу Коп бір реттік шара болғанымен, көшкендердің саны Борнның лагерьтік жиындардың маңыздылығы мен тиімділігіне сенімін нығайтты, ал көп ұзамай басқалары да одан үлгі алды. Екінші Моу лагерінің жиыны (19 шілде) және үшіншісі Нортон-де-Мурс (қазіргі Сток-он-Трент қаласының солтүстік-шығыс жаққа орналасқан ауданы) 1807 жылдың 23 тамызында өтті. Басқаларының ішінде Рамсор (Стаффордшир) (Алтон Тауэрсінен солтүстікке қарай екі шақырым) болды. "Адамдар табиғатынан Моу Копқа, Нортонға қарағанда көбірек тартады, себебі бұрынғысында қиялға әсер ететін және қызықтыратын нәрселер көп; бірақ оқиғаларды маңыздылығы мен нәтижесі бойынша бағалайтындар үшін Нортон Моудан жоғары. Әрқашан ең қиын қадам бірінші болып табылмайды: кейде бастаудан гөрі жалғастыру қиын. [Нортон лагерінің жиыны] тарихи тұрғыдан ең маңыздысы болып саналады, себебі ол өткізілгенге дейін 1807 жылғы Ливерпуль конференциясы өз шешімін берген, ал шешім жағымсыз болды. Әрине, қозғалыстың ортасы болған Бёрслем округінің пасторлары оралғаннан кейін өз қауымдастарын Конференцияның "өте орынсыз және елеулі зиян келтіруі мүмкін" деп жариялаған нәрсеге қатыстырудан сақтауға тырысу үшін уақытты жоғалтпады". Уильям Клоуз Веслиан методистерінен шеттетілді, ал 1811 жылы Борн мен оның бауыры Сток-он-Тренттегі Тунсталда одан қуылғаннан кейін алғашқы шіркеуді құрды. Борн Дербиширге сапар шекті, онда Мэри Даннелл Дарли Мур, Османтон және Родсли айналасында жақсы жетістіктерге қол жеткізді. Даннелл оған Уильям Олкок пен Уильям Клоуз сенімін жоғалтқандарын көргенін айтты, ал Борн оларды көруге аттанды. Даннелл осы көріністі "Даннелл ханымның жандары" деп белгілі болған жағдайды басқаруға өзін қалдыру үшін ойлап тапқан деген болжам бар. Дербиширдің ізбасарлары Борн Даннеллдің бигам екенін ашқанда ашуланды, ол кетіп қалды, содан кейін Борн сол аймақтан аулақ болуға мәжбүр болды. Борн 1852 жылы қайтыс болғанға дейін Англияда, Шотландияда, Ирландияда, Канадада және АҚШ-та кеңінен саяхаттап, уағыз айтты. Ол ерекше энергиясымен және ұйымдастыру қабілетімен ерекшеленді. Борн сонымен қатар "Примитивтік методистер тарихы" (1823) кітабын жазды, шомылдырудан бастап құтқарылуға дейінгі тақырыптар бойынша түрлі теологиялық трактаттар жазды, "Примитивтік методистер" ән кітабын редакциялады және екі онжылдық бойы конфессиялық журналдың редакторы болды. Веслиандықтармен доктриналық айырмашылықтар болмаса да, примитивтік методизм Борн, Клоуз және басқалар бөліскен қорлау тәжірибесімен қалыптасты. Сондықтан, Веслиандар өздерінің пасторларының қолына көп билікті бергенімен, примитивтік методистер оның орнына қарапайым адамдардың рөліне сенуді таңдады. Хью Борн мен оның замандастарының кейбір веслиандарының арасындағы тағы бір айырмашылық – оның 18 ғасырдың ортасында Джон Веслидің ілімін мұқият ұстануға деген ықыласы еді. Қудалаудан шаршаған көптеген веслиандар, бір ілімге адал болса да, құрметке ие болу үшін уағыздарын бәсеңдетті. Бұл 1807 жылғы методистер конференциясының лагерьтік жиындарды айыптауының бір себебі болды. Хаттамада (Холидей Бикерстафф Кендалл және примитивтік методизмнің көптеген тарихтарында кеңінен келтірілген) былай делінген: "Біздің пікірімізше, тіпті Америкада мұндай жиындарға рұқсат етілсе де, олар Англияда өте орынсыз және едәуір зиян келтіруі мүмкін; және біз олармен барлық байланыстарды жоққа шығарамыз". Примитивтік методизм Борнның қарапайым жұмысшылардың рухани құтқарылуы мен әлеуметтік әл-ауқаты туралы ортақ уайымымен де қалыптасты. Мысалы, 20 ғасырдың басында Кир Харди сияқты, Борн маскүнемдіктің жұмысшы табын төмендетудің маңызды факторы екенін түсінді. Сонымен қатар, билік тарапынан қарсылыққа тап болған Борн жұмысшы табының білімін арттыруға көмектесті, оның ішінде оқу, жазу және арифметиканы оқытуды, діни біліммен қатар, примитивтік методистер шіркеу мектептерінде жүзеге асырды. Көптеген ерте кездегі кәсіби одақтардың негізін салушылары примитивтік методистер пасторларының қатарынан шықты, ал шіркеуге баратындар, олардың көршілері мен отбасылары арасында қарапайым "әлеуметтік мемлекет" жүзеге асырылды. Басқа да кейбір бейдіншілдер сияқты, Борн әйелдерді ерлермен тең дәрежеде қабылдады (басқа нәрселермен қатар, әйелдерді уағыз айтушылар етіп тағайындау арқылы). Ол қайтыс болған кезде (1852 жылдың 11 қазаны) Борн қозғалыстың әкесі ретінде есептелді, ал оның қосылу рәсіміне 16 000-нан астам адам қатысты. Ол Уэстонның Энглесея Брук шіркеуіне, Крюден оңтүстік Чеширге, Тунсталға жақын Бемерслидегі үйінен шалқап жерленген. 1860 жылға қарай ол көмектесіп құрған және ұйымдастырған халықаралық қозғалыста 650 пастор, 11 304 жергілікті уағызшы және 100 000-нан астам мүше болды. Ол Ұлыбритания, Канада және АҚШ-тан Австралия, Жаңа Зеландия, Нигерия және Оңтүстік Африкаға дейін тарады.