Кіріспе

Бағалы қағаздар нарығындағы немесе тауар нарығындағы алдамшылық – бағалы қағаздар алаяқтығы, сондай-ақ қор алаяқтығы және инвестициялық алаяқтық деп аталатын, инвесторларды жалған ақпарат негізінде сатып алу немесе сату туралы шешімдер қабылдауға итермелейтін алдамшы практика. Мұндай схемалар көбінесе алдаушылардың қаржылық пайда табуына, ал инвесторлардың әділетсіз қаржылық шығынға ұшырауына әкеледі. Олар, әдетте, бағалы қағаздар заңнамасын бұзады. Бағалы қағаздар алаяқтығына инвесторлардан тікелей тонау (брокерлердің алаяқтық әрекеттері), қорларды манипуляциялау, компанияның қаржылық есептерінде дұрыс емес мәлімдемелер жасау және корпоративтік аудиттерге жалған мәлімдемелер беру кіруі мүмкін. Бұл термин ішкі сауда, алдыңғы қатарда сауда жасау және қор немесе тауар биржасының сауда алаңында жасалатын басқа да заңсыз әрекеттер сияқты көптеген басқа да әрекеттерді қамтиды.

Корпоративтік теріс қылық

Жоғары деңгейдегі корпоративтік шенеуніктердің алаяқтығы 2000 жылдардың басында жалпыұлттық назар аудару тақырыбына айналды, бұл Enron компаниясының басшыларының заңбұзушылықтарымен мысал келтірілді. Бұл мәселе соншалықты кеңейді де, Буш әкімшілігі корпоративтік алаяқтыққа қарсы "агрессивті бағдарлама" деп аталатын шаралар жариялады. 2008 жылдың мамыр айында PurchasePro компаниясының негізін қалаушы Чарльз Э. Джонсонның бағалы қағаздармен алаяқтық жасағаны туралы сот шешімі сияқты, аз танымал жағдайлар да жалғасуда. ФБР директоры Роберт Мюллер 2008 жылдың сәуір айында төмен сапалы ипотекалық дағдарыстың салдарынан корпоративтік алаяқтыққа қатысты істердің көбейеді деп болжады.

Қалайса корпорациялар

Алдамшылар нақты корпорациямен ұқсас атауы бар, көзге көрінетін корпорация құру үшін жалған корпорациялар құруы мүмкін. Содан кейін алдамшылар инвесторларды олар нақты корпорацияның акцияларын сатып алады деп жаңылыстырып, жалған корпорацияның бағалы қағаздарын сатады.

Ішкі сауда

"Инсайдерлік сауда" екі түрге бөлінеді. Біріншісі – корпорация акцияларының немесе басқа да бағалы қағаздардың корпоративтік инсайдерлер, мысалы, басшылар, негізгі қызметкерлер, директорлар немесе фирма акцияларының он пайызынан астамын ұстаушылардың саудасы. Бұл көбінесе заңды, бірақ белгілі бір есеп беру талаптары бар. "Инсайдерлік сауданың" екінші түрі – жарияланбаған маңызды ақпарат негізінде бағалы қағаздарды сатып алу немесе сату. Мұндай сауда-саттық көп жағдайда заңсыз болып табылады. Заңсыз инсайдерлік саудада инсайдер немесе байланысты тұлға корпорациядағы өкілеттіліктерін орындау барысында алған немесе басқа жолмен қолға түсірген жарияланбаған маңызды ақпаратқа сүйене отырып сауда жасайды.

Микрокаптық алаяқтық

Микрокапшалық алаяқтық кезінде 250 миллион доллардан төмен нарықтық капитализациясы бар шағын компаниялардың акциялары алдау арқылы жарнамаланады, содан кейін сақ емес жұртшылыққа сатылады. Бұл алаяқтықтың түрі инвесторларға жылына 1–3 миллиард долларға дейін шығын келтіруі мүмкін. Микрокапшалық алаяқтыққа қазандықтар мен интернеттегі арамдықтарды қамтитын «сору және төгу» схемалары жатады. Алаяқтыққа қатысқан микрокап акциялардың көптеген, бірақ барлығы емес, акциялары бір акциясы 5 доллардан кем бағамен сатылады. Көптеген акциялар, әсіресе бір центтен аз бағамен сатылатындары, аз саудаланады. Олар қор брокерлері мен манипуляторлардың назарына ілігуі мүмкін. Бұл манипуляторлар алдымен үлкен көлемде акция сатып алады, содан кейін жалған және алдауға құрылған оң мәлімдемелер арқылы акция бағасын жасанды түрде көтереді. Бұл «сору және төгу» схемасы деп аталады. «Сору және төгу» – микрокап акцияларымен алаяқтықтың бір түрі. Алаяқтықтың күрделірек түрлерінде жеке тұлғалар немесе ұйымдар миллиондаған акция сатып алады, содан кейін жаңалықтар сайттары, чат-бөлмелер, қорлық хабарламалар тақталары, баспасөз хабарламалары немесе электрондық хаттарды пайдаланып акцияға қызығушылықты арттырады. Көбінесе, қылмыскерлер жақын арада жаңалықтар күтіліп отырғаны туралы «ішкі» ақпаратқа ие екенін айтып, сазды инвесторларды акцияларды жылдам сатып алуға көндіруге тырысады. Сатып алу қысымы акция бағасын көтергенде, бағаның өсуі көбірек адамдарды жарнамаға сене бастайды және акцияларды сатып алады. Соңында, «соруды» жасаған манипуляторлар өздерінің үлестерін сатқанда «төгуге» көшеді. Интернет пен жеке коммуникация құралдарының кеңінен қолданылуы акциялармен алаяқтық жасауды жеңілдетті. Бірақ бұл реттеуші органдардың назарына жоғары беделді қоғамдық тұлғаларды да әкелді. Бұл алаяқтық емес, бірақ мысал ретінде рэпер 50 Cent-тің Twitter-ді пайдаланып, акция бағасын күрт өсіруін келтіруге болады. 50 Cent бұрын компанияның 30 миллион акциясына инвестиция салған және нәтижесінде 8,7 миллион доллар пайда тапқан. Заңды жарнама мен жарнаманың арасындағы шекараны бұлаған қызметтің тағы бір мысалы – LEXG. «Барлық уақыттағы ең үлкен акция жарнамасы» деп сипатталған (бірақ, мүмкін, асыра бағаланған) Литий Барлау тобының нарықтық капитализациясы кеңінен тікелей пошта арқылы жарнамадан кейін 350 миллион доллардан асты. Бұл жарнама литий өндірісі мен қолданысының заңды өсуіне негізделген, сонымен қатар Литий Барлау тобының осы сектордағы позициясын жақсартты. Компанияның 2010 жылғы 31 желтоқсандағы 10-Q нысанына (түз пошта арқылы жарнамадан кейін бірнеше ай ішінде ұсынылған) сәйкес, LEXG активтері жоқ литий компаниясы болды. Ол кезде оның кірісі мен активтері нөлге тең болды. Кейін компания литий өндіруге/барлауға қатысты мүлікті сатып алды және баспасөзде көтерілген мәселелерді шешті. Пенни акцияларымен айналысатын компаниялардың өтімділігі көбінесе төмен болады. Инвесторлар сатып алу қысымы төмендегеннен кейін және манипуляторлар қашқаннан кейін өздерінің үлестерін сатуда қиындықтарға тап болуы мүмкін.

Бухгалтерлік алаяқтық

2002 жылы АҚШ-та жеке-жеке, бірақ көбінесе байланысты бухгалтерлік скандалдар жұртшылыққа мәлім болды. Барлық жетекші аудиттік фирмалар – Arthur Andersen, Deloitte & Touche, Ernst & Young, KPMG, PricewaterhouseCoopers – және басқалары өз клиенттерінің жалған қаржылық есептерін анықтау және жариялануына жол бермеуде немқұрайлылық танытты немесе оларға шара қолданылды. Бұл олардың клиент компанияларының қаржылық жағдайы туралы бұрмаланған көрініс тудырды. Көптеген жағдайларда, алаяқтыққа қатысты сомалар миллиардтаған АҚШ долларын құрады.

Қазандықтар

Қазандық бөлмелер немесе қазандық үйлері – клиенттерге телемаркетинг арқылы сауда жасауға, әдетте шағын капиталды акциялармен алаяқтық схемаларын іске асыруға артық қысым жасайтын брокерлік фирмалар. Кейбір қазандық бөлмелер клиенттерге брокерлік фирмамен жасырын пайдалы байланысы бар мәмілелерді алаяқтық жолмен ұсынады. Кейбір "қазандық бөлмелері" лицензияланбаған, бірақ лицензиясы бар немесе жоқ брокерлік үйдің "байланысты агенттері" болуы мүмкін. Қазандық бөлмелерде тауарлар, жеке орналастырулар, сондай-ақ шағын капиталды акциялар, жоқ немесе қиын жағдайдағы акциялар, және делдал арқылы ұсынылған, бағасы жасырын қосылған акциялар сатылады.

Қысқа сатуды пайдалану

Зейнетсіз сату, оның ішінде нақты айқындалған түрлері, бағалы қағаздармен жасалған алаяқтық болып есептеледі, себебі олар акция бағасын төмендетуі мүмкін. Зейнетсіз саудада акциялар қарызға алынбастан және қарызға алу ниеті болмастан сатылады. Акциялар туралы жалған ақпарат тарату арқылы олардың бағасын төмендету амалы "зейнетсіз сату және бұрмалау" деп аталады. 2008 жылдың наурыз айында J.P. Morgan Chase компаниясы Bear Stearns компаниясын сатып алған кезде, Bear Stearns акцияларының бағасын төмендету үшін зейнетсіз сатушылар тарапынан қауесет таратылып жатқаны туралы хабарлар тарады. Коннектикут штатының сенаторы Кристофер Додд бұл қауесеттер ғана емес, "бұл - құпия сөз келісімі" деді.

Понци сұлбалары

Понци схемасы – инвесторлардың салған ақшасының есебінен, ал емес инвестициялық қызметтен түскен пайданың есебінен, кейінгі инвесторлардың қаржысына төленетін инвестициялық қор. Жеке тұлға жасаған бағалы қағаздармен алаяқтықтың ең ірі мысалы – бұрынғы NASDAQ төрағасы Бернард Мэдофф басқарған Понци схемасы. Ол құлауға дейін шығындарды есептеу әдісіне байланысты шамамен 64,8 миллиард долларлық залал келтірді.

Бағалы қағаздарды алаяқтықпен пайдалану

Бағалы қағаздарды инвесторлардан қорғау корпорациясы (SIPC) Федералды сауда комиссиясы, ФБР және штаттық бағалы қағаздарды реттеуші органдар АҚШ-тағы инвестициялық алаяқтықтардың жылдық көлемі 10–40 миллиард доллар аралығында екенін бағалайды. Оның ішінде SIPC-нің бағалауынша, 1–3 миллиард доллар тікелей микрокап тауарларына жасалған алаяқтыққа байланысты. 2023 жылы экономистер Александр Дайк, Адаир Морс және Луиджи Зингалес жүргізген зерттеуде ірі, ашық сауда-саттық жасайтын компаниялардың шамамен 10%-ы жыл сайын бағалы қағаздарды алаяқтыққа жол береді және корпоративтік алаяқтықтар жыл сайын акция құнының 1,6%-ын жояды деп есептелді. Стэнфорд құқық мектебінің Бағалы қағаздар бойынша топтық іс жүргізуді реттеу орталығының мәліметінше, 2006-2007 жылдар аралығында бағалы қағаздарды алаяқтықпен айналысу бойынша топтық іс жүргізу бойынша сот процестері 43 пайызға өсті. 2006 және 2007 жылдары бағалы қағаздарды алаяқтықпен айналысу бойынша топтық іс-қимылдар 2006 жылғы мәліметтерді кейіннен түзетуге байланысты туындаған жағдай және 2007 жылғы субпримдік дағдарыс сияқты нарықтық оқиғалармен байланысты болды. Бағалы қағаздарды алаяқтықпен айналысу бойынша сот ісінің саны тарихи көрсеткіштерден төмен болды. Интернеттің дамуы қылмыскерлерге құрбандыларын табуды жеңілдеткендіктен, осы қылмыстың кейбір түрлері жиірек кездесе бастады. АҚШ-тың бағалы қағаздар және тауарлар нарықтарындағы сауда көлемі 1990 жылдары күрт өскендіктен, инвесторлар, басшылар, акционерлер және басқа да нарық қатысушылары тарапынан алаяқтық пен бұзушылықтардың көбеюіне әкелді. Бағалы қағаздарды алаяқтық жасау саласы күрделі инвестициялық құралдардың дамуымен бірге күрделірек болып келеді. Сонымен қатар, "ақ жағалы" қылмыскерлер өздерінің алаяқтықтарының ауқымын кеңейтіп, АҚШ-тан тыс жаңа нарықтарды, жаңа инвесторларды және банктік құпиялылықты қорғайтын жерлерді іздеп, заңсыз табыстарын жасыруға тырысуда. 1990 жылдардың ортасында Нью-Йорк қор биржасы жүргізген зерттеуде шамамен 51,4 миллион адам сауда-саттыққа арналған қандай да бір акцияға иелік еткені, ал 200 миллион адам бағалы қағаздарға тікелей емес жолмен иелік еткені анықталды. Осы қаржы нарықтары байлыққа қол жеткізуге мүмкіндік береді, сонымен қатар сақтықсыз инвесторларды пайдалануға қылмыскерлерге де мүмкіндік жасайды. Бағалы қағаздарды алаяқтықтан түскен қаражатты қайтару алаяқтардың активтерді жасыру және ақшаны жылыстатудағы шеберлігіне және көптеген қылмыскерлердің ысырапшылдыққа бейімділігіне байланысты қиын және қымбат процестің болуын білдіреді. Бағалы қағаздарды алаяқтықпен сатудың құрбаны алаяқтан ақшаны қайтарып алуға көбінесе үміт етеді. Кейде бағалы қағаздарды алаяқтықпен сатудан туындаған зиянды нақты өлшеу қиын. Мысалы, ішкі сауда бағалы қағаздарды шығарушылар үшін капитал құнын арттырады деп есептеледі, бұл жалпы экономикалық өсімді төмендетуі мүмкін.

Бағалы қағаздарды алаяқтықпен сатудың басқа да әсерлері

Егер бағалы қағаздармен жасалған алаяқтықтың салдары банкроттыққа жеткізбесе де, одан да төменгі деңгейдегі алаяқтық, активтер мен міндеттемелер арасындағы айырмашылыққа байланысты акциялар құнының өсуі арқасында, қарапайым акциялардың иелерін құртып жіберуі мүмкін. Мұндай алаяқтық "суландырылған акция" деп аталады, бұл сатушыларға сату алдында малдың салмағын арттыру үшін оларды көп мөлшерде сумен күштеп тамақтандыру тәсіліне ұқсас.

Пенни акцияларын реттеу

Бағалы қағаздар алаяқтығының бұзуын реттеу және қудалау кең ауқымды жүзеге асырылады, онда көптеген мемлекеттік органдар мен өзін-өзі реттейтін ұйымдар қатысады. Белгілі бір алаяқтық түрін – «pump and dump» манипуляциясын реттеу және шектеудің бір жолы осы схемамен ең көп байланысты акциялар санатын анықтау болып табылады. Осы мақсатта, арзан акциялар (пенни акциялар) күш-жігерді күшейту нысанына айналды. АҚШ-та реттеушілер арзан акцияны бірқатар нақты стандарттарға сәйкес келетін бағалы қағаз ретінде анықтады. Критерийлерге бағасы, нарықтық капиталдануы және акционерлік капиталдың ең төменгі деңгейі кіреді. Бағасына қарамастан, ұлттық қор биржасында сауда-саттыққа шығарылатын бағалы қағаздар арзан акция ретінде реттеуші белгіден босатылады, себебі биржада сауда-саттыққа шығарылатын бағалы қағаздар манипуляцияға аз бейім деп есептеледі. Сондықтан, 2008-2009 жылдардағы нарық құлдырауы кезінде $1.00-ден төмен бағамен сауда-саттық жасаған CitiGroup (NYSE:C) және басқа NYSE тізіміндегі бағалы қағаздар, «арзан бағалы» қағаздар ретінде қарастырылса да, техникалық тұрғыдан «арзан акциялар» емес еді. АҚШ-та арзан акциялармен сауда жасау негізінен АҚШ Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) және Қаржы индустриясын реттеуші ұйым (FINRA) жүзеге асыратын ережелер мен нормалар арқылы бақыланады, бірақ осы бақылаудың бастауы мемлекеттік бағалы қағаздар заңдарында жатыр. Джорджия штаты арзан акцияларға қатысты заңды алғаш рет қабылдады. Мемлекеттік хатшы Макс Клеланд, оның кеңсесі мемлекеттік бағалы қағаздар заңдарын орындады, заңның негізгі жақтаушысы болды. Сол кездегі Джорджия Бас Ассамблеясындағы жалғыз брокер Чесли В. Мортон Өкілдер палатасында заң жобасын демелеуші болды. Кейіннен Джорджия штатының арзан акциялар заңы сотқа шағымданылды. Алайда, заң АҚШ округтік сотында қолдау тапты және басқа штаттарда қабылданған заңдардың үлгісіне айналды. Одан кейін FINRA және SEC арзан акцияларға қатысты ережелерін кең ауқымда қайта қарастырды. Бұл ережелер арзан акциялар секторында маманданған Blinder, Robinson & Company сияқты брокерлерді жабуға немесе олардың қызметін шектеуге тиімді болды. Фирмасы құлағаннан кейін 1992 жылы Майер Блиндер бағалы қағаздар алаяқтығы үшін түрмеге қамалды. Дегенмен, осы ережелер бойынша санкциялар тіркелмеген топтар мен жеке тұлғалар жасаған «pump and dump» схемаларына қарсы тиімді шаралар жоқ.