Кіріспе
Шаш трансплантациясы – шаш түбірлерін денедегі бір аймақтан, "донорлық аймақ" деп аталатын жерден, шаш жоқ немесе сиреген аймаққа, "реципиенттік аймақ" деп аталатын жерге ауыстыруға арналған хирургиялық тәсіл. Бұл әдіс негізінен еркектердегі шаш түсуді емдеу үшін қолданылады. Осы аз инвазивті процедурада, шаш түсуге қарсы генетикалық тұрақтылығы бар (мысалы, бас арқасы сияқты) шаш түбірлері бар трансплантаттар шаш жоқ бас терісіне отырғызылады. Шаш трансплантациясы кірпіктерді, қас-қауырсынды, сақалды, кеуде шашын, кіндік шашын қалпына келтіруге, сондай-ақ жазатайым оқиғалар немесе бет көтеру сияқты операциялардан қалған тыртықтарды толтыруға да қолданылады. Шаш трансплантациясы тері трансплантациясынан шаш түбіршесін қоршап тұрған эпидермис пен дерманың көбірек мөлшерін қамтитын және бірнеше кішкентай трансплантаттардың қолданылуымен ерекшеленеді, ал терінің бір жолағы қолданылмайды. Шаш әдетте 1-ден 4-ке дейін топтасып өседі, сондықтан қазіргі техникалар шашты табиғи топтамаларында, "фолликулярлық бірліктер" түрінде жинап, отырғызады. Осылайша, қазіргі заманғы шаш трансплантациясы шаштың бастапқы бағытын имитациялап, табиғи көрініске қол жеткізеді. Бұл процедура фолликулярлық бірлік трансплантациясы (ФБТ) деп аталады. Донорлық шашты екі түрлі жолмен алуға болады: жолақтап алу және фолликулярлық бірлік экстракциясы (FUE).
Hair transplantation is a surgical technique that removes hair follicles from one part of the body, called the 'donor site', to a bald or balding part of the body known as the 'recipient site'. The technique is primarily used to treat male pattern baldness. In this minimally invasive procedure, grafts containing hair follicles that are genetically resistant to balding (like the back of the head) are transplanted to the bald scalp. Hair transplantation can also be used to restore eyelashes, eyebrows, beard hair, chest hair, pubic hair and to fill in scars caused by accidents or surgery such as face lifts and previous hair transplants. Hair transplantation differs from skin grafting in that grafts contain almost all of the epidermis and dermis surrounding the hair follicle, and many tiny grafts are transplanted rather than a single strip of skin. Since hair naturally grows in groupings of 1 to 4 hairs, current techniques harvest and transplant hair "follicular units" in their natural groupings. Thus modern hair transplantation can achieve a natural appearance by mimicking original hair orientation. This hair transplant procedure is called follicular unit transplantation (FUT). Donor hair can be harvested in two different ways: strip harvesting, and follicular unit extraction (FUE).
Операцияға дейінгі бағалау және жоспарлау
Алғашқы консультацияда хирург науқастың бас терісін талдайды, оның тілектерін және күткен нәтижелерін талқылайды, сондай-ақ ең тиімді тәсіл (мысалы, бір немесе бірнеше сеанс) және қандай нәтижелерге қол жеткізуге болатыны туралы кеңес береді. Бас терісінің серпімділігін (немесе дәлірек айтқанда, бос болуын) өлшеу үшін лаксометрлер қолданылады. Операцияға дейінгі фоллископия шаштың нақты тығыздығын анықтауға көмектеседі, соның арқасында жаңадан отырғызылған шаш фолликулаларының операциядан кейінгі нәтижелерін дәл бағалауға болады. Кейбір науқастарға операция алдында миноксидилді сыртқы қолдану және витаминдер қабылдау ұсынылуы мүмкін. Операцияға дейін бірнеше күн бұрын науқас операция кезінде қан кетуге және фолликулалардың нашар қабылдануына әкелуі мүмкін препараттарды қабылдаудан бас тартуы керек. Алкоголь мен темекі шегу отырғызылған шаштың нашар тіршілік етуіне себеп болуы мүмкін. Жара немесе отырғызылған шаш фолликулаларының инфекциясын болдырмау үшін операциядан кейін антибиотиктер тағайындалады.
Жинау әдістері
Трансплантация операциялары амбулаториялық жағдайда, жеңіл седациямен (қалау бойынша) және инъекциялық жергілікті анестезиямен жүргізіледі. Донорлық бас терісінен шаш алу алдында бас терісі шампуньмен жуылып, содан кейін антибактериялық препаратпен өңделеді. Шаш фолликулдарының жиналуының бірнеше әдісі бар, олардың әрқайсысының өз артықшылықтары мен кемшіліктері бар. Шаш алу әдісіне қарамастан, шаш фолликуласын дұрыс алу өте маңызды, бұл трансплантацияланған шаштың тірі қалғанын қамтамасыз етеді және шаш өскінінен шаш түбірін бөліп алудың алдын алады. Шаш фолликулдары тері бетіне шалқақ бұрышпен өседі, сондықтан трансплантацияланатын тінді сәйкес бұрышта алу қажет. Бүгінде донорлық жабыншаларды алудың екі негізгі әдісі бар: жолақты алу және фолликулярлық бірліктерді алу.
Таспаны жинау (FUT)
Жапсырма арқылы шаш алу (фолликулярлық бірлік трансплантациясы немесе FUT деп те аталады) – донорлық аймақтан шаш пен түк қыстықтарын алудың ең көп қолданылатын әдісі. Хирург шаштың жақсы өсетін аймағындағы бас терісінің артқы бөлігінен шаштың тінді алып шығарады. Бір, екі немесе үш жақты скальпель донорлық аймақтан шаш бар тінді алу үшін қолданылады. Әрбір тілімін толық сақталған түк қыстықтарын алу үшін жоспарлайды. Алынған жолақтың мөлшері шамамен 1–1,5 x 15–30 см. Жараны жабу кезінде көмекшілер шаш түк қыстықтарының табиғи топтарынан – жеке фолликулярлық бірлік трансплантаттарын жолақтан бөліп ала бастайды. Бинокулярлы стереомикроскоптармен жұмыс істеп, трансплантацияға қолданылатын түк қыстықтарының жасушаларына зақым келтірмеу үшін, артық талшықты және майлы тіндерді сақтықпен алып тастайды. Ең соңғы жабылу әдісі – «трихофиттік жабылу», ол донорлық аймақта әлдеқайда жіңішке жаралардың пайда болуына себеп болады. Хирург содан кейін өте кішкентай микрожапырақтарды немесе жіңішке инелерді пайдаланып, трансплантаттарды қабылдауға арналған жерлерді тесіп, оларды белгіленген тығыздық пен үлгі бойынша орналастырады, сондай-ақ, шынайы шаш өсуін қамтамасыз ету үшін жараларды бірдей бұрышта жасайды. Техниктер әдетте процедураның соңғы бөлігін орындайды, жеке трансплантаттарды өз орнына енгізеді. Жапсырма арқылы шаш алу донорлық аймақта жұқа, түзу сызықтық із қалдырады, ол әдетте пациенттің шашымен тіпті салыстырмалы түрде қысқа ұзындықта да жабылады. Сауығу мерзімі шамамен 2 аптаға созылады, осы уақыт ішінде тігістерді/түйірлерді медициналық қызметкерлер алып тастауы керек немесе тері асты тігіс қоюға болады.
Фолликулярлық бірліктерді алу (FUE)
Фолликулярлық бірліктерді алу немесе FUE әдісімен, жергілікті анестезия астында 1-ден 4 шашқа дейін қамтитын жеке фолликулярлық бірліктер алынады; бұл микроскопиялық алу әдетте диаметрі 0,6 мм мен 1,0 мм аралығындағы кішкентай пункциялық құралдарды қолданады. Хирург содан кейін өте кішкентай микрожапырақтарды немесе жіңішке инелерді пайдаланып, трансплантаттарды қабылдауға арналған жерлерді тесіп, оларды алдын ала белгіленген тығыздық пен үлгі бойынша орналастырады және шаштардың табиғи өсу бағытын сақтау үшін жараларды дұрыс бұрыштап жасайды. Техниктер әдетте процедураның соңғы бөлігін орындайды, жеке трансплантаттарды өз орнына енгізеді. FUE бір ұзақ сеанста немесе бірнеше қысқа сеанста жүзеге асырылады. FUE процедурасы, жолақты әдіске қарағанда, көбірек уақытты алады. FUE операциясының ұзақтығы хирургтың тәжірибесіне, шаш фолликулдарының алу жылдамдығына және пациенттің ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Процедура 200 трансплант алу үшін бірнеше сағаттан бастап, 2500-3000 трансплант алу үшін екі күнге созылуы мүмкін. FUE шаш трансплантациясы процедурасында пациенттердің іріктелуіне қатысты шектеулер бар. Пациенттер FUE үшін «түлкі тесті» негізінде іріктеледі, бірақ бұл тесттің FUE үшін пациенттерді тексеруде қаншалықты пайдалы екені туралы пікірталас бар. FUE өте табиғи нәтижелер береді. Жолақты әдіске қарағанда FUE-нің артықшылығы – үлкен мөлшердегі бас терісінің тінін алу қажеттілігін жояды, сондықтан бас артқы бөлігінде сызықтық тіліс жасалмайды және сызықтық жарақат қалдырылмайды. Жеке фолликулдар алынып тасталғандықтан, тек кішкентай, нүктелі жарақаттар қалады, олар көрінбейді десе болады, сондай-ақ операциядан кейінгі ауырсыну мен дискомфорт азайтылады. Тігістерді алып тастау қажет болмайтындықтан, микротрансплантациядан кейінгі қалпына келу 7 күннен кемді құрайды. Кемшіліктеріне операция уақытының ұзаруы және пациент үшін жоғарырақ құн жатады. Бұл жаңа хирургтар үшін қиындық тудырады, өйткені процедура физикалық тұрғыдан қиын, ал қажетті дағдыларды меңгеру үшін оқу қисығы ұзақ және күрделі. Кейбір хирургтар FUE-нің жолақты әдіске қарағанда сәтті трансплантацияланған фолликулдардың үлесін төмендетуі мүмкін екенін атап өтеді.
Шашты роботпен қалпына келтіру
Шашты қалпына келтіруге арналған роботтық құрылғылар хирургқа FUE процедурасын жүргізуде көмектесу үшін камералар мен роботтық қолдарды пайдаланады. 2009 жылы NeoGraft шашты қалпына келтіру саласында FDA мақұлдаған алғашқы роботтық хирургиялық құрылғы болды. ARTAS жүйесі 2011 жылы қара және қоңыр шашты еркектерден фолликулярлық бірліктерді алу үшін FDA мақұлдады.
Құны
Шаш трансплантациясының құны жеке шаш түсу деңгейіне және, салдарынан, қажетті трансплантаттардың санына байланысты. Трансплантаттың орташа бағасы Түркияда 1,07 АҚШ долларынан Канадада 7,00 АҚШ долларына дейін ауыспайды. Кейбір клиникалар толық қамту пакеттерін де ұсынады. Ұлыбританияда орналасқан жеріне және имплантацияланған аймаққа байланысты құны 4000–8000 фунт стерлингтен басталуы мүмкін.
Жанама әсерлер
Шаштың сиреюі, "шоктан түсіру" деп аталады, бұл көбінесе уақытша болатын жиі кездесетін қосымша әсер. Шаштың толықтай түсу оқиғалары да жиі болады, себебі күніне 50-ден 100-ге дейін шаш түсуі мүмкін. Трансплантация жасаған пациенттердің шамамен 4%-ында операциядан кейін ішек қышымасы да байқалған.
Тарих
И екі бас жамылғысын қолдану, онда бастапқы қанмен қамтамасыз етілген тіндік жолақ шаштың сиреген аймағына жылжытылады, және еркін трансплантаттардың тарихы 19 ғасырға дейін жетеді. 1897 жылы Менахем Ходара фавустың шабына әкелген шашты, бас терісінің зақымдалмаған бөліктерінен сәтті импланттады. Қазіргі заманғы трансплантация техникалары 1930 жылдары Жапонияда басталды, онда хирургтар кішкентай трансплантаттарды, тіпті «фолликулярлық бірлік трансплантаттарын» қас қабақтың немесе кірпіктердің зақымдалған бөліктерін ауыстыру үшін қолданды, бірақ шаштықтың жоғалуын емдеу үшін емес. Олардың күш-жігері сол кезде әлемдік назарға ілінбеді, ал Екінші дүниежүзілік соғыстың салдары олардың жетістіктерін тағы екі онжылдыққа оқшаулады. Батыс әлемінде шаш трансплантациясының қазіргі заманғы дәуірі 1950 жылдардың соңында Нью-Йорк дерматологы Норман Орентрейх ерлердегі шаштың сиреуімен күресіп жүрген пациенттерде донорлық тіндік трансплантаттарды қолдану арқылы тәжірибе жасағанда басталды. Бұрын трансплантацияланған шаштың «қабылдаушы» аймақтағы бастапқы шаштан артық өспейтіні ойылған. Орентрейх мұндай трансплантаттардың «донорлық үстемдікке» ие екенін көрсетті, себебі жаңа шаштар бастапқы орнындағыдай өсіп, ұзақ сақталды. Донорлық үстемдік теориясын дамыта отырып, доктор Уолтер П. Унгер шаш трансплантациясы үшін ең тұрақты фолликулаларды алуға болатын «қауіпсіз донорлық аймақтың» параметрлерін анықтады. Трансплантацияланған шаш жаңа орнында бастапқы орнындағыдай ғана өсе алатындықтан, бұл параметрлер жолақ әдісімен немесе FUE әдісімен болсын, шаш түбірлерін алудың негізгі құрылымдық қағидасы болып табылады. Келесі жиырма жыл бойы хирургтар кішкентай трансплантаттарды трансплантациялаумен айналысты, бірақ нәтижелер шамалы ғана сәттілікке жетті, 2–4 мм «тығындар» қуыршақ басына ұқсас көрініс тудырды. 1980 жылдары жолақ тілімі жасау тығын техникасын ығыстыра бастады, ал Бразилиядағы Карлос Уэбель көптеген кішкентай трансплантаттарды қолдануды кеңінен таныстырды, ал АҚШ-та Уильям Рассман бір сеанста мыңдаған «микротрансплантаттарды» қолдана бастады. Фолликулярлық бірлікпен шаш трансплантациялау процедурасы дамып, трансплантаттың мөлшері кішірейген сайын, одан да жетілдіріліп, инвазивтігі азайды. Бұл кішкентай және аз инвазивті тілістер хирургтарға белгілі бір аймаққа көбірек фолликулярлық бірлік трансплантаттарын орналастыруға мүмкіндік береді. Жаңа «алтын стандарт» – өте нәзік фолликулярлық бірлікпен шаш трансплантациялау арқылы, пациенттің жағдайына қарай, әр шаршы сантиметрге 50-ден астам трансплант орнатуға болады. Хирургтар трансплантацияланған шаштың бұрышына және бағытына да көбірек назар аударады. 2000 жылдардың басында «жанама тілік» техникасын қабылдау шаш трансплантациялау хирургтарына 2-ден 4 шашты фолликулярлық бірлік трансплантаттарын бас терісінің бетіне таралып жатуындай етіп бағыттауға мүмкіндік берді. Бұл трансплантацияланған шаштың бас терісіне жақсырақ орналасуына және шаштың сиреген аймақтарын жақсырақ жабуға мүмкіндік берді. Алайда, бір кемшілігі – жанама тілістер сагиттальды тілістерге қарағанда бас терісінің қан тамырларын көбірек бұзады. Сондықтан сагиттальды тілістер, кесу құралдарының мөлшері бірдей болса, шаштар мен қан тамырларын аз қиып алады. Сагиттальды тілістердің бір артықшылығы – олар фолликулаларды кесуден сақтау үшін бар шаштардың арасында және олардың айналасында жақсы жұмыс істейді. Бұл емделуші аймақты қырқуды қажет етпейтін дәрігерлер үшін маңызды аргумент болып табылады. Жанама тілістер бар шаштарды Т әрпіне ұқсас тік (горизонтальды) қиып алады, ал сагиттальды тілістер бар шаштардың қасында және арасында қатар (тік) жүреді. Алайда перпендикуляр (жанама/корональды) тілістер мен параллель (сагиттальды) тілістерді қолдану пациенттер арасындағы шаш трансплантациясы қауымдастықтарында қызу талқылауға түсті. Көптеген тәжірибелі хирургтар екі әдісті де біріктіріп қолданады, пациенттің жеке ерекшеліктеріне қарай.
Ғылыми зерттеулер мен болашақ техника
Шаш түбіршелерінде дің жасушалары мен дермалық папилла жасушалары табылды. Осы түбіршелік жасушаларды зерттеу шашты көбейту (ХМ), яғни шашты клондау арқылы шашсыздықты емдеуде сәттілікке алып келуі мүмкін.