Кіріспе

1957 жылы Айзек Азимовтың "Кәсiп" повесі - американдық жазушы Айзек Азимовтың ғылыми фантастикалық повесі. Бұл әңгіме алғаш рет 1957 жылғы шілде айында жарияланған Astounding Science Fiction журналында пайда болды және 1959 жылғы "Nine Tomorrows" жинағындағы басқа әңгіме болды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Автор алтымыш алтыншы ғасырдағы орталықтандырылған Жер қоғамын ұсынады, онда балалар дерлік бірден компьютер мен ми арасындағы интерфейс арқылы білім алады, бұл процеске «жазу» деп аталады. Бұл жүйе кейіннен Артур Кларк зерттеген BrainCap тұжырымдамасына ұқсас. Өз халқына білім беруден бөлек, Жер басқа планеталарға, Сыртқы әлемдерге білімді мамандар жібереді. Бұл болашақ қоғамдағы адамдар сегіз жасында оқуға үйренеді, ал он сегіз жасында Білім алады. Әр адамның кәсіби мамандығы оның миын талдау арқылы анықталады, таңдау жасауға рұхсат етілмейді. Білімділердің ең жақсылары кәсіби «Олимпиадаларда» жарысады, озық Сыртқы әлемге «сатылып кету» үмітінде. Жерде қалу – сәтсіздікке мойынұру сияқты. Джордж Плэтен компьютерлік бағдарламашы болуға бекінген, бұл сұранысқа ие мамандық, және ол жоғары деңгейдегі Сыртқы әлемге «экспортталуға» үміттенеді. Бірақ Оқу күні Джордждың Білім алу қабілетіне қатысты алаңдаушылық тудырады. Джордждың Білім күнінде оның миы Білім алуға жарамсыз екені айтылады. Оны есірткіге салып, ақыл-есі нашарларға арналған үйге жібереді. Физикалық күзет болмағандықтан, Джордж бір жыл бойы сол жерде тұрады, қызметкерлер оның философиялық және интеллектуалдық ойларын уақыт өткізудің бір жолы ретінде төзімділікпен қабылдайды, тіпті ынталандырады. Ол Джордждың жағдайына жеке қызығушылық танытқан Оманимен дос болады. Джордж қашып кетуге, кетуге және оның ақыл-ойы нашар екенін айтқан доктор Антонеллиді іздеп табуға және оған қарсы тұруға шешім қабылдайды. Джордж сол кезде Сан-Францискода өтіп жатқан Олимпиадаға барады. Ол өзінің досы Арманд Тревелянмен кездеседі, ол «Темірсіз металлургі» ретінде «жазылған». Трев өзінің мүмкіндіктеріне қуанғанмен, Биман спектрографында нашар өнер көрсетеді – оның «жазуы» жаңа құрылғыға қатысты жеткіліксіз болды және ол төртінші деңгейдегі Сыртқы әлемде жұмыс іздеуге мәжбүр болады. Джордж Тревелянның қайғылы кететінін көріп, оған сәттілік тілейді. Трев бұрылып, сарказммен: «Ал сен не істедің?» деп сұрайды. Содан кейін ол Джорджты шайқап жібереді. Жанынан өткен полицей олардың арасына кіріп, Джорджтан жеке куәлігін сұрайды. Оның айласы ашылып, ол Білім алмаған қашқын ретінде әшкереленеді. Кенеттен бір бейтаныс адам пайда болады. Ол полицейге визит карточкасын ұсынады және Джорджты өзіне алады. Бейтаныс өзін Ладислав Ингенеску деп таныстырады, Ресми тарихшы. Джордж пен Ингенеску тарих, қоғам және прогресс туралы ұзақ әңгімелеседі. Джордж асығыс сұрап, Ингенеску оған таланттарды сатып алу үшін Жердегі Новианмен сұхбаттасуға мүмкіндік алады. Сыртқы әлемнен келген адам Ингенескуді жеке таниды. Ол Ресми тарихшыға ашуын білдіреді (неліктен Ресми тарихшыға, Джордж таңғалады?) – Жер үнемі «жазуларға» ұсақ өзгерістер енгізіп отырады, мысалы, металлургиялық зерттеулер үшін жаңадан қосылған Биман спектрографы, бұл Сыртқы әлемдерге жаңа мәліметтерді алу үшін ақша жұмсауды талап етеді. Ресми тарихшы Джорджты одан да жақсы шешім тапқан адам ретінде таныстырады. Джордж адамдардың «жазу» арқылы емес, кітаптар оқу және қажетті білімге ие болғандармен талқылау сияқты басқа да жолдармен білім ала алатынын айтады. Бұл Сыртқы әлемді таң қалдырады, ол оны тек қосымша шығындар көзі ретінде көреді. Ол олардың әңгімелерін тоқтатады. Джордж қорқып қалды, Ресми тарихшы көңіл айтады. Джордж палатаға оралады және шындықты біледі: палата – жоғары оқу орны. Өздерінің қабілеттері туралы басқаша айтылғанмен, шығармашылыққа деген ықыласы мен табандылығы бар адамдар ғылым мен өркениеттің дамуын қолдау үшін сол жерге жіберіледі. Джордж әрқашан тұрақты бақылауда болды, және ол жасырын, бірақ әдейі қашып, оны жіберген дәрігерді іздеуі ұсынылды. «Сырттағы» тәжірибелерін еске түсіріп, Джордж Биман есімді адамның Биман спектрографының авторы болуы керек екенін түсінеді. Биманды «жазу» арқылы оқытып, жаңа құрылғыны жасауға болмайды. Біреу «Білімділерді», «Түпнұсқалық ойлау қабілеті бар ерлер мен әйелдерді» бағдарламалайтын «жазуларды» бағдарламалауға тиіс. Институтта Джорджтың «бақылаушылары» әлеуметтанушылар, психологтар, тарихшылар, ғалымдар және басқа да мамандар болып табылады, олар да бастапқы ойлауға деген туа біткен қабілетін көрсетті, бірақ оны білдіру үшін күресуге шыдамдылық танытпады. Олардың міндеті – Джордж сияқты өзге де аздап ғана инновациялық көзқарасты ұстанушылардың осындай тағдырдан құтылуына көмектесу. Қоғамның болашағы қауіпте. Джорджтың өзінде соңғы бір сұрақ бар. Ол: «Неліктен оларды Олимпиада дейді?» деп сұрайды.