Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ладжия - Қытайдың Ганьсу және Цинхай провинциялары арасындағы шекарадағы Сары өзеннің жоғарғы ағысындағы қола дәуіріндегі археологиялық нысан. 23001500 б.з.д.) басқа да қыжия мәдениетінің жерлерінде сияқты, Ладжия халқының ауыл шаруашылығы экономикасы негізінен тары өсіру мен қой бағуға негізделген. Олар сондай-ақ ырым-жырымдық іс-шараларда, соның ішінде оракулдық сүйектер жасау үшін шошқаларды ұстады және прото-порцелан деп сипатталған жоғары температурада отталған қыш бұйымдармен тәжірибе жүргізді. Әлемдегі ең көне тағамдар 2005 жылы табылған. Табиғи апат осы жерді жерлеп, б.з.д. 1920 жылы көптеген тұрғындарын өлтірді, бірақ археологтар апаттың нақты себебін талқылауды жалғастыруда.
Archaeological site in Qinghai, China
Lajia is a Bronze Age archaeological site in the upper reaches of the Yellow River, on the border between the Chinese provinces of Gansu and Qinghai. As at other sites of the Qijia culture (c. 2300–1500 BCE), the people of Lajia had an agricultural economy based primarily on millet cultivation and sheep herding. They also kept pigs for use in ritual activities, including making oracle bones, and experimented with a high temperature fired pottery described as proto porcelain. The world's oldest known noodles were discovered at the site in 2005. A natural disaster buried the site and killed many of its inhabitants in around 1920 BCE, but archaeologists continue to debate the exact cause of the catastrophe.
Өмірбаян
Ладжия қытайдың солтүстік-батысындағы археологиялық мәдениет - Киджия мәдениетімен байланысты. Бұл жерде қазба жұмыстары кезінде қыш құмырасы, сақиналар, тас, қару-жарақ және нефрит талшықтары сияқты әртүрлі қыжиялық бұйымдар табылды. Оның орлары да Циджияның типтік нысандары болып табылады. Цицзя дәуірінің басым бөлігінде Гуантинг алабы салыстырмалы түрде жылы және ылғалды болды. Циджия мәдениетінің негізгі дәнді дақылдары - бидай, оның өсіп-өнуі үшін жоғары жауын-шашын мен температура қажет. 1800 және 1400 жылдар аралығында орташа жылдық жауын-шашынның және орташа жылдық температураның айтарлықтай төмендеуі орын алды.
Lajia is associated with the Qijia culture, an archaeological culture of northwestern China dated to the late Neolithic and early Bronze Age periods (c. 2300–1500 BCE). Excavations at the site have unearthed various Qijia artifacts, including pottery, rings, stone, weapons and jade flakes. Its moat is also typical of Qijia sites. For most of the Qijia period, the Guanting Basin was relatively warm and moist. The staple cereal crop of the Qijia culture was millet, which requires high rainfall and temperature to grow. A significant decrease in mean annual precipitation and mean annual temperature occurred between 1800 and 1400 BCE.
Табылды
Әлемдегі ең көне тағам Ладжиядан табылған. 2005 жылы жоғарыға бұрылған ыдыстан жіңішке сары жіптер табылды және радиокөміртекпен шамамен 4000 жыл бұрын (б.з.д. Алайда кейіннен жүргізілген тәжірибелер тек арпаның өзі тағамның құрамына кірмейтінін, ал Ладжия тағамдарына басқа да крахмал, мүмкін арпа немесе бидай қосылған болуы керектігін көрсетті. Сонымен қатар, осы жерден астық тұқымдастарының қалдықтары, соның ішінде түлкіқұйрығы мен қоқыс құйрығы, сондай-ақ Hordeum және Triticum түрлерінің сабақтары табылды. Бұларды өңдеу, қабықтай отырып, кесу үшін жергілікті тұрғындар тас пышақтарды қолданған. Ладжия тұрғындары үйреншікті қой, шошқа және ірі қара мал ұстаған. Қойлар негізінен сүт пен жүн үшін пайдаланылды, бірақ етінің негізгі көзі болды. Шошқалар ет үшін сойылмай, діни рәсімдер үшін пайдаланылды. Сонымен қатар, бұл жерде жабайы бұғылардың қалдықтары табылған; оларды Ладжия халқы аулаған болуы керек немесе басқа жерден сауда жасаған болуы керек. Лахияда қолданылатын қыш бұйымдары өте жоғары температурада отқа жағылған, шыны тәрізді беткі, бір түрі прото-порцелан. Флюспен бай балшықтар осы температурада шыныға айналу қабілетіне сай таңдалды. Алайда Ладжия құмырашыларының техникасы сенімді емес және көп мөлшерде отын қажет, сондықтан осы прото-порцеланның қолданылуы сирек кездесетін шығар.
The world's oldest known noodles have been found at Lajia. The thin yellow strands were found in an upturned pot in 2005 and radiocarbon dated to around 4,000 years ago (c. 2000 BCE). but subsequent experiments have showed millet alone could not have formed noodles, and that the Lajia noodles must have incorporated other starches, perhaps barley or wheat. Remnants of grains, including foxtail and broomcorn millet, and stems of Hordeum and Triticum species, have also been found at the site. The inhabitants used stone knives to process, peel, and cut them. The inhabitants of Lajia kept domesticated sheep, pigs and cattle. Sheep were primarily used for their milk and wool, but were also the main source of meat. Pigs were not slaughtered for their meat, but used in ritual activities. Wild deer remains have also been found at the site; they must have been hunted by the people of Lajia, or traded from elsewhere. The pottery used at Lajia included pieces fired at extremely high temperatures to produce a glassy surface, a kind of proto porcelain. Clays rich in flux were selected for their ability to vitrify at these temperatures. However, the technique used by the Lajia potters was unreliable and required large amounts of fuel, which is perhaps why the use of this proto porcelain remained uncommon.
Жою
Ладжияны Жиши шатқалында болған табиғи апат қиратып, көп адам қаза тапты. Бұл апаттың себебі талқылануда. Бұл жерді қазушылар бір мезгілде жер сілкінісі мен Сары өзеннің су басуы мен тау шұңқырларының үйлесімін ұсынды. 2016 жылы жүргізілген бір зерттеуде біздің заманымызға дейінгі 1920 жылы болған жер сілкінісі Сары өзеннің апатты тасқын суын туғызған, авторлар оны дәстүрлі қытай тарихнамасына сәйкес Ся әулетінің пайда болуына әкелген аңыздағы Ұлы топан сумен байланыстырған. Басқа зерттеушілер мұны сенбейтін деп санайды, Ладжиа апаты 1920 жылғы жер сілкінісінен кейін жүз жылдан астам уақыт өткенін және осы су тасқынын туғызған көлде 2000 жыл бұрын өмір сүру тоқтағанын атап өтті. Лахияда көптеген адамдардың бір мезгілде өлуі тарихқа дейінгі үйлердегі отбасылық қарым-қатынастарды зерттеуге сирек мүмкіндік береді. Бір үйдегі он екі адамның сүйектерінің ежелгі ДНК-сын талдау олардың бірнеше аналық ұрпаққа жататындығын көрсетті, бұл аналық әлеуметтік құрылымды жоққа шығарды.
Lajia was destroyed by a natural disaster at Jishi Gorge that buried the site in mud and killed many of its inhabitants. The cause of this catastrophe is debated. The excavators of the site originally proposed a combination of simultaneous earthquakes and flooding of the Yellow River and mountain gullies. A controversial 2016 study proposed that an earthquake in 1920 BCE triggered a catastrophic outburst flood of the Yellow River, which the authors linked to the legendary Great Flood that, according to traditional Chinese historiography, led to the rise of the Xia dynasty. Other researchers considered this implausible, pointing out that the Lajia disaster took place over a hundred years after the 1920 earthquake, and that the lake that is supposed to have burst to produce this flood ceased to exist nearly 2000 years prior. The simultaneous deaths of many people at Lajia provides a rare opportunity to study family relationships within prehistoric households. Analysis of ancient DNA from the remains of twelve people in one house showed that they belonged to multiple maternal lineages, ruling out a matrilineal social structure.