Кіріспе

Ладжия - Қытайдың Ганьсу және Цинхай провинциялары арасындағы шекарадағы Сары өзеннің жоғарғы ағысындағы қола дәуіріндегі археологиялық нысан. 23001500 б.з.д.) басқа да қыжия мәдениетінің жерлерінде сияқты, Ладжия халқының ауыл шаруашылығы экономикасы негізінен тары өсіру мен қой бағуға негізделген. Олар сондай-ақ ырым-жырымдық іс-шараларда, соның ішінде оракулдық сүйектер жасау үшін шошқаларды ұстады және прото-порцелан деп сипатталған жоғары температурада отталған қыш бұйымдармен тәжірибе жүргізді. Әлемдегі ең көне тағамдар 2005 жылы табылған. Табиғи апат осы жерді жерлеп, б.з.д. 1920 жылы көптеген тұрғындарын өлтірді, бірақ археологтар апаттың нақты себебін талқылауды жалғастыруда.

Өмірбаян

Ладжия қытайдың солтүстік-батысындағы археологиялық мәдениет - Киджия мәдениетімен байланысты. Бұл жерде қазба жұмыстары кезінде қыш құмырасы, сақиналар, тас, қару-жарақ және нефрит талшықтары сияқты әртүрлі қыжиялық бұйымдар табылды. Оның орлары да Циджияның типтік нысандары болып табылады. Цицзя дәуірінің басым бөлігінде Гуантинг алабы салыстырмалы түрде жылы және ылғалды болды. Циджия мәдениетінің негізгі дәнді дақылдары - бидай, оның өсіп-өнуі үшін жоғары жауын-шашын мен температура қажет. 1800 және 1400 жылдар аралығында орташа жылдық жауын-шашынның және орташа жылдық температураның айтарлықтай төмендеуі орын алды.

Табылды

Әлемдегі ең көне тағам Ладжиядан табылған. 2005 жылы жоғарыға бұрылған ыдыстан жіңішке сары жіптер табылды және радиокөміртекпен шамамен 4000 жыл бұрын (б.з.д. Алайда кейіннен жүргізілген тәжірибелер тек арпаның өзі тағамның құрамына кірмейтінін, ал Ладжия тағамдарына басқа да крахмал, мүмкін арпа немесе бидай қосылған болуы керектігін көрсетті. Сонымен қатар, осы жерден астық тұқымдастарының қалдықтары, соның ішінде түлкіқұйрығы мен қоқыс құйрығы, сондай-ақ Hordeum және Triticum түрлерінің сабақтары табылды. Бұларды өңдеу, қабықтай отырып, кесу үшін жергілікті тұрғындар тас пышақтарды қолданған. Ладжия тұрғындары үйреншікті қой, шошқа және ірі қара мал ұстаған. Қойлар негізінен сүт пен жүн үшін пайдаланылды, бірақ етінің негізгі көзі болды. Шошқалар ет үшін сойылмай, діни рәсімдер үшін пайдаланылды. Сонымен қатар, бұл жерде жабайы бұғылардың қалдықтары табылған; оларды Ладжия халқы аулаған болуы керек немесе басқа жерден сауда жасаған болуы керек. Лахияда қолданылатын қыш бұйымдары өте жоғары температурада отқа жағылған, шыны тәрізді беткі, бір түрі прото-порцелан. Флюспен бай балшықтар осы температурада шыныға айналу қабілетіне сай таңдалды. Алайда Ладжия құмырашыларының техникасы сенімді емес және көп мөлшерде отын қажет, сондықтан осы прото-порцеланның қолданылуы сирек кездесетін шығар.

Жою

Ладжияны Жиши шатқалында болған табиғи апат қиратып, көп адам қаза тапты. Бұл апаттың себебі талқылануда. Бұл жерді қазушылар бір мезгілде жер сілкінісі мен Сары өзеннің су басуы мен тау шұңқырларының үйлесімін ұсынды. 2016 жылы жүргізілген бір зерттеуде біздің заманымызға дейінгі 1920 жылы болған жер сілкінісі Сары өзеннің апатты тасқын суын туғызған, авторлар оны дәстүрлі қытай тарихнамасына сәйкес Ся әулетінің пайда болуына әкелген аңыздағы Ұлы топан сумен байланыстырған. Басқа зерттеушілер мұны сенбейтін деп санайды, Ладжиа апаты 1920 жылғы жер сілкінісінен кейін жүз жылдан астам уақыт өткенін және осы су тасқынын туғызған көлде 2000 жыл бұрын өмір сүру тоқтағанын атап өтті. Лахияда көптеген адамдардың бір мезгілде өлуі тарихқа дейінгі үйлердегі отбасылық қарым-қатынастарды зерттеуге сирек мүмкіндік береді. Бір үйдегі он екі адамның сүйектерінің ежелгі ДНК-сын талдау олардың бірнеше аналық ұрпаққа жататындығын көрсетті, бұл аналық әлеуметтік құрылымды жоққа шығарды.