Кіріспе

Қарулы қақтығыстардың себептері мен этикасы теориясы Соғыс философиясы - соғыс себептері, соғыс пен адам табиғаты арасындағы қарым-қатынас және соғыс этикасы сияқты мәселелерді қарастыруға арналған философияның саласы. Соғыс философиясының кейбір аспектілері тарих философиясымен, саяси философиямен, халықаралық қатынастармен және құқық философиясымен сабақтасады.

Соғыс философиясына қатысты еңбектер

Соғыс философиясының ең үлкен және ықпалды еңбегі Карл фон Клаузевицтің 1832 жылы жарық көрген "Соғыс туралы" еңбегі болуы мүмкін. Ол стратегияға қатысты байқауларды адам табиғаты мен соғыстың мақсаты туралы сұрақтармен біріктіреді. Клаузевиц әсіресе соғыс телеологиясын зерттейді: соғыс өзі сыртындағы мақсатқа жетудің құралы ма, әлде ол өзі мақсат бола ала ма. Ол соңғысы бола алмайды және соғыс "бұрынғыдан өзгеше құралдармен саясат" болып табылады деген қорытындыға келеді; яғни соғыс тек өзі үшін ғана болуы керек емес. Бұл мемлекет үшін қандай да бір мақсатқа қызмет етуі керек. Лев Толстойдың 1869 жылғы "Соғыс және бейбітшілік" романында соғыс философиясы туралы жиі философиялық дигресиялар (және христиан дінінен және Толстойдың Наполеон соғыстарына қатысты байқауларынан алынған кең метафизикалық болжамдар) бар. Соғысқа қатысты кейінгі ойларға әсер етті. Толстойдың христиандыққа негізделген соғыс философиясы (әсіресе оның "Индуистке хат" (1908) және "Құдай патшалығы сенің ішіңде" (1894) атты очерктері) Гандидің индуизмге негізделген зорлық-зомбылықсыз қарсылық философиясына тікелей әсер етті. 1869 жылы Генрих Антонович Леер соғыстың халықтарға оң әсерін атап өтті: "соғыс халықтың ішкі, моральдық және материалдық өмірін жақсарту мәселесінде күшті құрал ретінде пайда болады". Сунь Цзының "Соғыс өнері" (біздің заманымызға дейінгі V ғасыр) еңбегінде философияның орнына көбінесе қару-жарақ пен стратегияға назар аударылса, әртүрлі түсіндірмешілер оның байқауларын бәсекелестік немесе басқару сияқты соғыстан тыс жағдайларда қолданылатын философияларға кеңейтті (Сон Цзы философиясының соғыстан басқа салаларға қолданылуын талқылау үшін "Соғыс өнері" атты негізгі Википедия мақаласын қараңыз). XVI ғасырдың басында Николо Макиавеллидің "Принц" шедеврінің (оның Дискурстары) және "Соғыс өнері" атты Макиавеллидің өз еңбегінің кейбір бөліктері соғысқа қатысты кейбір философиялық мәселелерді талқылайды, бірақ бұл кітаптардың екеуін де соғыс философиясының бір бөлігі деп айтуға болмайды.

Соғыс теориясы

Үндістанның индустар эпосы Махабхаратада "әділ соғыс" (дхарма юдда немесе "әділ соғыс") туралы алғашқы жазбаша талқылаулар бар. Онда билік бауырларының бірі (Пандавалар) соғыстың салдарынан болатын азапты ақтауға бола ма деп сұрайды. Содан кейін ағайындылар арасында ұзақ талқылау басталады, пропорционалдық сияқты критерийлерді белгілейді (арбалар атты әскерге шабуыл жасай алмайды, тек басқа арбалар; қиын жағдайдағы адамдарға шабуыл жасамайды), әділ құралдар (улы немесе тікенді жебелер жоқ), әділ себеп (ашудан шабуыл жасамайды) және тұтқындар мен жарақаттанғандарға әділ қарау. Әділ соғыс философиясы моральдық тұрғыдан қабылданған принциптерге сәйкес соғыстың қандай аспектілерін ақтауға болатынын теореттік тұрғыдан қарастырады. Әділ соғыс теориясы соғысқа баруды ұйғарғандардың орындауы тиіс төрт негізгі критерийге негізделген. Төрт қағида мыналар: әділ билік; әділ себеп; әділ ниет; соңғы мүмкіндік.

Тек себеп

Әділ себеп - соғыс орынды әрі қажетті жауап екендігіне дәлел. Соғыстан аулақ болу үшін, алдымен, әділ соғыс теориясының философиясына сәйкес, соғыс анықталуы керек.

Дұрыс ниет

Соғыс бастау үшін адам соғыс бастау ниеті моральдық тұрғыдан дұрыс екенін анықтауы керек. Дұрыс ниет критерийі соғыс жауабы қақтығысқа әрекет етудің өлшенетін тәсілі ме, жоқ па, анықтауды талап етеді.

Соңғы шара

Соғыс - соңғы шара, яғни егер келіспейтін тараптар арасында қақтығыс болса, соғыс басталмас бұрын барлық шешімдер қолданылуы керек.

Сана дәстүрлері

Соғыс философиясы философияның басқа саласының (мысалы, саяси философия немесе құқық философиясы) кіші жиынтығы ретінде қарастырылатындықтан, қандай да бір нақты ойлау мектептерін, мысалы, экзистенциализм немесе Объективизмді ерекше қозғалыстар ретінде сипаттауға болатын сияқты, дәл осы мағынада анықтау қиын болады. Стэнфорд философия энциклопедиясында Карл фон Клаузевиц "соғыс философы" деп аталады, бұл оның тек соғысқа ғана бағытталған философиялық жүйені дамытқан жалғыз (үлкен) философиялық жазушы екенін білдіреді. Алайда, соғыс туралы түсінікті ой-пікірлер дәстүрлері уақыт өте келе дамыды, сондықтан кейбір жазушылар кең санаттарды (қалай болса да еркін) ажырата алды.

Телеологиялық санаттар

Анатоль Рапопорттың "Клаузевицтің соғыста" еңбегінің Дж. Дж. Грэм аудармасының басылымына берген кіріспесінде соғыстың философиясындағы үш негізгі телеологиялық дәстүр анықталады: катаклизмдік, эсхатологиялық және саяси. (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі, 13) Бұл соғыстың тек қана мүмкін болатын телеологиялық философиясы емес, бірақ ең көп таралғандардың үшеуі ғана. Рапопорттың айтуынша, Лев Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романында айтылған "Катаклизмдік" ой мектебі соғысты адамзатқа қауіп ретінде қарастырады. Ол жойылу мен азаптылықтан басқа ешбір мақсатқа қызмет етпейді, бірақ ол қоғамға түбегейлі өзгерістер әкелуі мүмкін, бірақ ешқандай телеологиялық мағынада емес. Толстойдың көзқарасын жаһандық соғыс философиясының кіші санатына жатқызуға болады. Катаклизмалық ойлау мектебінің тағы бір кіші санаты - этноцентрикалық катаклизмалық, онда бұл көзқарас белгілі бір этностың немесе ұлттың қиын жағдайына ерекше назар аударылады, мысалы, иудаизмдегі соғысты Тенахтың (Ескі Келісімнің) кейбір кітаптарында исраилдіктерге Құдайдың жазасы ретінде қарастыру. Тенах (кейбір кітаптарда) соғысты Құдайдың сөзсіз әрекеті деп қарастырғандай, Толстой да соғысты адамға тиетін нәрсе ретінде ерекше атап көрсетеді және ол адамның "еркін еркі" әсерінен емес, керісінше қарсы тұрмайтын жаһандық күштердің нәтижесі болып табылады. (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі 16) Эскатологиялық ойлау мектебі барлық соғыстарды (немесе барлық ірі соғыстарды) белгілі бір мақсатқа жетелейді деп санайды және кейбір соңғы қақтығыстар бір күні барлық соғыстардың жолымен шешіледі және қоғамның үлкен толқынына әкеледі және содан кейін жаңа қоғам соғыстан азат болады (әр түрлі теорияларда пайда болған қоғам утопия немесе дистопия болуы мүмкін). Бұл көзқарастың екі тұжырымдамасы бар: Мессиялық және Глобалды теория. Марксистік дүниежүзілік революциядан кейін пролетариаттың басқаруындағы коммунистік дүние - бұл әлемдік теорияның үлгісі, ал Христиандық Армагеддон соғысы туралы түсінік, ол Мәсіхтің екінші келуі мен Шайтанның соңғы жеңілісіне әкеледі, бұл теорияның үлгісі. (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі, 15) Мессиялық эсхатологиялық философия еврей-христиандық Мәсіх туралы түсініктен алынған және соғыстарды адамзатты бір сенім немесе бір билеушімен біріктіруде деп санайды. Хрестоносные походы, джихады, нацистік ұғымның басты нәсіл және 19-ғасырлық американдық ұғымның анық тағдыры да осы тақырыпқа кіруі мүмкін. (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі, 15) (Көп мәлімет алу үшін негізгі мақалаларды қараңыз: Христиандық эсхатология, яһудилік эсхатология) Клаузевицтің жақтаушысы болған Саяси ой мектебі соғысты мемлекеттің құралы ретінде қарастырады. 13-бетінде Рапопорт былай дейді: "Ол Вьетнам соғысы мен басқа да суық соғыс қақтығыстарының артында тұрған философияны "нео-клаузевициандық" деп сипаттайды. Рапопорт сонымен қатар Макиавеллиді соғыс саяси философиясының алғашқы үлгісі ретінде қамтиды (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі, 13). Оның эссесінен кейін онжылдықтар өткеннен кейін, 2001 және 2003 жылдары АҚШ президенті Джордж Буш тұсында басталған Терроризмге қарсы соғыс және Ирак соғысы көбінесе алдын алу доктринасы бойынша ақталды, бұл АҚШ-тың 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар сияқты одан әрі шабуылдарды болдырмау үшін соғысты қолдануы керек деген саяси мотивация.

Этикалық санаттар

Соғыс туралы ойлаудың әртүрлі мектептерін жіктеудің тағы бір мүмкін жүйесі Стенфордтың философия энциклопедиясында (төмендегі сыртқы сілтемелерді қараңыз) этикаға негізделген. SEP соғыстың этикасындағы үш негізгі бөлімді сипаттайды: реалистік, пацифистік және әділ соғыс теориясы. Қысқаша айтқанда: Реалистер әдетте қоғамдағы адамдарды жетелейтін моральдық және этикалық жүйелерді қоғамның басқа қоғамдармен қарым-қатынасын басқару үшін қоғамға тұтастай алғанда қолдануға болмайды деп санайды. Сондықтан, мемлекеттің соғыс мақсаттары тек қана ұлттық мүдделерін сақтау болып табылады. Бұл ойлаудың түрі Макиавелли философиясына ұқсас, ал Фукидид пен Гоббс да осы санатқа кіруі мүмкін. Алайда пацифизм соғыстың моральдық бағасын беру мүмкін екенін және соғыс әрқашан моральдық емес деп есептеледі. Жалпы, қазіргі заманғы зайырлы пацифизмнің екі түрі бар: 1) пацифизмнің салдарынан пайда болатын түрі (немесе CP), ол соғыстан түсетін пайда ешқашан онымен күресудің шығындарынан асып түсе алмайды деп санайды; және 2) пацифизмнің (немесе DP) деонтологиялық түрі, ол соғыстың өзі өзінен-өзі дұрыс емес деп санайды, өйткені ол адам өлтірмеу сияқты әділдіктің ең басты міндеттерін бұзады. Юджин Виктор Дебс және басқалар соғыстың орнына бейбіт дипломатиялық әдістерді қолдаған атақты адамдар болды. Соғыс теориясы бейбітшілікпен бірге, мораль соғысқа қатысты деп есептейді. Алайда, пацифизмнен айырмашылығы, әділ соғыс теориясына сәйкес, соғыс моральдық тұрғыдан ақталуы мүмкін. Моральдық тұрғыдан ақталған соғыс ұғымы халықаралық құқық ұғымының, мысалы Женева конвенциясының негізін құрайды. Аристотель, Цицерон, Августин, Аквин және Гроций философтарының арасында әділ соғыс философиясының бір түрін қолдағандар бар. Соғыстың әділ соғыс теориясының жалпы бағалауы соғыс тек қана ақталады, егер 1.) немесе мемлекеттің немесе ұлттың өзін-өзі қорғауы үшін жүргізілген, немесе 2.) Адам құқықтары бұзылуына тоқтату үшін жүргізілген. Саяси философ Джон Роулз осы критерийлерді соғыс үшін ақталу ретінде қолдады.