Кіріспе
Қарулы қақтығыстардың себептері мен этикасы теориясы Соғыс философиясы - соғыс себептері, соғыс пен адам табиғаты арасындағы қарым-қатынас және соғыс этикасы сияқты мәселелерді қарастыруға арналған философияның саласы. Соғыс философиясының кейбір аспектілері тарих философиясымен, саяси философиямен, халықаралық қатынастармен және құқық философиясымен сабақтасады.
The philosophy of war is the area of philosophy devoted to examining issues such as the causes of war, the relationship between war and human nature, and the ethics of war. Certain aspects of the philosophy of war overlap with the philosophy of history, political philosophy, international relations and the philosophy of law.
Соғыс философиясына қатысты еңбектер
Соғыс философиясының ең үлкен және ықпалды еңбегі Карл фон Клаузевицтің 1832 жылы жарық көрген "Соғыс туралы" еңбегі болуы мүмкін. Ол стратегияға қатысты байқауларды адам табиғаты мен соғыстың мақсаты туралы сұрақтармен біріктіреді. Клаузевиц әсіресе соғыс телеологиясын зерттейді: соғыс өзі сыртындағы мақсатқа жетудің құралы ма, әлде ол өзі мақсат бола ала ма. Ол соңғысы бола алмайды және соғыс "бұрынғыдан өзгеше құралдармен саясат" болып табылады деген қорытындыға келеді; яғни соғыс тек өзі үшін ғана болуы керек емес. Бұл мемлекет үшін қандай да бір мақсатқа қызмет етуі керек. Лев Толстойдың 1869 жылғы "Соғыс және бейбітшілік" романында соғыс философиясы туралы жиі философиялық дигресиялар (және христиан дінінен және Толстойдың Наполеон соғыстарына қатысты байқауларынан алынған кең метафизикалық болжамдар) бар. Соғысқа қатысты кейінгі ойларға әсер етті. Толстойдың христиандыққа негізделген соғыс философиясы (әсіресе оның "Индуистке хат" (1908) және "Құдай патшалығы сенің ішіңде" (1894) атты очерктері) Гандидің индуизмге негізделген зорлық-зомбылықсыз қарсылық философиясына тікелей әсер етті. 1869 жылы Генрих Антонович Леер соғыстың халықтарға оң әсерін атап өтті: "соғыс халықтың ішкі, моральдық және материалдық өмірін жақсарту мәселесінде күшті құрал ретінде пайда болады". Сунь Цзының "Соғыс өнері" (біздің заманымызға дейінгі V ғасыр) еңбегінде философияның орнына көбінесе қару-жарақ пен стратегияға назар аударылса, әртүрлі түсіндірмешілер оның байқауларын бәсекелестік немесе басқару сияқты соғыстан тыс жағдайларда қолданылатын философияларға кеңейтті (Сон Цзы философиясының соғыстан басқа салаларға қолданылуын талқылау үшін "Соғыс өнері" атты негізгі Википедия мақаласын қараңыз). XVI ғасырдың басында Николо Макиавеллидің "Принц" шедеврінің (оның Дискурстары) және "Соғыс өнері" атты Макиавеллидің өз еңбегінің кейбір бөліктері соғысқа қатысты кейбір философиялық мәселелерді талқылайды, бірақ бұл кітаптардың екеуін де соғыс философиясының бір бөлігі деп айтуға болмайды.
Соғыс теориясы
Үндістанның индустар эпосы Махабхаратада "әділ соғыс" (дхарма юдда немесе "әділ соғыс") туралы алғашқы жазбаша талқылаулар бар. Онда билік бауырларының бірі (Пандавалар) соғыстың салдарынан болатын азапты ақтауға бола ма деп сұрайды. Содан кейін ағайындылар арасында ұзақ талқылау басталады, пропорционалдық сияқты критерийлерді белгілейді (арбалар атты әскерге шабуыл жасай алмайды, тек басқа арбалар; қиын жағдайдағы адамдарға шабуыл жасамайды), әділ құралдар (улы немесе тікенді жебелер жоқ), әділ себеп (ашудан шабуыл жасамайды) және тұтқындар мен жарақаттанғандарға әділ қарау. Әділ соғыс философиясы моральдық тұрғыдан қабылданған принциптерге сәйкес соғыстың қандай аспектілерін ақтауға болатынын теореттік тұрғыдан қарастырады. Әділ соғыс теориясы соғысқа баруды ұйғарғандардың орындауы тиіс төрт негізгі критерийге негізделген. Төрт қағида мыналар: әділ билік; әділ себеп; әділ ниет; соңғы мүмкіндік.
Тек себеп
Әділ себеп - соғыс орынды әрі қажетті жауап екендігіне дәлел. Соғыстан аулақ болу үшін, алдымен, әділ соғыс теориясының философиясына сәйкес, соғыс анықталуы керек.
Дұрыс ниет
Соғыс бастау үшін адам соғыс бастау ниеті моральдық тұрғыдан дұрыс екенін анықтауы керек. Дұрыс ниет критерийі соғыс жауабы қақтығысқа әрекет етудің өлшенетін тәсілі ме, жоқ па, анықтауды талап етеді.
Соңғы шара
Соғыс - соңғы шара, яғни егер келіспейтін тараптар арасында қақтығыс болса, соғыс басталмас бұрын барлық шешімдер қолданылуы керек.
Сана дәстүрлері
Соғыс философиясы философияның басқа саласының (мысалы, саяси философия немесе құқық философиясы) кіші жиынтығы ретінде қарастырылатындықтан, қандай да бір нақты ойлау мектептерін, мысалы, экзистенциализм немесе Объективизмді ерекше қозғалыстар ретінде сипаттауға болатын сияқты, дәл осы мағынада анықтау қиын болады. Стэнфорд философия энциклопедиясында Карл фон Клаузевиц "соғыс философы" деп аталады, бұл оның тек соғысқа ғана бағытталған философиялық жүйені дамытқан жалғыз (үлкен) философиялық жазушы екенін білдіреді. Алайда, соғыс туралы түсінікті ой-пікірлер дәстүрлері уақыт өте келе дамыды, сондықтан кейбір жазушылар кең санаттарды (қалай болса да еркін) ажырата алды.
Телеологиялық санаттар
Анатоль Рапопорттың "Клаузевицтің соғыста" еңбегінің Дж. Дж. Грэм аудармасының басылымына берген кіріспесінде соғыстың философиясындағы үш негізгі телеологиялық дәстүр анықталады: катаклизмдік, эсхатологиялық және саяси. (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі, 13) Бұл соғыстың тек қана мүмкін болатын телеологиялық философиясы емес, бірақ ең көп таралғандардың үшеуі ғана. Рапопорттың айтуынша, Лев Толстойдың "Соғыс және бейбітшілік" романында айтылған "Катаклизмдік" ой мектебі соғысты адамзатқа қауіп ретінде қарастырады. Ол жойылу мен азаптылықтан басқа ешбір мақсатқа қызмет етпейді, бірақ ол қоғамға түбегейлі өзгерістер әкелуі мүмкін, бірақ ешқандай телеологиялық мағынада емес. Толстойдың көзқарасын жаһандық соғыс философиясының кіші санатына жатқызуға болады. Катаклизмалық ойлау мектебінің тағы бір кіші санаты - этноцентрикалық катаклизмалық, онда бұл көзқарас белгілі бір этностың немесе ұлттың қиын жағдайына ерекше назар аударылады, мысалы, иудаизмдегі соғысты Тенахтың (Ескі Келісімнің) кейбір кітаптарында исраилдіктерге Құдайдың жазасы ретінде қарастыру. Тенах (кейбір кітаптарда) соғысты Құдайдың сөзсіз әрекеті деп қарастырғандай, Толстой да соғысты адамға тиетін нәрсе ретінде ерекше атап көрсетеді және ол адамның "еркін еркі" әсерінен емес, керісінше қарсы тұрмайтын жаһандық күштердің нәтижесі болып табылады. (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі 16) Эскатологиялық ойлау мектебі барлық соғыстарды (немесе барлық ірі соғыстарды) белгілі бір мақсатқа жетелейді деп санайды және кейбір соңғы қақтығыстар бір күні барлық соғыстардың жолымен шешіледі және қоғамның үлкен толқынына әкеледі және содан кейін жаңа қоғам соғыстан азат болады (әр түрлі теорияларда пайда болған қоғам утопия немесе дистопия болуы мүмкін). Бұл көзқарастың екі тұжырымдамасы бар: Мессиялық және Глобалды теория. Марксистік дүниежүзілік революциядан кейін пролетариаттың басқаруындағы коммунистік дүние - бұл әлемдік теорияның үлгісі, ал Христиандық Армагеддон соғысы туралы түсінік, ол Мәсіхтің екінші келуі мен Шайтанның соңғы жеңілісіне әкеледі, бұл теорияның үлгісі. (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі, 15) Мессиялық эсхатологиялық философия еврей-христиандық Мәсіх туралы түсініктен алынған және соғыстарды адамзатты бір сенім немесе бір билеушімен біріктіруде деп санайды. Хрестоносные походы, джихады, нацистік ұғымның басты нәсіл және 19-ғасырлық американдық ұғымның анық тағдыры да осы тақырыпқа кіруі мүмкін. (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі, 15) (Көп мәлімет алу үшін негізгі мақалаларды қараңыз: Христиандық эсхатология, яһудилік эсхатология) Клаузевицтің жақтаушысы болған Саяси ой мектебі соғысты мемлекеттің құралы ретінде қарастырады. 13-бетінде Рапопорт былай дейді: "Ол Вьетнам соғысы мен басқа да суық соғыс қақтығыстарының артында тұрған философияны "нео-клаузевициандық" деп сипаттайды. Рапопорт сонымен қатар Макиавеллиді соғыс саяси философиясының алғашқы үлгісі ретінде қамтиды (Соғыс туралы, Рапопорттың кіріспесі, 13). Оның эссесінен кейін онжылдықтар өткеннен кейін, 2001 және 2003 жылдары АҚШ президенті Джордж Буш тұсында басталған Терроризмге қарсы соғыс және Ирак соғысы көбінесе алдын алу доктринасы бойынша ақталды, бұл АҚШ-тың 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдар сияқты одан әрі шабуылдарды болдырмау үшін соғысты қолдануы керек деген саяси мотивация.
The Cataclysmic school of thought, which was espoused by Leo Tolstoy in his epic novel War and Peace, sees war as a bane on humanity – whether avoidable or inevitable – which serves little purpose outside of causing destruction and suffering, and which may cause drastic change to society, but not in any teleological sense. Tolstoy's view may be placed under the subcategory of global cataclysmic philosophy of war. Another subcategory of the cataclysmic school of thought is the ethnocentric cataclysmic, in which this view is focused specifically on the plight of a specific ethnicity or nation, for example the view in Judaism of war as a punishment from God on the Israelites in certain books of the Tenakh (Old Testament). As the Tenakh (in certain books) sees war as an ineluctable act of God, so Tolstoy especially emphasizes war as something that befalls man and is in no way under the influence of man's "free will", but is instead the result of irresistible global forces. (On War, Rapoport's introduction 16)
The Eschatological school of thought sees all wars (or all major wars) as leading to some goal, and asserts that some final conflict will someday resolve the path followed by all wars and result in a massive upheaval of society and a subsequent new society free from war (in varying theories the resulting society may be either a utopia or a dystopia). There are two subsets of this view: the Messianic and the Global theory. The Marxist concept of a communist world ruled by the proletariat after a final worldwide revolution is an example of the global theory, and the Christian concept of an Armageddon war which will usher in the second coming of Christ and the final defeat of Satan is an example of a theory that could fall under Global or Messianic. (On War, Rapoport's introduction, 15) The messianic eschatological philosophy is derived from the Jewish Christian concept of a Messiah, and sees wars as culminating in unification of humanity under a single faith or a single ruler. Crusades, Jihads, the Nazi concept of a Master Race and the 19th century American concept of Manifest Destiny may also fall under this heading. (On War, Rapoport's introduction, 15) (See main articles for more information: Christian eschatology, Jewish eschatology)
The Political school of thought, of which Clausewitz was a proponent, sees war as a tool of the state. On page 13 Rapoport says,
He later characterizes the philosophy behind the Vietnam War and other Cold War conflicts as "Neo Clausewitzian". Rapoport also includes Machiavelli as an early example of the political philosophy of war (On War, Rapoport's introduction, 13). Decades after his essay, the War on Terrorism and the Iraq War begun by the United States under President George W. Bush in 2001 and 2003 have often been justified under the doctrine of preemption, a political motivation stating that the United States must use war to prevent further attacks such as the September 11, 2001 attacks.
Этикалық санаттар
Соғыс туралы ойлаудың әртүрлі мектептерін жіктеудің тағы бір мүмкін жүйесі Стенфордтың философия энциклопедиясында (төмендегі сыртқы сілтемелерді қараңыз) этикаға негізделген. SEP соғыстың этикасындағы үш негізгі бөлімді сипаттайды: реалистік, пацифистік және әділ соғыс теориясы. Қысқаша айтқанда: Реалистер әдетте қоғамдағы адамдарды жетелейтін моральдық және этикалық жүйелерді қоғамның басқа қоғамдармен қарым-қатынасын басқару үшін қоғамға тұтастай алғанда қолдануға болмайды деп санайды. Сондықтан, мемлекеттің соғыс мақсаттары тек қана ұлттық мүдделерін сақтау болып табылады. Бұл ойлаудың түрі Макиавелли философиясына ұқсас, ал Фукидид пен Гоббс да осы санатқа кіруі мүмкін. Алайда пацифизм соғыстың моральдық бағасын беру мүмкін екенін және соғыс әрқашан моральдық емес деп есептеледі. Жалпы, қазіргі заманғы зайырлы пацифизмнің екі түрі бар: 1) пацифизмнің салдарынан пайда болатын түрі (немесе CP), ол соғыстан түсетін пайда ешқашан онымен күресудің шығындарынан асып түсе алмайды деп санайды; және 2) пацифизмнің (немесе DP) деонтологиялық түрі, ол соғыстың өзі өзінен-өзі дұрыс емес деп санайды, өйткені ол адам өлтірмеу сияқты әділдіктің ең басты міндеттерін бұзады. Юджин Виктор Дебс және басқалар соғыстың орнына бейбіт дипломатиялық әдістерді қолдаған атақты адамдар болды. Соғыс теориясы бейбітшілікпен бірге, мораль соғысқа қатысты деп есептейді. Алайда, пацифизмнен айырмашылығы, әділ соғыс теориясына сәйкес, соғыс моральдық тұрғыдан ақталуы мүмкін. Моральдық тұрғыдан ақталған соғыс ұғымы халықаралық құқық ұғымының, мысалы Женева конвенциясының негізін құрайды. Аристотель, Цицерон, Августин, Аквин және Гроций философтарының арасында әділ соғыс философиясының бір түрін қолдағандар бар. Соғыстың әділ соғыс теориясының жалпы бағалауы соғыс тек қана ақталады, егер 1.) немесе мемлекеттің немесе ұлттың өзін-өзі қорғауы үшін жүргізілген, немесе 2.) Адам құқықтары бұзылуына тоқтату үшін жүргізілген. Саяси философ Джон Роулз осы критерийлерді соғыс үшін ақталу ретінде қолдады.
Realists will typically hold that systems of morals and ethics which guide individuals within societies cannot realistically be applied to societies as a whole to govern the way they, as societies, interact with other societies. Hence, a state's purposes in war is simply to preserve its national interest. This kind of thinking is similar to Machiavelli's philosophy, and Thucydides and Hobbes may also fall under this category. Pacifism however, maintains that a moral evaluation of war is possible, and that war is always found to be immoral. Generally, there are two kinds of modern secular pacifism to consider: (1) a more consequentialist form of pacifism (or CP), which maintains that the benefits accruing from war can never outweigh the costs of fighting it; and (2) a more deontological form of pacifism (or DP), which contends that the very activity of war is intrinsically wrong, since it violates foremost duties of justice, such as not killing human beings. Eugene Victor Debs and others were famous advocates of pacifistic diplomatic methods instead of war. Just war theory, along with pacifism, holds that morals do apply to war. However, unlike pacifism, according to just war theory it is possible for a war to be morally justified. The concept of a morally justified war underlies much of the concept international law, such as the Geneva Conventions. Aristotle, Cicero, Augustine, Aquinas, and Hugo Grotius are among the philosophers who have espoused some form of a just war philosophy. One common just war theory evaluation of war is that war is only justified if 1.) waged in a state or nation's self defense, or 2.) waged in order to end gross violations of human rights. Political philosopher John Rawls advocated these criteria as justification for war.