Кіріспе

Қара хандық ақын және суфи (10931166) Ахмад Ясауи (, قوجا احمەت ياساۋيٴ; خواجه اَحمدِ یَسوی; 10931166) - түркілік ақын және суфи, түркі тілдес әлемде суфилік ордерлердің дамуына күшті ықпал еткен ертедегі мистик. Ясауи - орта түркі тілінде өлең жазған түркі тіліндегі ең ерте белгілі ақын. Ол халық мистикасының ізашарсы болды, алғашқы түркілік суфилік орденін, Ясауия немесе Есевие, құрды, ол түркі тілдес аймақтарға тез тарады. Ол өзінің мұршиді (рухани жетекшісі) Юсуф Хамадани сияқты ханафи ғалымы еді.

Ерте өмір

Ахмет Есеви 11 ғасырдың соңында Сайрамда Ибрагимнің ұлы болып дүниеге келді. Жеті жасында әкесі қайтыс болған соң, оны Ясауи тәрбиеледі. Сол кезде Ясауи жоғары рухани кезеңдер арқылы өркендеп, Арслан Бабаның басшылығымен жас Ахмад жетілудің жоғары деңгейіне жетіп, әр жақтан баяу-ақ атақ-даңққа ие болды. Оның әкесі Ыбырайым сол аймақта көптеген ерліктерімен танымал болған, ол туралы көптеген аңыздар айтылған. Осылайша, өзінің үлкен әпкесіне әрқашан құлақ асатын, тыныш әрі кішіпейіл жас жігіттің рухани маңызды рөл атқаратыны мойындалды. Кейін Есеви Бухараға көшіп барып, Юсуф Хамаданимен бірге білім алады. Юсуф Хамдани қайтыс болғаннан кейін, алдымен Абдулла Барки, содан кейін Хасан и Андаки Хамдани ханшайымының басшысы болды. Ясауи Яссы қаласын Қазақ даласының негізгі білім орталығы етіп өзгертті, содан кейін 63 жасында шолу өміріне зейнетке шықты. Ол жер асты камерасын қазып, өмірінің қалған бөлігін сонда өткізді. Түрік ғалымы Хасан Басри Чантай былай деп жазды: "Селджук патшасы ұлы суфи ақыны Румиді Коньяға алып келді; сондай-ақ, тағы бір ұлы суфи Ахмед Ясауи сол кезде өмір сүріп, тәлім берді. Осы екі керемет ұстаздың ықпалы әлі күнге дейін сақталған". Ясауиді Хуаджаганның мүшесі ретінде Эдвард Кэмпбелл (Эрнест Скотт ретінде жазады) де атаған. Ясауидің түрік ақыны Яхья Кемал Бейатлыға да ықпалы болды, ол былай деді: "Бұл Ахмад Ясауи кім? Егер оны зерттеп, білген болсаңыз, біздің ұлтымыз кім екенін аңғарасыз".

Құрма

Аңыз бойынша, діни мистик Арыстан Баб (Арслан Баба деп те аталады) Ходжа Ахмад Ясауидің ұстазы және рухани тәлімгері болған. Арыстан Баб ислам пайғамбары Мұхаммедтің серігі болған. Бір күні Мұхаммед пен оның серіктері тамақтанып жатқанда, бірден бір жемісі тағамнан құлап түседі. Мұхаммедке: "Бұл күн Сізден 400 жыл кейін дүниеге келетін мұсылман Ахмад үшін" деген аян келді. Мұхаммед өз серіктерінен осы персимонды болашақ иесіне кім берерін сұрады, бірақ ешкім де ерікті түрде келмеді. Мұхаммед сұрағын қайталап, ақырында Арыстан Баб: "Егер Алладан маған 400 жыл өмір сүруін өтсеңіз, мен осы күнді өтемін", - деп жауап берді.

Тимурдың арманы

Бір күні түнде Тимур Ахмад Ясауиді түсінеді, онда Ясауи Бұхараны жаулап алу туралы қуанышты хабарды болжайды. Бұл сәттілік Тимурдың сәттілікке жетуіне айлакерлікпен дәлел болды. Жеңістен кейін ол Ясауидің қабірін барып көруге шешім қабылдады және онда салтанатты кесене салуды бұйырды.

Мұра

Ясауи бүкіл Орталық Азия, Түркия және Ұлы Парсы елінде рухани ұстаз ретінде аталып жүр. Ясауидің туған жері болған зайырлы Қазақстан халқы көптеген ескерткіштерді салды және оны басқа да көптеген жолдармен құрметтеді, соның ішінде: Ходжа Ахмет Ясауи кесенесі кейіннен Түркістан қаласындағы Тимурдың қабірі орнына салынған. Ол құрған Есеви ордені бірнеше ғасыр бойы ықпалды болды, Есеви Сейид Ата шейхтері 19 ғасырда Бұхара сарайында көрнекті орынға ие болды. Ясауияда басқа суфилік топтарға қарағанда шамандық элементтердің ықпалы аса зор. Есеви "Даналық кітабының" (түрікше: ديوان حكمت, ), түркі тіліндегі өлеңдер жинағының авторы. Қазақ түркілерінің алғашқы университеті Ахмет Есеви университеті оның құрметіне аталған.

Танымал мәдениетте

Түрік сериалы "Мавера" (2021) Ахмад Ясауидің өміріне негізделген. Сериалда оның рөлін түрік актері tr.