Кіріспе

Караваджоның суреті

"Мадонна мен Бала және Әйгерші Анна" (Dei Palafrenieri) немесе "Мадонна мен Жылан" – итальян бароккосының шебері Караваджоның 1605–1606 жылдары жасаған, қасиетті Жаратылыс кітабының 3:15 аятынан сюжет алған, пісіп-жетілген діни туындыларының бірі. Бұл сурет Әулие Петр базиликасындағы Папалық ат қосылғандардың архиконфраттерствосының алтары үшін салынған. Сурет Ватиканның Сант-Анна-деи-Палафреньери шіркеуінде қысқа ғана уақыт көрмеге қойылғаннан кейін, Күміс Ананың дәстүрден тыйым салынған бейнеленгеніне байланысты алынып тасталды. Суретті алып тастауға бірнеше себеп болуы мүмкін, мысалы, Иса Мәсіхтің және Күміс Ананың ашық денесі көрсетілгені. Алтарь суреті кардинал Сципионе Боргезеге сатылды және қазір оның сарайында (Боргезе галереясы) ілуде.

Тарих

Караваджио бұл тапсырманы 1605 жылдың 1 желтоқсанында Палафреньерилер бауырластығынан алды. Бірақ, бұл қарым-қатынас Караваджионың басқа әйелдерімен салыстырғанда одан да терең болды. Караваджио оны Мәриям мен Исаның қасында тұрған кез келген қарт әйелдей бейнелеген.

Сурет

Бұл оның ең табысты туындысы болмаса да, бұл сол кездегі Әзіре Мәриямның ерекше бейнесі болып саналады және кейбір замандастарына қызық болған болуы керек. Суретте Әзіре Мәриям ұлының көмегімен жыланды басып, оны қағып тастайды. Жылан - зұлымдық немесе түпкілікті күнәнің символы. Жылан дінсіздікті бейнелейді, яғни Құдайға сенбауды. Құдайға сену - ақиқат деп есептелді, ал егер адам Исаның орнына басқа да құдай бейнесіне сенсе, ол күнә деп саналды. Мәриям мен Иса аяқтарымен жыланды басып тұрып, оған қарап тұр. Жылан үш тұлғаның болуын қабылдамай, қимылдамай қалған. Мәриям мен Иса екеуі де жалаң аяқ, ал Иса толық жалаңаш, сүндеттелмеген бала.

Қасиетті Анна

Киелі Анна, осы сурет арқылы құрмет көрсетілген, оқиғаға куә болған әжімді қарт әже. Ол қалған екі тұлғаға қарағанда еркін, сызбалы және жіңішке бейнеленген. Киелі Анна оң жақта, қою көк түсті көйлек киген. Ол – Құдай ана Мариямның анасы және Иса Мәсіхтің әжесі. Мариям мен Киелі Анна жұқа алтын сақина тәрізді сәулемен бейнеленген. Дегенмен, Иса – сәулесі жоқ жалғыз тұлға. Бұл қызық, себебі әдетте христиандық өнерде Исаға назар аудару үшін ең жарқын сәуле беріледі, бірақ Караваджо осы суретте солай істемеген.

Иса

Исаның сол қолы ортаңғы саусағы мен бас бармағын біріктіріп, шеңбер құрайтын қозғалыспен бейнеленген. Қалғаны көлеңкеде, ал тұлғалар жарықта монументалды көрініс алады. Бұл бейнелеу тәсілі tenebrism деп аталады. Бұл алтарьдың ең жарқын бейнесі – Иса. Джон Спайк айтқандай, ол "дүние жарығы" деп танылғандықтан және оған басым назар аударылғандықтан, оған жарық түседі. Оның анасы мен әжесінен билігі артық. Мария, Әйелі Аннаға қарағанда көбірек жарыққа ие, себебі ол ұлының артында тұр. Марияға жарық көбірек түсуінің себебі – ол Исаны тоғытып, дүниеге әкелгендігі. Мария мен Әйелі Анна екеуі де христиандық иерархияда белгілі бір мәртебеге ие, бірақ Исамен салыстырғанда олардың мәртебесі төмен. Сондықтан да олар екеуі де Исаның артында бейнеленген. Жылан да Иса мен Мариямның аяқтарымен басылғандықтан жарыққа ие болады.

Жылаңаштық

Қараваджо Исаны жалаңаш етіп бейнеледі, себебі оның жыныс мүшелерін көрсету – адам денесінің шынайы түрі. Каравьяго мен Микеланджело оны жалаңаш суреттеу арқылы көрермендерге Исаның "Адамның ұят сезімінен" азат, еркін адам табиғаты ретінде бейнеленгенін түсіндіретініне сенді, деп мәлімдеді Лео Штайнберг. Ұят сезімінің жұғуы – бұл физикалық денсаулық пен өлім. Мария ұлымен бірге еңкейген, оның кеудесі ашық көрінеді және ол тығыз корсет кигендей көрінеді. Бұл кеуде бейнесінің тығыз киім түрінде болуы орта ғасырлардан және дәстүрлі киімдерден келген иконография. Оның кеудесін көрсету символикасы – Мәрсимен байланысты ана сүтін білдіреді. Ана сүті – Мәсіх ішетін нәрсе және тамақ, сонымен қатар оның Құдаймен бірге құтқарушы рөлінің символы саналды. Марияның кеудесі Мәсіхтің жараларымен салыстырылуы мүмкін.

Қасиетті Марияның киімі

Бұл суретте Мәриям әдеттегі киімінен өзгеше киім киіп тұр; ол көбінесе көк түсті жамылғы және ақ түсті көйлек киген күйінде бейнеленеді. Сол кезде жас римдік әйелдер осындай көйлектер киеді. Ол әдетте көптеген суреттерде аналық жамылғы, мантия және халат киген күйінде көрсетіледі. Осы суретте Караваджо оны декольтелі көйлек киген күйінде, кеудесінің көп бөлігін ашық көрсеткен етіп суреттеген.