Кіріспе

Кореялық аспап

Тэпьёнсо (әдеби мағынасында "үлкен бейбітшілік жел аспабы"; сондай-ақ ходжок, ходжеок 호적 號笛 /胡笛, наллари немесе саенап деп те аталады) – корейлік қос қамысты жел аспабы, ол шом немесе гобой туысына жатады, бұл аспап парсы сорнасынан тараған болуы мүмкін және қытай суонасына жақын. Оның конустық денесі южа (лимон), даэчу (жужубе) немесе сары түсті жиде ағашынан жасалған, металл ауыздық бөлігі және стақан тәрізді металл резонаторы бар. Бұл аспап Корё дәуірінде (918–1392) пайда болған. Оның қатты және тегіс дыбысы оны негізінен корей халық музыкасында (әсіресе "шаруалар оркестрінің" музыкасында) және марш-топтарда қолдануға мүмкіндік берді, соңғысы даэчвита жанрында патшалар үшін орындалған. Дегенмен, ол Конфуций, будда және шамандық ритуалдық музыка, нео-дәстүрлі/фьюжн музыка және K-pop сияқты басқа жанрларда да сирек қолданылады, мысалы, Sunmi-дің 2019 жылғы "Lalalay" шығармасында қолданылған. Дыбысы күшті және жоғары болғандықтан, оны сыртқы ортада ойнауға қолайлы етеді. Тэпьёнсо бастапқыда әскери лагерьлерде қолданылған, бірақ Жосон әулетінің соңынан оның қолданылу аймағы нгогак және буддалық музыканы қамтыды. Соңғы жылдары ол жеке орындауға және авторлық музыкада да қолданылуда. Тэпьёнсо – әскери, шаруашылық және буддалық музыкада қолданылатын аспаптардың арасында әуенді ойнайтын жалғыз аспап.

Ағылшынша

Ағылшын тіліндегі жазба деректер аз. Бұл аспап туралы бірнеше кітапта қысқаша айтылып, талқыланады, мысалы, Кореяның дәстүрлі сахна өнерінің ұлттық орталығы шығарған, батыс оқырмандарына корей музыкасы мен мәдениетін таныстыратын кітаптарда. Натан Хесселинктың "Пунгмул" (2006) еңбегінде аспапқа арналған бірнеше абзац бар, сондай-ақ Кит Ховардтың "Корей музыкалық аспаптары: практикалық нұсқаулық" (1988) кітабында да сөз болады. Ли Бён Вонның "Кореяның буддистік музыкасы" (1987) буддистік рәсімдердегі музыка мен биде таэпьёнсоның орындалуын қысқаша талдайды, сонымен қатар осы аспапта ойнайтын музыканттар туралы маңызды мәліметтер келтіреді. Мария Сео "Ханьянг Гут" (2002) және Ли Ён Шик "Кореядағы шамандық ритуалдық музыка" (2004) шамандық рәсімдерде таэпьёнсоның орындалуына қатысты ақпарат береді. Кит Ховардтың "Бандалар, әндер және шамандық рәсімдер" (1989) еңбегінде daechwita – патшалық салтанатты музыкасы туралы қызықты, бірақ болжамды пікірлер айтылады, ал сот музыкасында таэпьёнсоның орындалуына қатысты қосымша мәліметтерді Сон Кён Рин "Корей музыкалық аспаптары" ("Корей өнерінің шолуы: дәстүрлі музыка", 1973) мақаласында ұсынады.

Корея тілі

Журналдық мақалаларға Го Боюнның пунгмулдағы тэпьёнсо ойнау туралы шолуы, "풍물놀이를 위한 태평소 지도반" (2002) және Бён Чонгбэ мен басқалардың тэпьёнсо дыбысын шығарудың акустикалық талдауы, "Акустикалық талдау негізінде тэпьёнсо қоңырауына сәйкес келетін ерекшеліктерді анықтау" (2007) кіреді. Магистрлік диссертациялар көбірек. Тізімге кіреді: Чон Намгынның 2001 жылғы буддалық ритуалдар мен тэпьёнсо туралы зерттеуі (불교 의식과 태평소에 관한 연구); Ким Вонсонның 1999 жылғы "Ёнсанчжэде орындалатын тэпьёнсо әуендерін талдау" ("영산재에 연주되는 태평소 가락 분석"); Пак Кёнхённың 2004 жылғы "Тэпьёнсо синави әуендерін талдау зерттеуі: Пак Чонсон стилі негізінде" ("태평소 시나위 선율분석 연구:박종선류를 중심으로"); Хван Уичонның 1991 жылғы "Тэпьёнсо мен самульнори үшін оркестрлік музыка: 'Пури'" ("태평소와 사물놀이를 위한 관현악: '푸리'"); Ю Кёнсудың 1998 жылғы "Корей дәстүрлі музыкасын зерттеу: Пак Бёмхун стиліндегі пири санджо, тэпхунрю және тэпьёнсо синави негізінде" ("한국 전통음악의 연구: 박범훈류 피리산조, 대풍류, 태평소시나위를 중심으로"); Кан Ёнгынның 1998 жылғы "Тэчхита эволюциясы туралы зерттеу: тэпьёнсо әуендері негізінде" ("대취타 변천과정에 대한 연구:태평소 선율을 중심으로"); Ким Сонёптың 2005 жылғы "Нынгге кутгери әуендерін салыстыру талдауы: Чи Ёнхи және Чхве Кёнман әуендері негізінде" ("능게굿거리 선율 비교 분석 :지영희, 최경만 선율을 중심으로"); және Ким Ги Намның 2004 жылғы "Шығыс және Батыс екі қос қамысты аспаптардың дамуы мен тарихи зерттеуі" ("동 서양의 겹 리드악기의 발전과 역사적 고찰").

Аттар

Аспап бірнеше атаумен белгілі, оның ішінде таэпьёнсо (ханча: "үлкен бейбітшілік сырнайы"), ходжеок (ханча: "Сянцзян халқының құмыз сырнайы"), саенап/свеннап (вероятно, суонаның транслитерациясы, аспаптың қытай нұсқасы), және наллари/налнари (таза корей тілінен, дыбырқайшылық). Ұлттық Корея дәстүрлі өнері орталығы білім беру мақсатында саэнап терминін ресми термин ретінде қабылдады, бірақ қазір бұл термин сирек қолданылады, ал орталықтың веб-сайтында қазір таэпьёнсо термині қолданылуда. Наллари/налнари термині көбінесе халықтық ойын-сауықпен (әсіресе пунгмулмен) байланысты, ритуалдық қолданудан гөрі.

Жіктеу

Hornbostel Sachs жүйесі бойынша, taepyeongso 422.112 деп белгіленеді: конустық саңылаулы гобой. Кореяның жергілікті жіктеу жүйелері аспаптарды қолданылуы/шығу тегі және материалы бойынша жіктейді. Материалдар бойынша жіктеу – палеум, немесе «сегіз тон» деп аталады – қытайлық жіктеу теориясына негізделген және 1908 жылғы жиі сілтеме жасалатын Jeungbo munheonbigo құжатының негізі ретінде қолданылған. Осы құжатта taepyeongso бамбук ретінде жіктеледі, мүмкін оның пириге, тағы бір қос қамысты аспапқа ұқсастығын көрсету үшін. Дегенмен, палеумға негізделген кейінгі жіктелімдерде, мысалы, Ким Ги Судың Гугак Ипмун (1983) еңбегінде, taepyeongso кейде ағаш ретінде қайта жіктеледі. Бұл жүйедегі қалған алты материал – металл, жібек, тері, тас, лак және саз. «Қолданылу бойынша жіктеу» – «Корёса» («Корё тарихы», 1451) еңбегінен алынған, онда аспаптар aak (қытайлық ритуалдық музыка), dangak (қытайлық зайырлы музыка) және/немесе sogak (жергілікті музыка) үшін қолданылуына қарай жіктеледі, кейбір аспаптар бірнеше санатқа кіреді. Сонымен қатар, 1493 жылғы музыкалық энциклопедиялық трактат «Ахак гвебеом» еңбегінде аспаптар ұқсас түрде aak, dangak және hyangak (жергілікті музыка) санаттары бойынша жіктеледі, бірақ мұнда аспаптар тек бір санатқа орналастырылған, бұл «қолданылу» емес, «шығу тегі» негізіндегі жіктеу схемасын көрсетеді. Бұл трактат Кореядағы taepyeongso туралы ең ерте жазбаша айғақтарды қамтиды. Онда taepyeongso джанггу, хагеум (иілімді скрипка), ажаенг (жақсы цитра) және бүгінгі күні корей халықтық дәстүрлерінде кеңінен қолданылатын басқа да аспаптармен бірге dangak астында кездеседі.

Кореямен танысу

Құралдың Кореяға қашан енгізілгенінің нақты күні белгісіз. 1114 жылы Сун императоры Хуйцзунның Корео дәуіріндегі патша Еджонгке сыйға берген маңызды аспаптардың ішінде бұл құрал болмаған сияқты, бірақ оған ұқсас аспаптар аталған, соның ішінде "алтын мен күміс жіппен байланған жұқа ағаш тақташалары бар жиырма гобой, қызыл жібек матрастар және қызғылт жібек гиоппокча". Таэпхёнсо туралы ең алғашқы мәлімет 1493 жылғы "Ахак гвебеом" еңбегінде кездеседі. Ходжок деген баламалы атауы – бұл құралдың үшінші-бесінші ғасырларда Шығыс Азияға әкелінген деп саналатын Солтүстік-Батыс Қытайдың Синьцзян аймағындағы халықтарға сілтеме жасайды және құралдың Кореяға қалай келгенінің мүмкін жолын көрсетеді.

Тарату

Бұл аспап түріне арналған жалпы қытай термині (суона), Үндістанның шехнайы мен Камбоджаның сралайы сияқты, парсының шаумы (зурна) аспабының транслитерациясы болып көрінеді. Жоғарыда айтылғандай, қытай-корей термині "саэнап" осы терминнің тағы бір түрі болуы мүмкін. Қалай болғанда да, ұқсас аспаптар өз бастауын Персиядан алып, Кубаға дейін кеңінен таралды, онда оны "трумпета-китай" деп атайды және карнавалдық тойларда қолданады (Тромпета-китай туралы көріңіз); Испанияға, онда оны "дульзайна" дейді; Кенияға, онда оны "бунгао" немесе "нзумари" деп атайды; Хорватияға, онда оны "сопила" дейді, және т.б. Аспаптың күшті, зарлы дыбысы ашық ауада, қоғамдық шараларда қолдануға ыңғайлы, және Кореяда да, басқа да елдерде барабандар мен басқа да соққылы аспаптармен бірге орындалады. Солтүстік Кореяда обoй сияқты клавишалары бар, көбірек дыбыстық мүмкіндіктері мен жұмсақ үні бар жаңа "жанг-сайнап" аспабы жасалған. Оңтүстікте осы аспапта орындалған әндері бар кем дегенде бір дискіні табуға болады – Чхве Ён Доктың "Джанг саэнап токчу кочжип" дискісінде "Amazing Grace" және Александр Бородиннің "Половец билері" әндері бар.

Контексті

Тэпьёнсоның қолданылу аясы оның күшті дыбысымен шектеледі. Сондықтан, оны әнмен немесе басқа да мелодиялық аспаптармен сирек қолданады, бірақ барабанмен жиі, ал көбінесе ашық ауада орындайды.

Патшалық шерулері

Қытай-корей тіліндегі "чвита" сөзі тікелей "соққы қойып, үрлеу" дегенді білдірсе, ал "дэ" префиксі "үлкен" мағынасын береді. Дэхвита процессияларда қолданылған, мысалы, "әскери штабтың қақпасын ашу және жабу" салтанатында, патшадан бұрын дауысы күшті (тхэпхёнсо аспабымен) музыкалық топ, ал одан кейін тыныш (пири аспабымен) музыкалық топ өтетін.

Буддизм

Тэпьёнсо журачи немесе гьённаэчви деп аталатын ашық ауадағы ритуалдық билерге сүйемелдеу үшін қолданылады, оған үлкен гонг, сымбалдар, барабан, сондай-ақ қалау бойынша ұзын керней және теңіз қабығы қосылады.

Шамандық

Көптеген деректерге сәйкес, таэпьёнсо шамандық ырым-жырым музыкасындағы негізгі аспап емес. Мария Сео тайпьёнсоның Сеулдегі Ханянг Гут (ырым-жырым) дәстүрлі бөлігі емес екенін және тек белгілі бір жағдайларда ғана қолданылатынын хабарлайды: "Аспап көбінесе бірнеше ырым-жырым бір уақытта өтіп жатқанда ойнатылады. Пириші көбінесе таэпьёнсоға ауысып, дауысты күшейтеді, осылайша оның ырым-жырым мамандарының тобы музыканы жақсырақ түсіне алады". Сео сондай-ақ "ssang hojeok" (бір мезгілде екі таэпьёнсо ойнатылуы) туралы айтады, Ли Ён Шік Хвангае аймағының ырым-жырымдарына қатысты ұқсас байқаулар жасайды: Бұл аспаптардың (пири және таэпьёнсо) қолданылуы үлкен ауқымды қоғамдық өнер көрсетулермен шектеледі. Хвангае шамандары ырым-жырымда осындай әуенді аспаптарды пайдаланудан қашып, мұндай қолдану ырым-жырымды мерекелік тойға айналдырады деп санайды. Ли сондай-ақ таэпьёнсоның Сеул және Кёнги провинциясындағы шамандық ырым-жырымдар мен сарай билерін сүйемелдеу үшін қолданылатын самхьонюкгак камералық ансамблінің құрамына кірмейтінін атап көрсетеді. Оңтүстік-батыста (Джеола провинциясы) таэпьёнсо тағы да Жеоланың шамандық ырым-жырымының оңтүстік-батыс аймағындағы синауи ансамбліндегі таңдамалы аспап болып табылады. Шығыста таэпьёнсо Ким Сок Чулдың Донгхэ ан Бёльсингут (шығыс жағалауындағы тазалау ырым-жырымы) ішінде қайтадан енгізіліп, жиі қолданылды, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін қолдану тоқтатылды. Қысқасы, таэпьёнсо шамандық ырым-жырым музыкасында негізгі емес, көбінесе эффект ретінде қолданылады, бұл шамандық ырым-жырымдарға сүйемелдесетін кәсіби музыканттардың көп аспапты ойнай білуіне байланысты, олар бір аспаптан екіншісіне оңай ауыса алады.

Пунгмул және оған байланысты мағыналар

Таэпьёнсоның негізгі қолданылатын ортасы – бунгмуль және басқа да Намсаданг (кәсіби саяхатшы ойын-сауық труппасы) іс-шаралары, мысалы, арқанмен жүру және акробатика. Бунгмульге негізделген таэпьёнсо ойнау репертуары шамандық және буддалық ритуалдық таэпьёнсо ойнаумен көп ортақ нәрсеге ие – тіпті, көбінесе бір және сол музыканттар қатысады.

Репертуар

Конфуцийлік рәсімдер музыкасын қоспағанда, жоғарыда сипатталған жағдайлар арасында таэпьёнсо репертуарында елеулі үйлесім бар. Ақпараттың жетіспеуіне байланысты Солтүстік Корея стильдері талқыланбайды. Репертуар көбінесе үш аймақтық стильге сүйеніп сипатталады: нұңгье немесе гьёнтори (Орталық аймақ), Синауи (Оңтүстік-Батыс аймақ) және Менари (Шығыс аймақ). Бұл стильдер бұрын тек өз аймақтарымен ғана шектелген болса, қазіргі орындаушылар әр аймақтық стильді біліп, стильдерді жеке талғамдарына қарай еркін үйлестіреді (немесе араластырмайды). Бұл стильдерді Батыс музыкалық теория тұрғысынан сипаттау қиын, себебі әр орындаушының құрылымы мен домбыраның құрылысы әртүрлі. Еуропалық академиялық музыкадан айырмашылығы, таэпьёнсо репертуары дәстүрлі түрде жазба ноталарсыз, ұстаздан шәкіртке тікелей беріліп келеді, нәтижесінде мелодиялық формалардың сан алуан түсіндірмелері пайда болады.

Неунгье/Гьонтори

Неунгье терминінің мағынасы мен шығу тегі нақты емес. Бұл термин негізінен орталық аймақтың тэпхёнсо әуендерін атау үшін қолданылады және әсіресе пунгмуль контексімен байланысты. Гьёнтори термині – бұл аймақтық белгілеуден («гьён», Гьёнги провинциясына сілтеме) және қазіргі музыкалық терминнен («тори», яғни аймақтық лад) тұратын жаңадан құрылған ұғым. Алдыңғы термин, неунгье, шамалы тұманды, ол нақты әуендерге немесе жалпы стильге қатысты болуы мүмкін, ал соңғысы тек аймақтық стильді білдіреді, бірақ көбінесе ғылыми еңбектерде қолданылады. Басқа аймақтық стильдермен салыстырғанда, гьёнтори стилінде жеке әуендердің әртүрлілігі жоғарырақ, бірақ формальды ерекшеліктері тұрақталған. Төменде тэпхёнсо үшін ең көп қолданылатын гьёнтори әуендерінің тізімі келтірілген.

Нунгье Гутгеори

Неунгье Гутгеори көбінесе жаңа ойнаушылар үшін бастапқы туынды ретінде қолданылады. Ол негізгі мелодиялық және формальды ерекшеліктерді Тэпьёнга халық әнімен және байланысты гьёнги шаман әні Чанбутарьёнмен бөліседі, және олардан туындаған болуы мүмкін. Оның негізгі үш бөлімнен тұратын белгілі бір пішіні бар, бірақ бұл пішін кейде өзгертіледі. Аты айтқандай, ол гутгеори жандығымен орындалады. Нейунгье әуендері әдетте төмендейтін контурмен сипатталады.

Неунгье Жажинмори

Неунгье Джажинмори Неунгье Гутгеоридің маңызды ерекшеліктерін бөліседі, мысалы, төмен қарай бағытталған мелодиялық сызықтар, Неунгье Гутгеориге тән каденциялық фразаның қайталануы, Им мен Хванг дыбыстарындағы тұрақты діріл және Жунг дыбысын баса назармен көрсететін кіріспе фраза. Неунгье Гутгеориден өзгешелігі, ол белгілі бір формаға ие емес – мелодиялық цикл бірден он бірге (немесе одан да көп, кемінде теориялық тұрғыдан) ырғақты циклға созылуы мүмкін. Ол жажинмори жангданымен орындалады.

Гилтарьонг/Чонсубара

Гилтарьён, немесе "жол әуені" – қысқа, он алты тактіден тұратын, бекітілген формасы бар әуен. Оны әртүрлі жангданмен орындауға болады. Хвимори жангданымен орындалғанда, оны көбінесе "Нэунгье Хвимори" немесе жай ғана "Хвимори" деп атайды. Чонсубара – буддалық рәсімдік билерге тайпьёнсо ойнаушыларының сүйемелдеу үшін пайдаланатын әуен, ол Гилтарьёнмен толық сәйкес келеді.

Хиотунтарионг

Сандзодағы "сан" сияқты "хотеун" сөзі "шашыраңқы" немесе "тараңқы" мағынасын білдіреді; сондықтан "хотеунтарьёнг" – "шашыраңқы әуен" дегенді білдіреді. Бұл әуен Gyeonggi аймағындағы басқа таэпхёнсо әуендерінен өзгешелігі, оның негізгі тоны Им немесе Хван емес, Тэ болып табылады. Оның қалыптасқан формасы жоқ, оны түрлі жангданға бейімдеуге болады және еркін импровизация жасауға кең мүмкіндік береді.

Гутгеори

Бұл мелодия негізгі ілеспе жангданмен белгілі (бірақ жажинмори жангданына бейімделуі де мүмкін), және Неунгье Гутгеори сияқты үш негізгі бөлімнен тұратын белгілі бір формадағы әуен. Дегенмен, мұнда әр бөлім төрт емес, екі ритмикалық циклға созылады (Неунгье Гутгеоридегідей). Бұл әуен шамандық обрядтармен байланысты және көбінесе самхьёньюкгак деп аталатын үрмелі аспаптар ансамблімен бірге орындалады.

Йомбул/Хеончонсу

Йомбул немесе Йомбултарьон [сутра әні], көбінесе буддалық обрядтық музыкамен байланысты. Оны кейде екі таэпхёнсоны (ssang hojeok) бірдей үнмен шамамен синхронды түрде орындайды.

Даэчвита

Даэчута Жосон дәуірінде мемлекеттік салтанатты шерулерде қолданылған. Оны көбінесе екі қос най (ssang hojeok) орындайды, қатаң формасы бар және көптеген тэпхёнсо әуендерінен өзгеше, бастапқы мағынасынан тыс жерде сирек орындалады (мысалы, пунмульде сүйемелдеу ретінде қолданылуы өте сирек).

Миньодан алынған әртүрлі әуендер

Бұл санатқа ойын-сауық аясында таэпьёнсоға бейімделген халық әндерінің кез келген саны кіреді. Таэпьёнсода ең көп орындалатын халық әні, әрине, Пунгньёнга – жақсы егін тілейтін «егіншілік» әні. Бұл санатқа сондай-ақ Cheonnyeonmanse, Hangangsutaryeong, Taepyeongga, Yangsando және Golpaetaryeong сияқты әндер де кіреді.

Менари

Менари тори – тайпьёнсо стильдерінің ең сирек орындалатын түрі. Неунгье сияқты, менари тори әуендері, әсіресе Баетнорае әуені, тайпьёнсода ойнатыла алады, бірақ синави сияқты, менари көбінесе еркін импровизация түрлері үшін әуендік бастама ретінде қолданылады. Менаридің ерекшеленетін басты сөз тіркесі – тай хванг намның төмен қарай тізбектелуі. Неунгье мен синавиден өзгеше, менаридің негізгі тоны – тай, ал им тоны өте сирек естіледі.

Кореялық жазулар

Хванг, Уйжонг. Таэпьёнсо мен Самулнори үшін "пури" [Таэпьёнсо мен Самулнориге арналған "пури"]. Магистрлік диссертация, Пусан университеті, 1991 жыл. Чон, Нам Гун. Буддалық ритуалдар мен Таэпьёнсоны зерттеу [Буддалық ритуалдар және Таэпьёнсо туралы зерттеу]. Магистрлік диссертация, Донггук университеті, 2001 жыл.