Кіріспе
Сот ісіндегі шектеулер
Экономикалық емес зиянның шектері – бұл субъективті, ақшалай емес зиянды, мысалы, ауырсыну, азап, қолайсыздық, эмоционалдық күйзеліс, қоғамдық байланыстың жоғалтылуы, отбасылық қарым-қатынастың жоғалтылуы және өмірден ләззат алу мүмкіндігінің жоғалтылуы сияқты сот ісіндегі зиянды шектеуге (яғни "шектеуге") бағытталған реформалар. Бұл экономикалық зияннан өзгеше, ол медициналық төлемдер, жалақының жоғалтылуы, болашақ табыстың жоғалтылуы, мүлікті пайдалану мүмкіндігінің жоғалтылуы, жөндеу немесе ауыстыру шығындары, үй шаруашылығы қызметтерінің экономикалық құны және жұмыспен қамту немесе бизнес мүмкіндіктерінің жоғалтылуы сияқты ақшалай зиянды қамтиды. Экономикалық емес зиянды жазалау мақсатындағы немесе үлгілік зияннан ажырату қажет, себебі олар тек айыпталушыны жазалау үшін тағайындалады және ақшалай немесе ақшалай емес шығындарды өтеуге бағытталмайды. Мұндай шектеулердің негізгі мақсаты – талапкерлерге, әсіресе жеке тұлғаларға немесе компанияларға қарсы жеке жарақат немесе мүліктік зиян келтірген немқұрайлылыққа байланысты сот процесінде, сондай-ақ пациенттердің медициналық қызметкерлерге қатысты шағымдарында, артық зиянның әсерін азайту болып табылады. Бұл, сонымен қатар, дәрігерлердің болашақ шағымдардан сақтану үшін қажетсіз емдеуге келісуіне алып келетін қорғаныс медицинасын қолдануға ынталандырады.
Денсаулық сақтау шығындарына әсері
2005 жылы American Medical Association журналында жарияланған зерттеуде сұралған дәрігерлердің 93 пайызы қорғаныш медицинасын қолданатынын, яғни "сотқа берілу қаупіне байланысты клиникалық тәжірибені өзгертетінін" хабарлады. Сауалнамаға қатысқан дәрігерлердің 43 пайызы клиникалық тұрғыдан қажет емес жағдайларда, оның ішінде қымбат МРТ және КТ сканерлерін пайдаланғанын мәлімдеді. Дегенмен, 2004 жылы АҚШ Конгресінің Бюджет кеңсесі жариялаған зерттеуде "Денсаулық сақтау шығындарының 2 пайызынан да аз бөлігі сот ісіне байланысты шығындарды құрайды" деп көрсетілген.
Кәсіби ақаулық сақтандыру сыйлықақыларына әсері
Медициналық қателіктерге байланысты істерде өтемақы шегін жақтаушылар дәрігерлердің медициналық сақтандыру төлемдерін төмендетуге көмектеседі деп мәлімдейді. Алайда, осы мәселе бойынша жасалған көптеген зерттеулерге қарамастан, бұл пікірді нақты растайтын деректер жеткіліксіз. АҚШ-та өтемақы шегінің сақтандыру компаниялары төлеген талаптар санына тигізетін әсері штаттар бойынша әртүрлі. Көптеген штаттарда өтемақы шегі енгізілгеннен кейін сақтандыру төлемдерін қарап шығу нәтижесінде, бұл шек төлемдерге ешқандай әсер етпегені анықталды.
Жеке жарақаты барларға арналған шекті мөлшер
Жеке зақымдану туралы сот ісінде, ортақ құқық юрисдикцияларында өтемақының екі негізгі түрі бар: экономикалық залал – зардап шеккен адамның өткен және болашақ қаржылық шығындары мен зияндары үшін өтемақы, және экономикалық емес залал – жарақат салдарынан туындаған ауырсыну мен азап үшін өтемақы. Көптеген юрисдикцияларда еңбекақысыз жұмыстың құнын немесе жұмыс істемейтін жасөсперімдерге және зейнеткерлерге келтірілген зиянды бағалауға тиісті тәсілдердің жетіспеуіне байланысты, экономикалық емес залал көбінесе мұндай адамдарға жұмыс істейтін ересектерге ұқсас өтемақы алуға мүмкіндік беретін практикалық жол ретінде қолданылады. Дегенмен, соттар үшін осы зиянды бағалау қиын, себебі олардың құны субъективті болып келеді. Жеке зақымдану істерінің эмоционалдық атмосферасына байланысты, кейбір өтемақылар сөзсіз негіссіз болады. Мысалы, Эрнст Меркке қарсы Техас штатындағы Vioxx өнімдеріне қатысты жауапкершілік ісінде қазылар алқасы 59 жастағы триатлоншының жесіріне аритмиядан (жүрек соғуының бұзылуынан) қайтыс болғандығы үшін 24 миллион доллар өтемақы белгіледі, оның ішінде экономикалық емес залал да бар. Бұл аритмияны Merck дәрі туралы ескерту бергенде болдырмауға болар еді. Айыппұл реформасын қолдаушылар жесірдің ұзақ уақыт некеде тұрмағанын және өтемақының мөлшерінің артық екенін айтады. Бұл экономикалық емес залал үшін берілетін факторларға объективті түрде ақшалай баға беру мүмкін еместігін көрсетеді. Деликт реформасына қарсылар соттардың зиянды әрбір жағдай бойынша бағалауы керек екенін, экономикалық емес залалға шектеу қою моральдық тәуекел тудыруы мүмкін екенін, ал экономикалық емес залалға шектеулер қасақана немесе қатаң және ешқандай ерекшеліксіз қолданылған жағдайда әділетсіз нәтижелерге әкелуі мүмкін екенін мәлімдейді.
Баламалар
Жаңа Зеландияда жеке жарақаттар мен медициналық қателіктер толығымен сот жүйесінен шығарылып, олардың орнына кінәсіз сақтандыру жүйесі енгізілді. Жаңа Зеландиядағы Апатты жағдайларға өтеу корпорациясы жарақат алғандарға өтемақы төлеуге жауапты. Бұл жүйенің кінәсіздік қағидасына сәйкес, жеке жарақат алған адамдар кінәлі тарапты тек моральдық зиянды өтеу үшін ғана сотқа шақыруға құқылы.
Американың штаттарында экономикалық емес зиянды өтеу шегі
Жалпы алғанда, АҚШ-та экономикалық емес зиян өтемақы ауырсыну, азаптану және басқа да ақшалай емес зияндарды қамтиды. Медициналық қателіктерге қатысты істерде көптеген штаттар 250 000 доллардан 750 000 долларға дейін немесе одан да жоғары шектеулер белгілеген. Зиян өтемақына шектеулердің әр түрлі мақсаты бар; мысалы, олар артық талаптарды болдырмауға және бизнес жүргізу құнының тым жоғарылауына жол бермеуге мүмкіндік береді, бірақ олар әділетсіз деп сынға ұшыраған. Көптеген американдық юрисдикцияларда экономикалық емес зиян өтемақы заңмен анықталған. Америкадағы зиян өтемақына шектеулерге қарсы шығушылар, қазылар алқасының шешімімен төленетін жалпы зиян өтемақының лимиті қазылар алқасының сот талқылауына қатысу құқығын бұзады деп санайды. Алайда, зиян келтіру заңдары штаттық заңнамаға жатады және тек штаттық конституциялар ғана азаматтық істерде қазылар алқасының сот талқылауына қатысу құқығының ауқымын анықтай алады. АҚШ-тан басқа және жалпы құқық жүйесіндегі азшылық юрисдикцияларда, көптеген жалпы құқық юрисдикцияларында және барлық азаматтық құқық юрисдикцияларында азаматтық сот алқалары жоқ. Мұндай жерлерде қазылар алқасы арқылы сот талқылауы өткізу көне дәуірдің қалдығы саналады және құқықтық жүйеге қоғамдық әсерді енгізеді. Осылайша, экономикалық емес зиян өтемақына шектеулерге қарсы шығу үшін азаматтық сот алқасының құқығын сақтауды пайдалану американдық дискурс шегінде ғана қолданылады. АҚШ штаттарының шамамен жартысы медициналық қателіктерге қатысты сот ісінде зиян өтемақына шектеулер белгілеген. Он бір штат барлық жалпы құқық бұзушылықтары мен жеке зиян келтіру жағдайлары үшін зиян өтемақына шектеулер қойған.
Калифорния
Калифорнияда медициналық қателіктерге байланысты іс-әрекеттерде төленетін экономикалық емес зиянның максималды сомасы $250,000-ға дейін шектелген. Экономикалық емес зиян "ауырсыну, қайғы-қасірет, қолайсыздық, дене мүшелерінің жұмыс істемеуі, келбеттің бұзылуы және басқа да ақшалай өтеуге келмейтін зиянды өтеу үшін" тағайындалады.
Иллинойс штаты
1997 жылы Иллинойс Жоғарғы Соты "Бестке қарсы Тейлор машиналарын жасау зауыты" ісінде 500 000 долларлық экономикалық емес зиянды өтеу шегінің (заңнамалық қайта қарау ретінде қызмет етуден басқа) арнайы заңнама екенін, ол бір құқық бұзушылықтағы ірі экономикалық емес зиянды өтеушілер мен бірнеше құқық бұзушылық әрекеттерінен туындаған зиянды өтеушілер, сондай-ақ 500 000 долларлық шектен аз зиянды өтеушілер мен одан көп зиянды өтеушілер (мысалы, мүгедектікке ұшыраған талапкер) арасында негізсіз айырмашылық жасағанын анықтады. 2010 жылы "Лебронға қарсы Готтлиб Мемориалдық ауруханасы" ісінде Иллинойс Жоғарғы Соты 94-677 мемлекеттік заңның 2-1706.5 тармағына сәйкес медициналық қателіктер ісінде экономикалық емес зиянды өтеуге шектеу қоюдың Иллинойс Конституциясының билік бөліну қағидасын бұзғанын және осыған байланысты жарамсыз екенін шешті. Бұған қоса, 94-677 мемлекеттік заңында бөлінбестік туралы ереже болғандықтан, актінің барлық бөлігі күшін жойды деп танылды.
Солтүстік Каролина
Солтүстік Каролина штатында зиян келтіру туралы талаптардан өндірілетін өтемақы сомасы заңмен талапкердің мүлігінің құнымен шектелген. 2017 жылы губернатордың ветосын ескермей қабылданған бұл заң, «Флоренс» даулынан кейін сынға ұшырады. Дауыл салдарынан көптеген шошқа қалдықтары сақтау тоғандарының бұзылуына байланысты аймақтық шошқа шаруашылығы конгломераты «Smithfield Foods» компаниясына қарсы көптеген талас туды.
Мэриленд штаты
Мэриленд штатында экономикалық емес залал 800 мың доллармен шектеледі. Жеке зиян келтіру істерінде экономикалық емес залал "ауырсыну, азап, ыңғайсыздық, дене мүшесінің жұмыс істемеуі, келбетінің бұзылуы, туыстық қарым-қатынастың жоғалуы немесе басқа да материалдық емес зиян" деп анықталады. Өлімге қатысты істерде экономикалық емес залал "рухани күйзеліс, эмоционалдық ауырсыну және азап, қарым-қатынастың, серіктелiктiң, жұбатудың, қорғаудың, күтімнің, отбасылық күтімнің, ата-аналық күтімнің, балалық күтімнің, назардың, кеңестің, оқытудың, бағыт-бағдар берудің немесе білім берудің жоғалуы, сондай-ақ осы баптың 3-тарауының 9-бөлімінде көзделген басқа да экономикалық емес залал" деп анықталады.
Мичиган
Мичиган штатында "экономикалық емес зиянға" 280 000 долларлық лимит белгіленген, ол "ауырсыну, қайғы, ыңғайсыздық, дене мүшесінің жұмыс істемеуі немесе дене келбетінің бұзылуы, әлеуметтік байланыстың жоғалуы, 29222-бап бойынша талап етілсе де, басқаша болса да, отбасылық байланыстың жоғалуы немесе басқа экономикалық емес зиянға байланысты келтірілген зиян немесе шығын" деп анықталады. Бірақ, егер талапкер дәрігердің салқысыздағынан "миға немесе омыртқаға келген жарақат салдарынан 1 немесе одан көп мүшесінің толық және қайтымсыз жұмыс істеу қабілетін жоғалтса", "талапкердің дербес, жауапты өмірлік шешімдер қабылдау қабілеті тұрақты түрде нашарлап, күнделікті өмірлік іс-әрекеттерді өздігінен орындауға қабілетсіз болса" немесе "репродуктивтік мүшесінің тұрақты жоғалуы немесе зақымдануы нәтижесінде бала туу қабілетін жоғалтса" лимит 500 000 долларға дейін көтеріледі.
Висконсин штаты
2005 жылы Висконсин соты медициналық қателіктер істерінде экономикалық емес зиянды өтеудің 350 000 долларлық шегі штаттың тең қорғау кепілдігін бұзады деп шешім шығарды. «Фердон v. Висконсин пациенттерді өтеу қоры» ісінде сот, заң шығарушы орган анықтаған және Висконсиндегі медициналық жауапкершілік дағдарысын болдырмауға бағытталған мақсаттар мен ауыр жарақат алған және экономикалық емес зиянды өтеу сомасы жоғары адамдарды, зиянды өтеу сомасы төмен адамдардан өзгеше қарау арасында ешқандай логикалық байланыс жоқ деген шешімге келді.