Кіріспе

Қылмыс жасады деген ресми айыптама. Айыптама – адамның қылмыс жасады деп ресми айыпталуы. Қылмыстық құқық бұзушылықтар ұғымын қолданатын юрисдикциялардағы ең ауыр қылмыс – қылмыс болып саналады; осы ұғымды қолданбайтын юрисдикцияларда көбінесе айыптама қажетті қылмыс қолданылады.

Австралия

Австралия Конституциясының 80-бабында "Коммунельстіктің кез келген заңына қарсы жасалған қылмыстық іс бойынша сот мәжілісі қазылар алқасымен өтеді" делінген. Австралияның Жоғарғы соты осы бапты тұрақты түрде тар мағынада түсіндіріп келеді, бұл Австралия Парламентіне қазылар алқасымен сотталуға жалпы құқық берудің орнына, қандай қылмыстар айыптама жолымен қаралатынын анықтауға мүмкіндік береді. 1914 жылғы Қылмыстық кодекстің 4G-бабында "Коммунельстіктің заңдарына қарсы жасалған және 12 айдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмыстар, егер заңда керісі көрсетілмесе, айыптама бойынша қаралатын қылмыстар болып табылады" делінген.

Канада

Тура айыптама – бұл іс алдын ала тергеу толық аяқталмас бұрын немесе айыпталушы алдын ала тергеу нәтижесінде босатылған жағдайда тікелей сотқа жіберілуі. Бұл – өте сирек қолданылатын, ерекше құқық, сотқа тартылуға тиіс адамдардың уақтылы сотталуын қамтамасыз ету үшін немесе алдын ала тергеу кезінде дұрыс емес шешім қабылданған жағдайда қолданылады. 2016 жылғы «Иордания» шешімінен кейін, онда Канаданың Жоғарғы Соты қылмыстық істерді сотқа жеткізу үшін прокуратураға белгілі бір мерзімдер қойды, прокуратура бұл процедураны жиірек қолдана бастады.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте (жеке тұлғалардың жеке қудалауынан басқа) айыптау актісін мемлекеттік прокурор (көбінесе бұл Корольдік қудалау қызметі) Король атынан шығарады, ол ағылшын құқығы бойынша барлық мемлекеттік қудалауда номиналды талапкер болып табылады. Сондықтан, тегі Смит есімді адамға қатысты қоғамдық қудалау жазбаша түрде "R v Смит" (немесе "Regina v Смит" немесе "Rex v Смит" деп, монархтың жынысына байланысты, Regina және Rex латын тілінде "патшайым" және "патша" деген мағынаны білдіреді және екеуі де бейресми түрде солай айтылуы мүмкін) деп белгіленеді, ал сотта ауызша айтылғанда "Король Смитке қарсы" деп аталады. Барлық айыптау бойынша іс жүргізулер Король сотында қаралуы тиіс. 1981 жылғы Жоғарғы соттар туралы заңның 75(1) бабына сәйкес, айыптау актісін Жоғарғы сот судьясы, округтік судья немесе тіркеуші (қылмыстың сипатына байланысты) қарауы тиіс. Айыптау актісінің нысанына қатысты 1915 жылғы Айыптау туралы заңға және оған сәйкес жасалған 1971 жылғы Айыптау ережелеріне жүгініңіз. 1971 жылғы Айыптау ережелері 2007 жылғы Қылмыстық іс жүргізу (өзгерістер) ережелерімен (көбінесе) жойылды және 2010 жылғы Қылмыстық іс жүргізу ережелеріне енгізілді. Айыптау актісінің нысаны, мазмұны және беру тәртібі 2012 жылғы ҚПК-нің 14-бабымен реттеледі. Қосымша нұсқаулар Біріктірілген қылмыстық іс жүргізу нұсқаулығының IV.34 бөлімінде келтірілген. Айыптау актісін ұсыну және айыптау актісіне қол қою туралы мәліметтерді 1933 жылғы Әділет әкімшілігі (әртүрлі ережелер) туралы заңның 2-бабында және оған сәйкес жасалған 1971 жылғы Айыптау (процедуралық) ережелерінде (S. I. 1971/2084) табуға болады, сондай-ақ 1983 жылғы Айыптау (процедуралық) (өзгерістер) ережелерімен (S. I. 1983/284), 1988 жылғы Айыптау (процедуралық) (өзгерістер) ережелерімен (S. I. 1988/1783), 1992 жылғы Айыптау (процедуралық) (өзгерістер) ережелерімен (S. I. 1992/284), 1997 жылғы Айыптау (процедуралық) (өзгерістер) ережелерімен (S. I. 1997/711), 1998 жылғы Айыптау (процедуралық) (өзгертулер) ережелерімен (S. I. 1998/3045) және 2000 жылғы Айыптау (процедуралық) (өзгерістер) ережелерімен (S. I. 2000/3360) толықтырылған.

Солтүстік Ирландия

Қараңыз: 1945 жылғы айыптамалар туралы акт (Солтүстік Ирландия).

Шотландия

Шотландияда Жоғары Сотқа (High Court of Justiciary) түскен барлық істер Лорд Адвокат атынан қаралады және айыптама бойынша сотталады. Шериф сотында, егер сот отырысы салтанатты тәртіппен өтіп жатса, олар да айыптама бойынша сотталады және Лорд Адвокат атынан басталады. Барлық салтанатты айыптамалар «Ең жоғары тәждің адвокаты Смитке қарсы» немесе көбінесе «HMA Смитке қарсы» нысанында жазылады.

Америка Құрама Штаттары

Құрама Штаттар Конституциясының Бесінші түзетуінде былай делінген: "Ешбір адам өлім жазасын көздейтін немесе өзге де аса ауыр қылмыс жасағаны үшін жауап беруге міндетті болмайды, егер ол үлкен қазылар алқасының ұсынысы немесе айыптау актісі бойынша болмаса, құрлықтағы немесе теңіз күштеріндегі жағдайларды, сондай-ақ соғыс немесе қоғамдық қауіптің кезінде нақты қызмет атқаратын милицияны қоспағанда". Айыптау қажеттілігі штаттарға қатысты енгізілмеген; демек, федералды үкімет үлкен қазылар алқасын және айыптау актілерін пайдаланса да, барлық штаттар осылай істемейді. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Пенсильвания және Коннектикут штаттарынан басқа барлық штаттар кейбір қылмыстар бойынша күдіктілерді айыптау үшін үлкен қазылар алқасын қолданады. Көптеген сот юрисдикцияларында прокурорлар үлкен қазылар алқасынан айыптау алу немесе айыптау құжатын тікелей сотқа ұсыну арасында таңдау жасайды. Мұндай құжат әдетте ақпарат, айыптама немесе шағым деп аталады, ол үлкен қазылар алқасының айыптау актісінен ажырату үшін қолданылады. Ауыр қылмыстар бойынша күдіктінің заңды процеске қатысу құқықтарын қорғау мақсатында (күдіктінің бостандығына қауіп төнген жағдайларда) алдын ала сот отырысы өткізіледі, онда судья күдіктіні қамауға алуға негіз бар-жоғын анықтайды. Егер судья мұндай ықтимал себепті тапса, ол күдіктіні сотқа дейін байлайды немесе ұстап қалады. Бұрынғы айыптаудың орнына жаңа айыптау актісі қабылданады. Нақты айыптау актісі заңмен талап етілетін айыптау қылмысының элементтерінен асып түседі және сонымен қатар тағылған негізгі әрекеттердің егжей-тегжейлі сипаттамасын қамтиды.