Кіріспе

Голландиялық теолог және дінтанушы (1830 – 1902)

Корнелис Петрус Тиле (16 желтоқсан 1830 – 11 қаңтар 1902) – голландиялық теолог және діндерді зерттеуші ғалым.

Өмір

Тиле Лейден қаласында дүниеге келді. Ол Амстердамда білім алды, бастапқыда астананың коммуналдық жоғары мектебі – Афинеум Иллюстрада оқыды, содан кейін Ремонттанттық бауырластықтың семинариясында білімін жалғастырды. Ол өзінің бауырластығында пастор болуға дайындалған еді. Біршама уақыт бойы төмендеп келген бұл бауырластық, 19-шы ғасырдың екінші жартысында голланд методистерінің ұстанымдарын кеңейту арқылы ықпалын арттырды, бұл лютерандар мен кальвинистер арасындағы либералды дін қызметкерлерінің көпшілігінің Ремонттанттарға өтуіне әкеп соқты. Тиледің өзі либералды діни көзқарастары болды және ол оларды Моордрехт (1853) және Роттердам (1856) қалаларындағы Ремонттанттық пастор ретінде уағыздар арқылы ерте жариялады. 1873 жылы бауырластықтың семинариясы Амстердамнан Лейденге көшірілгеннен кейін Тиле оның жетекші профессорларының бірі болып тағайындалды. 1877 жылы ол Лейден университетінде діндер тарихы профессоры болып тағайындалды, бұл үшін арнайы кафедра құрылды. Авраам Куэнен және Дж. Х. Шолтен сияқтылармен бірге ол қазіргі теологияның "Лейден мектебін" құрды. 1867 жылдан бастап ол Куэненге, А. Д. Ломанға және Л. В. Раувенхофқа "Теологиялық журналды" редакциялауға көмектесті. 1889 жылы ол Тейлерс Ерсте Геноотшаптың мүшесі болды. 1901 жылы Лейден университетіндегі профессорлық қызметінен кетіп, 1902 жылдың қаңтарында қайтыс болды. Тиленің зейіні мен еңбекке деген қабілеті, оның ежелгі тілдерді, халықтарды және діндерді терең білуі сияқты ерекше болды, ал оның зерттеулері, Ф. Макс Мюллердің сөзімен айтқанда, жаңа және айқын жарық сыйлады.

Дүниежүзілік діндер

Тиле голландтық "дінтану ғылымы" мектебінің ертедегі қолдаушысы болды және діннің психологиялық құбылыс екенін, сондай-ақ адам баласының ең терең қажеттіліктерінің бірі екенін ұсынды. Тиле діндерді Табиғат және Этикалық діндер деп жіктеді және зерттеді, бұл тұжырымдаманы Джордж Галлоуэй 1920 жылы сынға түсірді, себебі практикада мұндай айырмашылықты анықтау қиын. Тиле сонымен қатар салыстырмалы дінтану зерттеулерінің голланд мектебінің негізін қалаушы деп есептеледі, оның ықпалы Макс Мюллердің ықпалымен тең деп саналады. 1877 жылы Тиле буддизмді, христиандықты және исламды осы санаттарға жатқызып, оларды әмбебап діндер ретінде қарастырды. Кейінгі зерттеулер мен буддизмді жақсырақ түсіну Тиле теориясының кейбір негіздерін жоққа шығарды. Буддизм, басқа да бірнеше үнді діндері сияқты, негізінен теистік емес дін болып табылады және ол өзінің жақтастарына буддизмде Құдайға табынуды немесе "Құдайды Ең Жоғары деп қарауды" ұсынбайды.

Құрметтер

Тиле 1898 жылы Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі болып сайланды. 1900 жылы Эдинбург университеті Тилеге құрметті доктор дәрежесін (D. D. honoris causa) берді, бұрын осы құрметті Дублин және Болонья университеттері де көрсеткен еді. Ол сонымен қатар Нидерланды, Бельгия, Франция, Германия, Италия, Ұлыбритания және АҚШ-тағы кем дегенде он бес ғылыми қоғамның мүшесі болды.

Отбасы

Питер Антон Тиле оның інісі болған.

Таңдалған библиография

К. П. Тиле: Мысыр және Месопотамия діндерінің салыстырмалы тарихы. Мысыр дінінің тарихы. Лондон, Routledge, 2000 ж. (Trübner & Co., 1882 ж. басылымының қайта басылымы)
К. П. Тиле: Дін ғылымының элементтері. Нью-Йорк, AMS Press, 1979 ж. (2 томдық). (W. Blackwood, Эдинбург, 1897 және 1899 ж. басылымдарының қайта басылымы)
К. П. Тиле: Иран халықтарының діні. Бомбей, 1912 ж.
Әлемдік діни жүйелер. Салыстырмалы дінтануды зерттеуге үлес. Саут-Плейс институтында сөз сөйлегендердің жинағы. [К. П. Тиле және т.б.]. 1892 және 1911 жылдар аралығында әртүрлі басылымдар.
К. П. Тиле: Дін тарихының жалпыға тараған діндердің таралуына дейінгі негізгі қағидалары. Лондон, Trübner, 1877 ж.