Кіріспе

Орхидеялар туысы. Leptotes, бау-бақша саудасында Lpt деп қысқартылатын, Бразилияның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында, сондай-ақ Парагвай мен Аргентинадағы құрғақ ормандарда өсетін тоғыз түрден тұратын орхидеялар туысы. Олар кестенді өсімдіктер, кейде кішкентай Brassavola-ға ұқсайды, себебі олардың жапырақтары жұқа, цилиндр тәрізді, бірақ олар Лофгренянтусқа жақын туыс. Leptotes-тің кейбір түрлері кеңінен өсіріледі және толық гүлденген кезде әдемі көрініс тудырады, бірақ оларды өсіру оңай емес. Көптеген түрлері өсірілмейді, ал кейбіреулері соншалықты сирек кездеседі ki, жартылай белгісіз болып қалады; тоғыз түрдің бесеуі 2000 жылдан кейін ғана сипатталған. Әсемдік үшін өсірілуімен қатар, Leptotes bicolor гүлдері мен жемістерінің сүтке, балмұздаққа, шайға және тәттілерге ванильдің орнына қолданылуы туралы мәліметтер бар.

Тарату

Лептотестердің түрі бастапқыда Бразилияның Атлантикалық орманында табылды және олар әрқашан эпифиттік тіршілік етеді. Кейіннен екі түрі басқа елдерде табылған: L. unicolor Аргентинада, ал L. bicolor Парагвайда. Баия штатының оңтүстігінде үш түрдің жоғары эндемизм деңгейі байқалады. Бразилияның оңтүстік-шығысындағы штаттарды таралу орталығы деп санауға болады, себебі олар ең көп түрді қамтиды және лептотестер осында ең көп, алайда, ареал Баиядағы Серра-да-Жибоя тау тізбегінен Рио-Гранде-ду-Сул штатының солтүстігіне дейін созылады. Leptotes tenuis және L. pauloensis сияқты кең жапырақшалы гүлдерімен ерекшеленетін топтағы түрлер көбінесе таулық бұлт ормандарында кездеседі. L. bicolor ең кең ареалға ие және Серра-ду-Мар тау тізбегінің платосындағы бұлт ормандарының да, құрғақ ормандардың да жағдайында өмір сүре алады. Leptotes unicolor 700 метрден жоғары, салқын аймақтарда жақсы өседі және Бразилияның оңтүстік аймақтарында Араукария және Подокарпус ағаштарында жиі кездеседі. Гүлдің жапырақшалары мен тостағаншаларының сыртқы түрі ұқсас, екеуі де сопақша келген, бірақ жапырақшалары сәл тар. Гүлдердің түсі көбінесе жасыл, ақ немесе қызғылт түстің түрлі реңктерінде болады, ал лабеллум (қоректілерді тартатын арнайы жапырақша) ақшыл сары, ақшыл лаванда немесе лила түсті болуы мүмкін. Лабеллум бағана бойымен орналасқан және үш бөлікті (үш жапырақша) құрайды. Бүйір жапырақшалары кішкентай және бағананың жанында көтерілген, бірақ оны жаппай қамтымайды. Орталық жапырақша әлдеқайда үлкен және түрлер арасында өте өзгергіш. Олардың пішіні ланцет тәрізді немесе кері сопақша болуы мүмкін, кейде ет тәрізді, жалпақ немесе артқа қарай иілген болады; кейбір түрлерде тісті жиектері бар, ал басқаларында тегіс. Сирек жағдайларда, олар бағананың қабырғаларына тырнақтармен бекітілген каллустарға (өскіндерге) ие. Бағана қысқа, жуан және тік, әдетте жасыл түсті, екі құлақты және әр түрлі өлшемдегі алты өскінді (ортасында екі үлкені және екі жұп кішкентайы) қамтиды, олар қысқа каудикульмен орналасқан, бұл орхидеялар арасында бірегей құрылым. Олардың жемістері дөңгелек, шырынды және ванильдің хош иісін еске түсіреді. Лептотестердің тозаңдану агенті ешқашан байқалған емес. Кассио ван ден Берг гүлдердің түсі мен морфологиясына сүйене отырып, бал аралары негізгі агент болуы мүмкін деп болжайды.

Таксономиялық ескертулер

Сәуірде 1833 жылы Бразилияның Серра-дос-Оргас тауларынан алынған белгісіз түр, ағылшын орхидеяларын жинаушы Арнольд Харрисон ханымның жылыжайында гүлдеді. Ол Bifrenaria harrisoniae және Cattleya harrisoniana сияқты танымал түрлердің сипаттамаларында еске алынған. Бір уақыттан кейін Харрисон ханым осы өсімдіктің суреті мен кесімін ботаник Джон Линдлиге жіберді, ол оның жаңа түр ғана емес, сонымен қатар жаңа туыс екенін анықтады. Оның сол жылы жазылған сипаттамасында Линдли өсімдіктің гүлдерінің сыртқы түріне байланысты грек тілінен алынған «жұмсақ, нәзік» мағынасын білдіретін λεπτότητα сөзінен Leptotes деген атауды ұсынды. Ол Leptotes-тің Tetramicra-ға ұқсас екенін, бірақ оны тозаңдықтарының құрылысымен және иіскей жапырағының кіші жақтауларымен ерекшеленетінін, сондай-ақ жұмыртқалыққа тіркелген қақпақтарының болмауымен ажыратты. Ол оны Brassavola-дан тозаңдықтары мен үш бөлікті иіскей жапырағы арқылы да ажыратты. Содан кейін Линдли оның типтік түрін, Leptotes bicolor деп сипаттады. 1838 жылы Линдли Рио-де-Жанейродағы Макаэ-де-Сима және Илья-Грандеден жиналған екі ұқсас, бірақ ерекше өсімдік алды. Ол оларды бұрын сипатталған түрлерден ерекшеленді, себебі иіскей жапырағының бүйір жақтары сәл тісті, гүлдері үлкен және кейде псевдобульбаның жанында екінші жапырақ болады; ол Leptotes serrulata деген жаңа түрді ұсынды. Бес жылдан кейін неміс графы Иоганн Сентуриус фон Хоффмансегг өсірген бір өсімдіктің жапырақтарының жасыл-көк түсіне назар салғаннан кейін оны L. glaucophylla деп атады. 1990 жылы Карл Уитнер сол кездегі барлық белгілі Leptotes түрлерін қарап шығып, Линдли жариялаған суреттерді қайта қарады және L. bicolor мен L. serrulata арасындағы қосымша айырмашылықтарды анықтады, соңғысының гүлдеу кезінде әрқашан жеті гүлге дейін гүлдейтінін, гүлшоғыры да әлдеқайда ұзын екенін көрсетті. Алайда, қазіргі таңдағы тұжырым бойынша екі сипаттама да L. bicolor-дің кең таралуы мен көптеген популяцияларының салдарынан бірге кездесетін түрлері болып саналады. 1865 жылы Генрих Густав Райхенбах Бразилияның белгісіз жерінен бүгін қабылданған екінші сипатталған түрді алды. Өсімдік Leptotes bicolor-дан мүлдем өзгеше болды, себебі оның гүлдері аз және кішкентай, ашық сарғыш түсті, сондықтан ол оны L. tenuis деп атады. Он екі жылдан кейін үшінші түрді - Leptotes unicolor-ды - бразилиялық ботаник Жоао Барбоза Родригес сипаттады. Оның есебінде ол өте хош иісті шағын орхидея түрін сипаттады және Минас-Жерайстағы Альфенас қаласына жақын Дурадо және Сапукай өзендерінің жағалауларында эпифиттік түрде өмір сүретін жүздеген өсімдіктермен бірнеше колонияны тапты. 1881 жылы Барбоса Родригес тағы бір түрді тапты, оның жапырақтары ұзын, гүлдерінің құрылысы сәл өзгеше болды және оны L. paranaensis деп атады. Бүгінде бұл түр төрт жыл бұрын сипатталған L. unicolor-дың түрленуі деп саналады. Роберт Аллен Рольф Бразилиядан, сондай-ақ жергілікті жер туралы мәліметсіз, Рейхенбах 20 жыл бұрын сипаттаған Leptotes tenuis түріне ұқсас өсімдік алды. Рольф оны L. minuta деп сипаттады және оның жапырақтары әлдеқайда жуан және қысқа екенін атап өтті. Бұл жаңа түр 1903 жылы жарық көрген Селестин Альфред Когнюстың Бразилия орхидеяларының түрлерін қайта қарауына енгізілді, бірақ ол Leptotes түрлерінің өзгермелілігін білмеді. Когнао өз кітабын шығарған кезде ол сол кезде сипатталған барлық басқа түрлердің типтерін тексеруге мүмкіндік алмады, сондықтан олардың көпшілігін осы ескертумен қабылдады. Артқа қарап, жапырақтардың өзгеруі әртүрлі популяциялардың оқшаулануына және әр мекенде әртүрлі өсу жағдайларына байланысты екені қазір анық көрінеді, сондықтан L. minuta L. tenuis-тің өзгеруі ретінде белгілі. Бразилияда тұрып жатқанда Даниялық ботаник Йохан Альберт Константин Лёфгрен Рио-де-Жанейродағы Итатиядан гүлді орхидея алды. Ол оны Leptotes blanche amesiae деп сипаттады, сонымен қатар оның күтіп тұрған әдеті мен жұқа жалпақ жапырақтары бар екенін атап өтті. Кейіннен Фредерико Карлос Хоэннің бұл туыс туралы жұмыстары оны бұл түрдің Leptotes-ке тығыз байланысты болғанына қарамастан, басқа туысқа орналастырудың дұрыс екеніне әкелді. Ол Лофгренге құрмет ретінде Loefgrenianthus туысын ұсынды. 1934 жылы Хоэн жаңа түрді сипаттады, Leptotes pauloensis, оны Сан-Паулу штатында табылғаны үшін осылай атады. Бұл түр Leptotes tenuis-ке жақын, бірақ оның гүлдері әр түрлі түсті. Онжылдықтар бойы таксономистер оны жаңа түр деп санауға қатысты пікірлері екіге бөлінді, себебі ол өте сирек кездесетін, тіпті Гвидо Пабст оны L. tenuis синонимі деп қарастырды. 2004 жылы Эрик Кристенсон лекцияда аталған бірнеше сорттың кем дегенде екеуін АҚШ-тың барлық коллекцияларында бар деп анықтады және оларды ресми түрде дербес түр ретінде сипаттауға шешім қабылдады. Осы өсімдіктердің бірі, Leptotes harryphillipsii, L. pauloensis-ке ұқсас, өзі де мәселілі түр. Екіншісі, L. mogyensis, бразилиялық ғалымдар мен жинаушыларға белгісіз. Бір ғана мысал - Кристенсонның Сан-Паулу қаласына жақын Моги-дас-Крузес қаласынан шыққан деп саналатын өсімдігі. 2004 жылы сипатталған тағы екі жаңа түр Leptotes bicolor туысына жатады және оларды Баияның оңтүстігіндегі Буэрарема аймағындағы бір ғалым тапқан. Leptotes bohnkiana, оны тапқан адамның құрметіне аталған, оның кішкентай мөлшерімен ерекшеленеді, ал екіншісі, L. pohlitinocoi, көбінесе түсімен. Соңғысы 2006 жылы Сидней Марсал де Оливейра тапқан, сонымен қатар Баиядан, бірақ Чапада-Диамантинада да өсетін. Бұл жаңа түр, Leptotes vellozicola, басқа түрлерден ерекшеленеді. Кассио ван ден Берг және басқалардың филогенетикалық зерттеулеріне сәйкес, Leptotes Loefgrenianthus-қа өте жақын және екеуі де Pseudolaelia және бір кезде Schomburgkia деп жіктеліп, кейбіреулері қазір Laelia-ның бөлігі саналатын туыстардың арасында орналасқан.

Түрлер

Лептоталардың түрлерін ерекшелейтін үш негізгі сипаттама – жапырақтардың жалпы пропорциясы, гүлдердің пішіні және гүлдердің ашылу жолы. Осылардың негізінде түрлерді екі негізгі топқа бөлуге болады. Бір топты гүлдері созылған сегменттері бар төрт түр құрайды, олар көбінесе кеңінен ашылмайды. Бұл түрлердің гүлшоғырлары иілгіш болып келеді, гүлдерді сәл немесе айқын төмен қаратып, көбінесе төмен қарайтын жағдайға келтіреді. Бұл топтың дерлік барлық түрлерінің жапырақтары ұзын, салыстырмалы түрде ашық түсті, әдетте тегіс беткейлі және гүлшоғырдан ұзын болады. Leptotes unicolor бұл топта ерекшеленеді, себебі оның жапырақтары қысқа, бүршікті және қара түсті. Оның гүлдері әдетте біркелкі, ашық қызғылт түсті болып, әрқашан төмен қарап тұрады. Бұл топтың басқа түрлерінің гүлдері күштірек түсті. Leptotes bicolor – гүлшоғырына көп гүл түсетін және кең таралған түр. Бұл түр өте өзгергіш, бірақ екі түсті гүлдері (ақ сапыры мен жапырақтары және күлгін еріні) арқасында оңай анықталады; кейде бір псевдобульбаға екі жапырақ түседі. Бұл түрдің литофит ретінде өмір сүргендігі туралы мәліметтер бар. Екінші топқа дөңгелек гүлдері бар, жапырақтары мен сапыры кең ашылып, жалпақ болатын бес кішкентай түр кіреді. Жапырақтары қысқа, бүршікті, әдетте өте қара жасыл немесе күлгін түсті. Бұл топтың түрлерінде әдетте әр гүлшоғырда бір немесе екі ғана гүл болады. Олардың төртеуі өте ұқсас, кейде ажырату қиын. Leptotes vellozicola – бұл топтағы бірден-бір оңай танылатын түр, себебі оның ерінінің жоғарғы жағында қалың орталық кальус бар. Бұл топтың жалғыз түрі Баияға тән, ал қалған түрлері Бразилияның оңтүстік-шығысы мен оңтүстігінде кездеседі. Бұл түр барлық лептоталардың ішінде табиғи ортада ең көп күн сәулесін алады, себебі ол жапырақтары өте аз Vellozia түрінде эпифит болып өседі. Оның мекендейтін аймағы басқа түрлердің мекендейтін аймақтарына қарағанда әлдеқайда құрғақ. Leptotes pauloensis L. tenuis-ке өте ұқсас түр және оны негізінен еріні мен басқа сапырылар мен жапырақшалар арасындағы түстің қарама-қарсы болуынан ажыратуға болады, атап айтқанда, ашық қызғылт жапырақшалар мен сапырылар және ортасында сары түсті қаймақ белгісі бар ақ ерін. Оның таралуы L. tenuis-пен сәйкес келеді, бірақ оңтүстікке қарай көбірек таралған. Leptotes harryphillipsii, L. tenuis-ке ұқсас тағы бір түр, бірақ сәл ұзын еріні және басқа жапырақшалары мен сапырыларындағы көзге көрінетін қызғылт жолақтары бар, олар көбінесе жарқын түстерге ие. Бұл түр ұзақ уақыттан бері белгілі, бірақ әрқашан L. pauloensis-пен шатастырылып келген. Leptotes mogyensis, L. tenuis тобына жататын тағы бір түр және L. unicolor-ге ұқсайды, бірақ оның гүлдері ақ түсті, ал ерінінде терең күлгін орталық белгісі бар. Бұл өсімдіктің табиғатта өскені туралы мәлімет жоқ. Барлық мәліметтер Калифорнияда (АҚШ) өсіріліп жатқан өсімдіктерден алынған. Бұл екі аталған түрдің сирек кездесетін табиғи гибриді болуы мүмкін.