Кіріспе

Рундар әліпбиінің әріптерін криптографиялық түрде алмастыру. Шифр руналары немесе жасырын руналар – рундар әліпбиінің әріптерін криптографиялық түрде алмастыру.

Сақтау

Шифрлау рундары туралы білім ең жақсы Исландияда сақталған, ал 17-18 ғасырларда исланд ғалымдары осы тақырыпта бірнеше трактат жазды. Олардың ең танымалдарының бірі – Йон Олафссонның (1705–1779) «Рунология» қолжазбасы, ол Копенгагенде (1732–1752) жазылған. Онда көптеген шифрлы руналар мен руналық шифрлар жан-жақты қарастырылады және қазір Копенгагендегі Арнамагнен институтында сақтаулы. Йон Олафссонның трактатында Жаңа Футарк викинг дәуіріндегі ретімен ұсынылған, яғни m рунасы l рунасынан бұрын келеді. Бұл шағын ерекшелік викинг дәуірінің шифрланған руналарын түсіндіру үшін маңызды болды, себебі 13 ғасырда латын әліпбиінің ықпалымен олардың орны ауысқан, онда l, m рунасынан бұрын тұрады. Орта ғасырлық руналық күнтізбе 13 ғасырдан кейінгі ретті пайдаланғандықтан, 17-18 ғасырлардағы алғашқы рунологтар l m ретін бастапқы деп есептеді, ал руналардың реті шифрланған руналарды түсіндіру үшін өте маңызды.

Шифрлардың құрылымы

Руналық әліпбиде руналардың ерекше реті бар және олар топтарға бөлінеді. 16 әріптен тұратын Жас Футарк тілінде олар үш топқа бөлінеді. Исландия дәстүрі бойынша бірінші топ (f, u, þ, ã, r және k) "Фрейрдің әулеті", екінші топ (h, n, i, a және s) "Хагалдың әулеті" және үшінші топ (t, b, m, l және ʀ) "Тирдің әулеті" деп аталады. Жазуды оқуды қиындату үшін Фрейрдің әулеті мен Тирдің әулеті орын алмастырады, сондықтан бірінші топ үшінші топқа, ал үшінші топ бірінші топқа айналады. Дегенмен, кейбір жағдайларда әулеттер дұрыс ретімен, кері емес, саналады. Шифрлы руналардың көптеген түрлері бар, бірақ олардың барлығы әулеттің нөмірін және әулет ішіндегі рунаның нөмірін көрсету принципіне негізделген. Шатыр руналары X пішінінің төрт қанатына қосылған штрихтарға негізделген: әр X екі рунаны білдіреді және сол жақ жоғарғы қанаттан басталып, сағат тілімен оқылады. Бірінші қанаттағы штрихтар әулетті көрсетеді (сегіз рунадан тұратын қатар: (1) fuþarkgw, (2) hnijæpzs, (3) tbemlŋod), ал екінші қанаттағы штрихтар сол әулет ішіндегі реттілікті білдіреді. Бұтақ руналары ұқсас, штрихтар тік сабаққа бекітіліп, жоғары қарай бұтақталады. Сол жақтағы штрихтар әулетті, ал оң жақтағы штрихтар әулет ішіндегі реттілікті көрсетеді. Бұл екі схеманың нұсқалары бар, мысалы, сандарды кері санау (әулеттерді кері санау және әулеттердегі руналарды кері санау). Ағаш руналары мен ілгек руналары бұтақ руналарына ұқсас, штрихтары диагональ бойынша төмен қарай бағытталған және сәйкесінше төмен қарай иілген. Бұл екі түр де араласуы мүмкін: мысалы, "ek vitki at left" сөзінде "ek" қарапайым бұтақ руналарымен жазылған, ал "vitki" әулеттері ілгектермен, ал реті бұтақтармен жазылған. Жазуды жасыру үшін осындай тәсілдерді қолданатын көптеген руна тастары бар, әсіресе Оркней аралдарында. Огам трактатында жазылған Огам "таразылары" сияқты әріптерді өзгертудің ұқсас жүйесі бар.