Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Азияда кездесетін примат түрлері. Сунданың баяу лорисі (Nycticebus coucang), немесе үлкен баяу лорис – стрепсиррин приматы және Индонезия, Батыс Малайзия, Таиландтың оңтүстігі және Сингапурға тән баяу лорис түрі. Оның басынан құйрығына дейінгі ұзындығы және салмағы шамамен 2-3 кг. Басқа баяу лористер сияқты, оның ылғалды мұрыны (ринарий), дөңгелек басы, қалың жүнге жасырылған кішкентай құлақтары, жалпақ беті, үлкен көздері және жетілмеген құйрығы бар. Сунданың баяу лорисі түнгі және ағаш өмірін кешіреді, көбінесе мәңгі жасыл ормандарда кездеседі. Ол тығыз жаңбырлы ормандарды ұнатады және өз өлшеміне қарағанда өте төмен метаболизм деңгейіне ие. Оның рационы шырыштардан, гүл нектарынан, жемістерден және бунақденелілерден тұрады, сондай-ақ ағаштардағы жараларды жалай отырып, шайыр және шырыш сияқты сұйымдықтармен қоректенеді. Жекелеген лористер көбінесе жалғыз өмір сүреді, бір зерттеуде олардың белсенді уақытының тек 8% ғана басқа лористермен бірге өткені анықталды. Олар моногамды жұптасу жүйесіне ие, ал балалары ата-аналарымен бірге өседі. Күндіз ағаштардың жоғары жағында, көбінесе бұтақтарда, тармақтарда, пальма жапырақтарында немесе лианаларда дорбаланып ұйықтайды. Бұл түр полиэстросты, әдетте 192 күндік жүктілік мерзімінен кейін бір бала туады. Жастар 16-27 ай аралығында, әдетте жыныстық жағынан жетілген кезде өздігінен тарайды. Бұл түр IUCN Қызыл тізімінде жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде тіркелген. Экзотикалық үй жануарларына деген сұраныстың артуына байланысты олардың саны азайып, Индонезиядағы үй жануарлары сататын базарларда ең көп кездесетін примат түрлерінің біріне айналды. Оларды үй жануарлары ретінде сату үшін көбінесе тістерін жұлып алады, бұл инфекцияға немесе өлімге әкелуі мүмкін. Тіссіз болу оларды жабайы табиғатқа қайта оралтуды мүмкін емес етеді. Сонымен қатар, олардың мекендеу орындарының жоғалуына да ұшырады, бұл олардың таралған аймақтарында өте ауыр.
The Sunda slow loris (Nycticebus coucang), or greater slow loris, is a strepsirrhine primate and a species of slow loris native to Indonesia, West Malaysia, southern Thailand and Singapore. It measures from head to tail and weighs between Like other slow lorises, it has a wet nose (rhinarium), a round head, small ears hidden in thick fur, a flat face, large eyes and a vestigial tail. The Sunda slow loris is nocturnal and arboreal, typically occurring in evergreen forests. It prefers rainforests with continuous dense canopies and has an extremely low metabolic rate compared to other mammals of its size. Its diet consists of sap, floral nectar, fruit and arthropods, and will feed on exudates such as gum and sap by licking wounds in trees. Individuals are generally solitary, with one study showing only 8% of its active time was spent near other individuals. It has a monogamous mating system with the offspring living with the parents. It sleeps during the day, rolled up in a ball in hidden parts of trees above the ground, often on branches, twigs, palm fronds, or lianas. The species is polyoestrous, usually giving birth to a single offspring after a gestation period of 192 days. The young disperses between 16 and 27 months, generally when it is sexually mature. The species is listed as endangered on the IUCN Red List. It is threatened with extinction due to a growing demand in the exotic pet trade, and has become one of the most abundant primate species on sale at Indonesian pet markets. Its teeth are often pulled out before being sold as pets which can result in infection and/or death. Lack of teeth makes reintroduction to the wild impossible. It also suffers from habitat loss, which has been severe in the areas in which it is found.
Этимология
Көбінесе Санда баяу лорисі деп аталатын бұл жануар, Малай архипелагының батыс бөлігіндегі Санда аралдарында кездеседі. Бұл түрдің тағы бір кең таралған атауы – үлкен баяу лорис. Түрдің ғылыми атауы – куканг, ол Индонезиядағы kukang деген атауынан шыққан. Индонезияда оны көбінесе "ұялшақ" деген мағынаны білдіретін malu malu, сондай-ақ буканг немесе Каламасан деп атайды. Кейде оны кускус деп те атайды, себебі жергілікті халық баяу лорис пен Австралиялық опоссумдар тобы – кускус арасын ажырата алмайды. Малайзияда оны кейде конгканг немесе кера дуку деп атайды; кера сөзі малай тілінде "маймыл", ал дуку – жеміс беретін Lansium parasiticum ағашын білдіреді. Тайландта оны линг лом (ลิงลม) деп атайды, бұл "жел маймылы" деп аударылады.
Таксономия және филогенезия
Сунда баяу лорисі алғаш рет 1785 жылы голланд дәрігері және табиғат зерттеушісі Питер Боддарт Tardigradus coucang деген атпен сипатталды. Дегенмен, оның табылуы 1770 жылға дейін барып жетеді, сол кезде голландтық Арнаут Восмаер (1720–1799) оның бір данасын жалқау құс түрі деп сипаттаған. Восмаер оған француз тілінде "le paresseux pentadactyle du Bengale" ("Бенгалдың бес саусақты жалқауы") деген ат берді, бірақ Боддарт кейіннен оның Цейлонға (қазіргі Шри-Ланка) және Бенгалияға тән лорилермен жақын байланыста екенін дәлелдеді. 1800 мен 1907 жылдар аралығында бірнеше басқа баяу лори түрлері сипатталды, бірақ 1953 жылы приматолог Уильям Чарльз Осман Хилл өзінің ықпалды "Приматы: салыстырмалы анатомия және таксономия" кітабында барлық баяу лорилерді бір түрге біріктірді – N. coucang. 1971 жылы Колин Гроувс пигмей баяу лорисін (N. pygmaeus) жеке түр ретінде мойындады және N. coucang-ты төрт кіші түрге бөлді. 2001 жылы Гроувс үш түрдің бар екенін (N. coucang, N. pygmaeus және N. bengalensis) және N. coucang-тың өзі үш кіші түріне (Nycticebus coucang coucang, N. c. menagensis және N. c. javanicus) бөлінетінін айтты. Бұл үш кіші түр 2010 жылы түр мәртебесіне көтерілді – Сунда баяу лорисі, Ява баяу лорисі (N. javanicus) және Борнео баяу лорисі (N. menagensis). Түрлердің ерекшеленуі көбінесе дене мөлшері, жүннің түсі және бастың белгілері сияқты морфологиялық айырмашылықтарға негізделген. (2012 жылдың соңында Борнео баяу лорисі өзі төрт жеке түрге бөлінді.) Этьен Жоффруа Сен-Илер 1812 жылы Nycticebus туысын анықтағанда, Сунда баяу лорисін типтік түр етіп белгіледі. Бұл 1921 жылы британдық зоолог Олдфилд Томас тарапынан күмәндандырылды, ол қолданылған дананың қайсысы екендігі туралы шатасу болғанын атап өтті. Оның орнына, ол типтік дананың Бенгал баяу лорисі, Lori bengalensis Lacépède, 1800 екенін болжады. 1800 жылдары Боддарттың Tardigradus coucang-ы Карл Линнейдің Lemur tardigradus-ымен шатасқан кезде жағдай одан да ушықты – ол бұл түрді 1758 жылғы "Systema Naturæ" еңбегінің 10-шы басылымында сипаттаған болатын. Lemur tardigradus-тың шын мәнінде жұқа лори екендігі 1902 жылға дейін жасырын қалды, сонда сүтқоректілерді зерттеушілер Витмер Стоун мен Джеймс А. Г. Рен мәселені шешті. Бұл түрдің 50 хромосомасы бар (2n=50), ал геном мөлшері 3,58 пг құрайды. Оның хромосомаларының 22-сі метацентрлік, 26-сы субметацентрлік, ал біреуі де акроцентрлік емес. Оның X хромосомасы субметацентрлік, ал Y хромосомасы метацентрлік. Түрлер мен кіші түрлердің шекараларын нақтылау және морфологиялық жіктемелер эволюциялық қатынастарға сәйкес келе ме екенін анықтау үшін Nycticebus туысының филогенетикалық қатынастары митохондриялық D цикл және цитохром b маркерлерінен алынған ДНК тізбектерін пайдалана отырып зерттелді. Никтицебустың танылған көптеген туыстары (пигмей баяу лорисі (N. pygmaeus), Борнео баяу лорисі (N. menagensis) және Ява баяу лорисі (N. javanicus)) генетикалық жағынан ерекше екені көрсетілсе де, талдау Сунда баяу лорисінің (N. coucang) және Бенгал баяу лорисінің (N. bengalensis) таңдалған даналарының ДНК тізбектері өз түрлерінің басқа мүшелеріне қарағанда бір-бірімен жақын эволюциялық байланысқа ие екенін көрсетті. Авторлар бұл нәтиже интрогрессивті гибридизациямен түсіндірілуі мүмкін екенін ұсынады, себебі осы екі таксонның тексерілген даналары Таиландтың оңтүстігіндегі симпатриялық аймақтан шыққан; N. coucang даналарының бірінің нақты шығу тегі белгісіз. Бұл гипотеза 2007 жылы N. bengalensis және N. coucang арасындағы митохондриялық ДНК тізбектерінің өзгеруін салғастырған зерттеуде расталды және екі түрдің арасында гендер ағыны болғанын көрсетті.
Анатомия және физиология
Сунданың баяу лориінің үлкен көздерінің айналасында қара сақиналар, ақ мұрын және маңдайға дейін созылатын ақшыл жолақ, сондай-ақ омыртқа бойымен артқы жағынан қара жолақ бар. Оның жұмсақ, қалың, жүнді түктері ашық қоңырдан терең қызыл қоңырға дейін өзгереді, ал ішкі жағы ақшыл. Бұл түр Бенгал баяу лориінен көздің айналасындағы қара, көз жасы тәрізді белгілердің арқасында ерекшеленеді, олар артқы жақтағы қара жолақпен қосылады. Оның көздері арасында Бенгал баяу лориісіне қарағанда әлдеқайда анық ақ жолақ, көз айналасындағы қара түс және қоңыр түсті түктері болады, ол ірілеу, сұр және контрасты аз. Сунда баяу лориісінің беті кішкентай пигмей баяу лориісіне қарағанда ақ түстің аз мөлшерінде болады. Жергілікті түс өзгерістері белгілі. Бенгал баяу лориісінен айырмашылығы, Сунда баяу лориісі салмағы бойынша жыныстық диморфизм көрсетпейді. Жүнінің астында жасырылған қалдық құйрық, тек қысқа түйінге дейін тоқталған. Оның төменгі жағында алты тіс бар, олардың ішінде төменгі кескіш тістер мен клыстар да бар. Бұл құрылым көбінесе басқа стрепсиринді приматтарда күтім үшін қолданылады, бірақ лорилер оны жем іздеген кезде де сіргелерді сүрту үшін пайдаланады. Оның екінші саусағы қысқа, ал қолында мықты ұстау қабілеті бар. Басқа лорилер сияқты, ол да қолтығының астындағы бездерден күшті иісті сұйықтық бөліп шығарады, ол қарым-қатынас үшін қолданылады. Барлық лори түрлерінің арасындағы ерекшеліктерінің бірі – қозғалыс: Сунда баяу лориісі ағаштарда төрт аяғымен, әдетте бір уақытта үш аяғы тірекке тіреліп, баяу қозғалады. Оның қозғалысы ерекше деп сипатталған; жүзуге немесе барлық бағытта көтеріліп жатқандай, Сунда баяу лориісі бағытын өзгертеді немесе бұтақтар арасында шусыз және жылдамдық өзгерісіз қозғалады. Тұтқында ол уақытының шамамен төрттен бірін төрт аяғымен қозғалуға, төрттен бірін ілініп тұруға, төрттен бірін көтерілуге, ал төрттен бірін бірнеше бұтақтарды ұстап (көпір жасап) өтуге жұмсайды. Ол ұзақ уақыт бойы бір немесе екі аяғымен бұтақтың астына ілініп тұра алады.
Егемендік және экология
Басқа баяу лорилер сияқты, Сунда баяу лорисі – ағаш және түнгі примат, күндіз ағаштардың бұтақтарында немесе қалың өсімдіктерде демалады және түнде жеміс пен жәндіктермен қоректенеді. Басқа лори түрлерінен айырмашылығы, ол өмірінің көп бөлігін ағаштарда өткізеді: Бенгалиялық баяу лори көбінесе жерде ұйықтайды, ал Сунда баяу лорисі бұтақтарда немесе жапырақтарда дорбашаланып ұйықтайды. Әдетте ол жалғыз ұйықтайды, бірақ бірнеше туыстастармен (бір түрдің өкілдерімен), соның ішінде басқа ересектермен бірге ұйықтайтыны байқалған. Ересектер бір-бірінің аумақтарымен жапсарлас жерлерде өмір сүреді. Оның баяу метаболизміне қарамастан, Сунда баяу лорисінің диетасы жоғары энергетикалық. Оның баяу өмір салты көптеген тағамдық өсімдіктердегі кейбір екіншілік өсімдік қосылыстарын залалсыздандырудың энергиялық шығындарымен байланысты болуы мүмкін. Ол ең көп уақытын флоэма шырынын (34,9%), гүл нектарын және нектар өндіретін өсімдік бөліктерін (31,7%) және жемістерді (22,5%) жеуге жұмсайды. Сонымен қатар, ол иіс және жәндіктер сияқты буынтық аяқтыларды, сондай-ақ ағаштардағы жаралардан шығатын шайырды да жейді. Олар сонымен қатар моллюскалармен, соның ішінде алып Африка жұмырқа бұршағы Achatina fulica және құстардың жұмыртқаларымен қоректенеді. Барлық баяу лорилер түрлерінің терісінің ішкі жағындағы бездерінде уытты зат өндіріледі. Олар осы уытты тіс тарағын қолданып, өздері мен балаларының денесіне тарату арқылы күтім жасайды. Қауіп төнген жағдайда, Сунда баяу лорисі шағып, дорбашаланып, уытты сілекейімен жабылған терісін көрсете алады немесе ағаштан құлап түседі. Дегенмен, жыртқыштардан сақтанудың негізгі тәсілі – крипсис, яғни жасыру. Азиялық торлы питон, өзгермелі бүркіт және Суматра орангутаны Сунда баяу лорисінің жыртқыштары ретінде тіркелген.
Despite its slow metabolism rate, the Sunda slow loris has a high energy diet. Its slow lifestyle may be due to the energy costs of detoxifying certain secondary plant compounds in many genera of food plants their diets. The largest amount of time is spent eating phloem sap (34.9%), floral nectar and nectar producing plant parts (31.7%), and fruits (22.5%). It also consumes gums and arthropods such as spiders and insects. Gum is taken by licking wounds on trees. They are also known to feed on molluscs, including the giant land snail Achatina fulica, and birds' eggs. All slow loris species produce a toxin in glands on the insides of their elbows. This is spread across their bodies and those of their offspring using the toothcomb while grooming. When threatened with predators, the Sunda slow loris can bite, roll into a ball exposing its toxic saliva covered fur, or roll up and drop from the trees. However, the primary method of predator avoidance is crypsis, whereby it hides. The Asiatic reticulated python, the changeable hawk eagle and the Sumatran orangutan have been recorded as predators of the Sunda slow loris.
Әлеуметтік жүйелер
Санданың баяу лорилері моногамды бір еркек / бір әйел әлеуметтік жүйесіне бейімделуі мүмкін, бірақ көбінесе жалғыз өмір сүретін жануарлар. Бір зерттеуде осы түрдің белсенді уақытының бар болғаны 8% басқа жекелеген лорилермен бірге өткені анықталды. Егер жеке далалар үстіне түсетін болса, кеңістіктік топтар пайда болады. Бұл топтар бір еркек, бір әйел және үш жасқа дейінгі балалардан тұрады. Бұл жекелеген лорилер арасындағы қарым-қатынас көбінесе достық болып келеді; оларға өзара күтім (аллогруминг), соңынан ілесу, ыңыршу және дыбыстау сияқты әрекеттер кіреді, алайда әлеуметтік мінез-құлықтың үлесі белсенділік бюджетінің шамамен 3% құрайды. Басқа далалардан келген лорилермен кездескенде, көбінесе ешқандай реакция болмайды, себебі далалар қорғалмайды. Дегенмен, тұтқындықта олар басқа лорилерге қатысты агрессивті болуы мүмкін. Еркек лорилер шабуылдау, қуу, қорқыту, үстемдік таныту, ұрысу және бағыну сияқты қарсы мінез-құлықтарды көрсетеді. Ұрыстар көбінесе ауыр жарақаттарға әкеп соқтырады. Бұған қарамастан, олар тұтқындықта көбінесе әлеуметтеніп, өзара күтім (аллогруминг) ең көп кездесетін әлеуметтік мінез-құлық болып табылады.
Байланыс
Зунданың баяу лори ересектері сегіз түрлі шақыру дыбысын шығарады, оларды екі категорияға бөлуге болады: сыбызғылар мен қысқа кекерлер (әлеуметтік ойын және назар аудару үшін шығарылатын дыбыс) сияқты байланыс және байланыс іздеу шақырулары, сондай-ақ ұзын кекерлер, айқайлар, ысқырықтар және гырылдаулар сияқты агрессивті және қорғаныс шақырулары. Жыртқыштардан жасыру үшін крипсиске сүйенгендіктен, олар ескерту шақыруларын жасамайды. Балапандар мазаланғанда, шылдырлап, сықырайды. Эструс кезінде, ұрғашы лорилер еркекпен көзбен байланысқанда сыбызғымен шақырады. Жаңа ортаны зерттеу кезінде және қолға алынғанда, адам есту қабілетінен тыс ультрадыбыстық дыбыстар шығарады. Бұл түр үшін иіс сезу өте маңызды. Ол басқаларға жеке тұлғаның кім екенін, физикалық жағдайын және орналасқан жерін білдіреді. Ол көбейту үшін де маңызды. Басқа баяу лорилер сияқты, Зунданың баяу лорисінің де шынтақтарында май шығаратын бездері бар. Бұл без иіс тарату үшін тілмен созылады және қарым-қатынас үшін пайда болған деп есептеледі, бірақ ол адамдар үшін уытты. Егер адам жануарға аллергиялық болса, шокқа түсіп, тіпті өлуі мүмкін. Оның ануында да бездер бар және олар зәрді бөліп шығару арқылы өз тегіндегілерге сигнал бере алады. Ол басқа баяу лоридің иісін тапқанда, иіс табылған жерге бетін сүртіп алады. Зунданың баяу лорисі күлімсіреуі немесе тістерін көрсетуі мүмкін. Стресске түскенде балапандар күлімсірейді, ал ересектер агрессияны немесе қорқынышты көрсету үшін, сондай-ақ ойын кезінде тістерін көрсетеді.
Көбею
Көбею – Санда баяу лорисінің өз тегіндес түрлерімен бірігетін сирек кездердің бірі, себебі ол көбінесе жалғыз өмір сүреді. Бір зерттеуде ең көп баяу лористердің бірге көрілген саны алты болған; олардың арасында бір ұрғашы және оны қуып жететін бес еркек болған. Бұл, әйелдер бірнеше еркекпен жұптасатын, еркін жұптасу жүйесіне нұсқау береді. Дегенмен, оның мүшесінің мөлшері ұқсас просимьяндармен салыстырғанда кішкентай, бұл моногамияға сілтеме жасайды. Табиғатта Сунда баяу лорисінің жұптасу жүйесі популяциялар арасында өзгереді деп есептеледі. Ұрғашылары 18-24 ай аралығында, ал еркектер 17 айға дейін жыныстық жарақатқа жетеді. Ол полиэструсты, яғни бір жыл ішінде көп рет жыныстық қабылдағыштыққа ие. Бірақ, тұтқында наурыз және мамыр айлары аралығында туудың жоғары деңгейі байқалады. Солтүстік жарты шарда тұтқында ұсталған просимьяндардың көбею үлгілері өзгеретіні анықталды. Эструс циклы 29-45 күнге созылады, көбінесе бір күнінде жұптасу жүреді. Ұрғашы лористер эструста еркектерден кейін қалады, және жұптасуды ұрғашы бастайды. Ұрғашы бұтаққа ілініп, дауыс шығаруы мүмкін. Еркек ұрғашыны және бұтақты ұстап, онымен жұптасады. Ұрғашы жұптасуға шақыру үшін несеппен белгі қою және дауыс беруді де пайдаланады. Еркек жұптасудан кейін жұптасу бітегін жасауы мүмкін. Жүктілік мерзімі шамамен 192,2 күнге созылады, содан кейін бір жас туады, бірақ егіздер де кездеседі. Еркек және ұрғашы екеуі де 16-27 ай аралығында өздерінің территориясынан кетуі мүмкін.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Сунданың баяу лорисі үздіксіз жапырақты тропикалық жаңбырлы ормандарда таралған. Ол ортаға бейімделеді және басқа да түрлі орталарда өмір сүруге қабілетті. Индонезияда, Суматра, Батам және Галанг аралдарында Риау архипелагында, Тебинг Тингги аралында және Ұлы Натуна (Бунгуран) Натуна аралдарында; Малайзияда Малай түбегінде және Пулау Тиоман; Таиландтың оңтүстік бөлігінде; және Сингапурда кездеседі. Пулау Тиоман аралында жойылып кеткені болжаммен қабылданғанына қарамастан, мәліметтер баяу лорилердің әлі де аралда мекендеуі мүмкін екенін көрсетеді. Тиоман баяу лорилерінің беттік белгілері мен морфологиясы материктегі лорилерден айқын ерекшеленеді, бұл популяцияның ерекше болу мүмкіндігін көрсетеді. Сунда баяу лорисі Таиландта Бенгалия баяу лорисімен бірге таралған (олардың ареалдары үштасады) және араласу орын алған.
Қорғау
2020 жылғы Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізіміндегі бағалауға сәйкес, Сунда баяу лорисінің популяциясы қауіпті жағдайда деп бағаланған. 2007 жылдың маусым айында ол CITES-тің II тізімінен I тізіміне көшірілді, бұл осы түрдің халықаралық саудасының жай-күйіне қатысты шын алаңдаушылықты білдіреді, және бұл халықаралық заңмен тыйым салынған амал. Ол сондай-ақ Индонезия заңдарымен де қорғалады, бірақ бұл заң әрқашан қатаң түрде орындалмайды. Оның популяциясының мөлшері белгісіз, және олардың сақталу статусын растау үшін қосымша зерттеулер қажет. Сунда баяу лорисі үй жануарлары саудасынан қатты зардап шегеді, және Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында экзотикалық үй жануары ретінде сатылады. Баяу лорилер Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең көп сатылатын қорғалған приматтар болып табылады. Оларды үй жануары ретінде сату кезінде, иесіне жарақат тигізбеу үшін көбінесе тістері тартылып алынады. Бұл тіс инфекциясына әкелуі мүмкін, соның салдарынан 90%-ға дейін өлім-жітім болуы мүмкін. Тістерін жоғалтқаннан кейін, оны табиғи ортаға қайта енгізу мүмкін емес. Қапаста өлім-жітімнің жоғары деңгейіне, стресске, дұрыс тамақтанудың болмауына және инфекцияға байланысты, үй жануарлары саудасы жаңа орын алмастыру арқылы өседі. Адамдардың сатып алу мүмкіндігінің артуымен, түрдің ареалындағы халық санының өсуі одан да күшті әсер етуі мүмкін. Сунда баяу лорисі заңсыз дәстүрлі медицина үшін жиналатындықтан қосымша қауіпке ұшырайды. Оның терісі жараларды емдеу үшін, еті эпилепсияны емдеу үшін, көздері махаббат суында қолданылады, ал еті астма мен асқазан ауруларын емдеуге пайдаланылады. Ол сондай-ақ егістіктердегі зиянкес ретінде де өлтіріледі. Оның ареалындағы кең аумақтағы мекендеу ортасының жойылғандығы және нашарлауы, түрдің басқа приматтарға қарағанда антропогендік ортаға бейімделуге қабілетті болғанына қарамастан, популяцияның айтарлықтай төмендеуіне әкелді. Соның салдарынан, түрлердің таралуы шектелді, себебі олар ағаштан ағашқа жылжу үшін үздіксіз жапырақ қаптамасына тәуелді.