Кіріспе

Көне грек философы

Критолай (Критолаос; шамамен б.з.б. 200 – шамамен б.з.б. 118 ж.) Фасис қаласынан шыққан перипатетикалық мектептің грек философы. Ол б.з.б. 155 жылы Римге жіберілген үш философтың бірі болды (қалған екеуі Карнеад пен Вавилондық Диоген), олардың тұжырымдары римдіктерді қызықтырды, бірақ консервативті саясаткерлерді алаңдатты. Оның еңбектерінің ешқайсысы бізге жеткен жоқ. Ол риторика мен этикаға қызығушылық танытты және ләззатты жамандық деп есептеді. Ол Аристотельдің әлемнің мәңгі екендігі және жалпы адамзат туралы ілімін сақтап, өз аргументтерін стоиктерге қарсы бағыттады.

Өмір

Ол Ликиядағы грек колониясы Фазелисте шамамен б.з.д. 200 жылы дүниеге келді, Афинада Аристотельдің шәкірті болып философия оқыды. Ол шешен, ғалым және моралист ретіндегі қадір-қасиеті арқасында перипатетикалық мектептің жетекшілерінің біріне айналды. Ол Аристотельдің тікелей ізбасары болған-жоқпы деген мәселеде көп пікір таластар болды, бірақ дәлелдер дәйекті емес. Критолайдың Афинада философ, шешен және мемлекет қайраткері ретіндегі зор беделі афиналықтарды б.з.д. 155 жылы оны Карнеад пен стоик Диогенмен бірге Римге жіберуге мәжбүр етті, мақсаты – Римдіктер Афинаға Ороптың қирауы үшін салған 500 таланттық айыпты жеңілдету. Олар өз мақсатына жетті, ал елшілік Римде үлкен қызығушылық тудырды. Олардың сөздерін тыңдауға римдік жастар ғана емес, сондай-ақ Сципион Африкан, Лаэлий, Фурий және басқа да мемлекеттің көрнекті тұлғалары келді. Олардың жаңа ілімдері ескі мектептің римдіктеріне азаматтардың мораліне қауіп төндіретіндей көрінді, сондықтан Катон сенатты оларды Римнен мүмкіндігінше жылдам шығарып жіберуге көндірді. Геллий оның аргументтерін "әдемі және тегіс" (scita et teretia) деп сипаттады. Критолайдың өмірі туралы бізге қосымша мәлімет жоқ. Ол сексен екі жылдан астам өмір сүрді, бірақ шамамен б.з.д. 118 жылы қайтыс болды. Лициний Красс б.з.д. 111 жылы Афинаға келген кезде, ол Критолайдың шәкірті Диодор Тирді перипатетикалық мектептің басшысы ретінде тапты.

Философия

Критолай риторикаға ерекше көңіл бөлген сияқты, бірақ ол оны Аристотель сияқты өнер емес, практикалық іс ретінде қарастырды. Цицерон оның шешендігін жоғары бағалайды. Риторикадан кейін Критолай моральдық философияны зерттеуге ең көп назар аударды және Аристотельдің жүйесіне бірнеше қосымшалар енгізді. Жалпы алғанда, ол Перипатетикалық мектептің негізін қалаушысының философиясынан көп алшақтаған жоқ, бірақ кейбір жағынан алдыңғыларынан басып өтті. Мысалы, ол ләззатты жамандық деп санады және жанның эфирден тұратынын анық айтты. Оның пікірінше, өмірдің мақсаты – жан мен дене игіліктерін, сондай-ақ сыртқы игіліктерді қамтитын табиғи өмірдің толық кемелдігі болды. Цицерон «Tusculanae Quaestiones» еңбегінде жанның игілігі оған басқа игіліктерден гөрі ауыр тигенін айтады (tantum propendere illam bonorum animi lancem). Бұдан бөлек, ол стоиктерге қарсы әлемнің мәңгілігі және адамзаттың құрылымы бұзылмайтыны туралы перипатетикалық доктринаны қорғады. Табиғаттағы нәрселердің ретінде ешқандай өзгеріс байқалмайды; адамзат Табиғаттың берген қабілетіне сәйкес өзін қайта жаңартады, ал оның мұрагерлікке алған түрлі аурулары, жеке адамдарға өлім әкелсе де, жалпы құрамды өзгерте алмайды. Адамдардың тек жерден пайда болғанын айту абсурд болғандай, олардың толық жойылу мүмкіндігі де ұғымсыз. Әлем мәңгілік тәртіптің көрінісі болғандықтан, өзі де өлмейтін болуы керек. Плутарх Критолайды Эпир туралы еңбек және «Феномендер» атты тағы бір еңбектің авторы ретінде еске алады, ал Авл Геллий де осы аттас тарихшы туралы айтады. Осы тарихшы мен перипатетикалық философтың бір адам екені анықталған жоқ. «Этимологикум Магнум» кітабында грамматик Критолай туралы айтылады.