Кіріспе

Зандык (орта парсы: 𐭦𐭭𐭣𐭩𐭪) – зороастрийлік термин, дәстүрлі түрде тар мағынада еретик ретінде, ал кең мағынада Сасанидтер арқылы таратылған зороастрийлік ортодоксияға қарсы кез келген сенім немесе практиканы ұстанған адам ретінде түсіндіріледі. Орта парсы терминінен зороастризмге емес, исламға қатысты, бірақ соған ұқсас семантикалық кеңістікке ие, жақсы куәландырылған араб тіліндегі زنديق зиндик сөзі пайда болды. Ислам әлемінде, соның ішінде Ислам дәуіріндегі Иранда, бұл термин манихейлерге, мандаилерге, маздакиттерге, зороастрийлерге, буддистерге, христиандарға және жалпы алғанда еркін ойлаушыларға, тіпті мұсылмандарға да қолданылды. Зандик сөзі зороастрийлік дәуірде осы мағыналарда қолданылған-жоқ дегені белгісіз; осы контексте термин тек үш мәтінде (олардың екеуі бір авторға тиесілі) кездеседі және барлығында бір рет ғана қолданылатын, жағымсыз мағынадағы сөз ретінде айтылады, бірақ оның мәнін анықтауға көмектесетін қосымша ақпарат жоқ. Зороастризмге қатысты кейбір ескірген зерттеулерде бұл сөз Зурван ілімін қабылдаған нақты (бірақ гипотетикалық) діни дәстүрдің дұрыс атауы болуы мүмкін деген болжам бар.

Лексикология

Дәстүрлі аударма ретінде ‘ирекетші’ термині 19 ғасырда Кристиан Бартоломей (1885) авестадағы zanda сөзінен zandik сөзін тудырғанда, оны белгілі бір ирекетшілердің аты ретінде қарастырылған. Дегенмен, 8 ғасырлық Аббасид халифаты кезінде zindīq және zandaqa сөздерінің мағынасы кеңейіп, көптеген нәрселерді білдіре алатын: гностикалық дуалисттер, сондай-ақ манихейшілдіктің, агностиктер мен атеистердің ізбасарлары. Араб тілінде zindiq сөзінің манихейлерді білдіретін алғашқы мысалдары, және бұл терминнің орта парсы тіліндегі алғашқы қолданылуындағы мағынасы болуы мүмкін (төменде қараңыз), А. А. Беванапуд Зороастризм дәстүрінің 9-11 ғасырлардағы еңбегі "Денкард" діннің осы жүйеленуін – белгілі бір сенімдер мен дәстүрлер нақты деп саналған, ал басқалары қабылданбайтын деп есептелген – династияның негізін қалаушы Ардашир I-нің бас діни қызметкері Тансардың бастамасымен байланыстырады. Белгілі бір ортодоксияның дамуын басқа да көздер, мысалы Тансар хаттары көрсетіп, сондай-ақ Зороастрий шіркеуінің жүйеленуі ирандық құндылықтардың мемлекеттік қолдаумен жаңғыруының бір бөлігі болғанын көрсетеді, бұл Сасанидтердің алдыңғы (сондай-ақ ирандық, бірақ эллиндік) Арсакид парфяндық династияларының мәдени "бұзылыстарына" реакция болған сияқты. Арсакидтер, мүмкін, Тансар/Ардәширдің оларды құлату үшін пайдаланған пропагандалық негіздемесіндегідей мәдени тұрғыдан "ирандық емес" болмаған. Алайда, үшінші ғасырдан бастап әдеби және эпиграфикалық деректер Сасанид дәуіріндегі діни қызметкерлердің биліктегі адамдар Зороастризмнің (Сасанидтердің араласуымен) түріне сәйкес келмейтін сенімдерді ұстанғандарды қудалағанын көрсетеді. Бұл эпиграфикалық деректердің арасында 3/4 ғасырлардағы Картирдің, Тансардың ізбасары және Ардашир I-нің үш ізбасары тұсында бас діни қызметкердің жазулары бар. Қағба-и Зартошттағы жазуында Картир (KKZ 8–9) "жәһудилерді, буддистерді, брахмандарды, назорейлерді (жәһуди христиандарды), христиандарды, ‘мактақтарды’ (мандаилерді, манихейлерді?) және zandikтерді" қудалағанын айтады. Картирдің жазуы – zandik сөзінің ең ерте эпиграфикалық дәлелі. Картирдің терминді қолдануынан zandik сөзінің нақты мағынасы анық көрінбесе де, ол әдетте Картирдің идеологиясына қатысты ‘ирекетші’ немесе ‘ортодоксальды емес’ деген мағынаны білдіреді деп есептеледі. қараңыз. Бұл аномалияны түсіндіру үшін үш себеп бар: а) дәстүрлі көзқарас бойынша, Картир оларды ‘мактақ’ терминіне қосады; б) басқаша пікір бойынша, Картирдің мәтіні Бахрам I билігінің алғашқы кезеңінен, Мани әлі де Шапур I мен Хормизд I-нің қорғауында болған кезде жазылған; в) үшінші көзқарас бойынша, манихейлер ‘zandik’ құрамына кіреді.

Дәстүр бойынша

Зандық термині 9-10 ғасырлардағы зороастризм дәстүрінің мәтіндерінде (соқалған Пахлави кітаптарында) бір рет кездеседі. Осы жалғыз мысалда, «Daedestan i Menog i Khrad» 36.16-да, термин абстрактті есім ('zandikih') түрінде келтіріліп, ең ауыр қылмыстардың он үшіншісі ретінде сипатталады.