Кіріспе
Саксондық христиан қасиеттісі, бенедиктин қатыны Мехтильда Хакеборн, ОСБ, сондай-ақ Мехтильда Хельфта (1240/1241 – 19 қараша 1298 ж.), Саксондық христиан қасиеттісі (қазіргі Германиядан) және бенедиктин қатыны болған. Ол әдемі дауысымен және музыкалық қабілетімен танымал болды. 50 жасында Мехтильда ауыр рухани дағдарыс пен денелік азапты бастан өткерді. Қазіргі бенедиктин күнтізбесінде оның мерекесі өлімінің жылдығында, 19 қарашада тойланады. Ол Айслебен қаласына жақын Хельфта монастырында қайтыс болды.
Mechtilde of Hackeborn, OSB, also known as Mechtilde of Helfta (1240/1241 – 19 November 1298), was a Saxon Christian saint (from what is now Germany) and a Benedictine nun. She was famous for her musical talents, gifted with a beautiful voice. At the age of 50, Mechtilde went through a grave spiritual crisis, as well as physical suffering. In the modern Benedictine calendar, her feast is celebrated on the anniversary of her death, November 19. She died in the convent of Helfta, near Eisleben.
Туу және шомылдыру рәсімінен өту
Матильда фон Хакеборн Виппра 1240 немесе 1241 жылы дүниеге келді, ол Тюрингияның ең асыл және ең күшті отбасыларының бірінен шыққан; оның әпкесі – атақты Хакеборн аббатиссасы Гертруда. Хакеборн отбасы Тюрингиядағы барондар әулетіне жатты, олар Хоэнштауфендермен туысқандық байланыста болды және Солтүстік Тюрингия мен Харц тауларында иеліктері болған. Кейбір авторлар Мехтильда фон Хакеборн мен Мехтильда фон Виппра – екі бөлек тұлға деп санайды, бірақ Хакеборн барондары Виппраның да иелері болғандықтан, сол отбасының мүшелері өздерінің атын осы екі, немесе екеуінің де атымен атаған. Мехтильданың туғанда өте нәзік болғаны сондықтан, оның крещение алмай қайтысы мүмкін деген қорқынышпен, күтімшілер оны әзірленіп тұрған миссаға дайындалып жатқан дін қызметкеріне асықтырып әкелді. Ол "үлкен қасиеттілікке" ие адам ретінде танымал болды, және баланы крещениеден өткізген соң: "Неден қорқасың? Бұл бала әлдеқашан өлмейді, керісінше, Құдай оның арқылы көптеген кереметтер жасайтын қасиетті дін қызметкері болады. Ол қарттық шағын жақсы күйде аяқтайды," – деген.
Ерте өмір
Жеті жасында Мехтильда анасымен Родерсдорфтағы цистерциандық монастырда монах болған үлкен әпкесі Гертруданы көруге барды, сол кезде ол монастырға қатты ғашық болды. Оның ата-анасы оның тілегін қабылдап, оны окуға жіберді. Оқу орнында, ақыл-ойы мен денесі жағынан да өте қабілетті болғандықтан, ізгілік пен білім саласында ерекше жетістіктерге жетті. Бір керемет көріністе ол: "Жаратылыстың ең кішкентай бөлшектері Мәсіхтің адамдық бейнесі арқылы Киелі Үштікке шағылысады, себебі Мәсіхтің адамдық бейнесі оларды жаратқан сол топырақтан алынған" деп түсінді. Джулиан Норвич (1342–1416 жылдар шамасында) Құдайды ана ретінде бейнелеген ең белгілі ағылшын авторы болғанымен, бұл идея оның ойынан туындаған жоқ. Кентерберийлік Анзельм (1033–1109) өзінің көп тараған дұғаларында «Біздің Иеміз, Анамыз» деп құлшынып, осы сезімді дамытқан. Цистерциандықтар мен карфузиандықтар монастырьларында осы дұғаларды қолдану арқылы оны таратып, Маргарита д’Ойнгт (1310 жылы қайтыс болған) және Хакеборнның Мехтильдасы сияқты әйелдер осы идеяны қабылдады. Оның көріністерін сипаттағанда, Мәсіх, Құдай ана және басқа да аспан әлемінің өкілдері тірі жандар ретінде кіріп келеді. Мехтильда періштелерді өте жақсы көріп, оларды жердегі және аспандағы адамдардың серіктері ретінде бейнелеуді ұнатты.
Үш "Ай үііііііііііііііііііііііі"
Мехтильда мәңгілік құтқарылуы үшін мазасыздыққа түсіп, Өлім сағатында көмектесуін тілеп, Мәриям анаға дұға етті. Мәриям оған көрініп, оны жұбатты: "Иә, көмектесемін! Бірақ сен де күн сайын үш рет "Күндіз сәлем" дұғасын оқып, біріншісінде - Мәңгілік Әкеден алған күшті, екіншісінде - Ұлдан алған даналықты, үшіншісінде - Киелі Рухқа толы махаббатты есіңе алсаң деймін". Мәриям ана оған дұға етуді үйретті, әсіресе үш "Күндіз сәлем" дұғасының Құдайдың үш тұлғасына қалай құрмет көрсеткенін түсіндірді.
Исаның қасиетті жүрегіне бағышталу
Мехтильда мен Гертруда Хелфтаның екеуі де Исаның жүрегі туралы көптеген көріністерге ие болғаннан кейін, оның ынталы жақтастары мен таратушылары болды. Құдайдың жүрегінің соғуын есту туралы ой – Қасиетті Жүрекке құлшынысты дамытқан ортағасырлық әулиелер үшін маңызды болды. Мехтильда мен Гертруда (1302 жылы қайтыс болды) Исаның жүрегін ананың кеудесі сияқты қабылдады және Евхаристиядағы Исаның қанын ананың баласын тамақтандыру үшін беретін сүтідей нәрлі деп санады. Бір көріністе Мехтильда Исаның: «Таңертеңгісін алғашқы ісің – Менің Жүрегіме сәлемдесу және Өзіңді Менің алдыма ұсыну болсын. Кім Маған аң-таң болса, Мені өзіне жақындатады», – дегенін баяндады. Мехтильданың айтуынша, бір көріністе Иса оған көрініп, оны шын сүйіспеншілікпен сүюге және қасиетті тағамда оның Қасиетті Жүрегін мүмкіндігінше құрметтеуге бұйрық берді. Ол оған өзінің Қасиетті Жүрегін сүйіспеншілігінің кепілі ретінде, өмір бойы қорғау үшін және өлім сағатында жұбаныш беру үшін сыйлады. Осы уақыттан бастап Мехтильданың Қасиетті Жүрекке ерекше құлшынысы болды, ол одан осыншалықты үлкен рақым-шапағат алды, тіпті егер осы құлшыныс арқылы алған барлық игіліктері мен нығметтерін жазып тастаса, онда үлкен кітаптың өзі оларды сыймайтынын айтуды әдетке айналдырды. Тағы бір көріністе Исаның өзі Ізгі Хабарды ұсынды. Ол оған жүрегінің жарасын ашып: «Менің сүйіспеншілігімнің қаншалықты зор екенін ойла. Егер оны жақсы білгің келсе, оны Евангелиядан артық еш жерде таба алмайсың. Менің Әкем Мені қалай сүйсе, Мен де сендерді солай сүйемін (Жохан 15:9)», – деді. Оның осы көріністер туралы жазған жазбалары кейіннен Liber Specialis Gratiae жинағына енгізілді.
"Ерекше рақым" кітабы
50 жасында Мехтильда ауыр рухани дағдарыс пен денелік азаптардан өтті. Ол өзіне ерекше сенген екі қарындастың оған көрсетілген рухани инаяттарды жазып алғанын білді. Бұл жағдайға қатты алаңдаған Мехтильда бірінші кезекте дұғаға жүгінді. Оған Мәсіхтің қолында аян кітабын ұстап тұрған түс көрінді, ол былай деді: «Бұлдың бәрі Менің еркіммен және шабытыммен жазылды, сондықтан сен алаңдама». Оның қайтысынан кейін бұл кітап жарияланды және көшірмелері тез тарады, бұл негізінен уағыздаушы монахтардың кең таралған ықпалының арқасында болды. Джованни Боккаччо Мехтильданың қайтысынан кейін бірнеше жыл өткен соң оның аян кітабы Флоренцияға әкелініп, «Ла Лауде ди донна Мателда» деген атпен танымал болғанын айтады, бұл Иса Мәсіхтің қасиетті жүрегінің құдайлық мейіріміне құлшынысты ынталандырды. Флоренциялықтар Мехтильданың кітабынан алған мадақтарды күн сайын киелі бейнелердің алдында қайталап отыратын. «Либер Специалис Гратиа» жинағын құрастыруға көмектескен Гертруда: «Біздің монастырда оған тең келген ешкім болған емес, және өкінішке орай, мен қорқамын, тағы осындай адам тумайды!» деп айқайлады. Төрт ғасырдан кейін, эмблема стилінде басылған кітаптар бұл құлшынысты Еуропа бойынша, тіпті протестанттық реформа шіркеулерінің күшейген елдерде де кеңінен таратып, оны француз дін қызметкері Жан Эюд құрастырған арнайы жұмақ және официясы бар литургиялық күнтізбедегі жалпыға бірдей мерекеге көтерді. (Тағы бір діни әйел, Мэри Маргарет Алакок, Францияның қалалық сауатсыз қара халықтары арасында Мәсіхтің азаптары туралы көптеген табиғаттан тыс көріністерімен, тікендермен қоршалған, жанған, тесілген жүрек ретінде көріністендермен құлшынысты таратып жүрді.) Мехтильда 1298 жылдың 19 қарашасында Хельфта монастырында қайтыс болды. Оның мерекесі оның қайтыс болған күнінің құрметіне аталып өтеді. Гертруданың денесімен бірге Мехтильданың денесі әлі де ескі Хельфтада жерленген болуы мүмкін, бірақ нақты орны белгісіз.
Дантедің
Сыншылар Дантенің "Құдайлық комедиясында" Мателда деген атпен таныстырған кейіпкердің біріне ұзақ уақыттан бері қызығушылық танытып келеді. Тазару процесі жүргізілетін Тазару тауының жеті террасасын басып өткен соң, Данте XXVII әнге келгенде: "Келіңдер, Әкемнің бата алғандары!" – деген ән естиді; ал XXVIII әнге келгенде, оған құпия өзеннің қарсы жағалауында жалғыз, әдемі және мейірімді әйел пайда болады. Данте оған жүгінеді; ол оны Виргилийге ашылмаған құпияларға бастайды, ал Беатрис Дантені: "Матильдадан осыны үйренуіңді өтін" – дейді. Мехтильданың жанның көтерілу үлгісі, оның Тазару тауының жеті террасасын поэтикалық тұрғыдан бейнелеуіне шабыт берді – әр терраса бір ізгілікке (немесе дәлірек айтқанда, жеті күнәнің әрқайсысынан тазаруға немесе оқшаулануға) арналған. Ол оның Құдайлық комедиясының екінші кітабының соңғы әндерінде жоғарыда пайда болады. Көптеген түсіндірушілер Матильданы Папа Григорий VII-нің рухани қызы және қайсар қорғаушысы – Тосканалық Матильдамен теңестіреді, бірақ барлығы екеуінің атынан басқа ештеңе ортақ емес екеніне келіседі. Бірнеше жерде Хельфта мистиктеріне сыйланған аян, флоренциялық ақынға шабыттанғандай көрінеді. Данте туралы жазатын барлық авторлар оның Августин Ипполыққа, Псевдо-Дионисийге, Бернард Клерволыққа және Ричард Сент-Викторлыққа қарыз екенін мойындайды. Міне, осы жазушылардың ілімдері Хельфта мистиктерімен ең көп үйлесім тапқан, сондықтан олар ақынның сезімдеріне жақын болды. Данте өзінің қалалықтары арасында кең таралған кітаптан хабарсыз болмауы мүмкін. "Тазару" 1314 және 1318 жылдар аралығында немесе 1319 жылы аяқталды – дәл сол кезде Мехтильданың кітабы танымал болған уақыт. Бұл түсінік Мехтильданың "Арнайы рақым кітабында" (I бөлім, XIII тарау) жеті қабатты таудың сол бейнесімен тазару орнын сипаттауымен расталады. Екі автордың арасындағы көптеген ұқсастықтардың тағы бірін мысалы келтірейік: "Тазару" әнінің XXXI-ші бөлімінде, Данте Мателдамен құпия ағыс арқылы тартылады, бұл "Арнайы рақым кітабының" II бөлімі, II тарауымен сәйкес келеді. Алайда, көптеген ғалымдар Дантенің "Құдайлық комедиясындағы" Мателда бейнесі Магдебургтың мистикалық Мехтильдадан шабыттанғанын дұрыс көреді.
Мұра
Польшаның Тинец қаласындағы Бенедикт аббаттығының шіркеуінде, Қасиетті Сколастикаға арналған шағын шіркеудің ішінде Мехтильда Хакборнның алтын жалатылған ағаштан жасалған мүсіні орналасқан. Ол монахтық киім киіп, абыстай екенін білдіретін крест тағынады. Индиана штатының Фердинанд қаласындағы Сент-Бенедикт әпкелері "Мехтильда Хакборнның қасиетті музыка сериясын" демеушілік етеді, бұл серия Веркамп отбасының Систер Мэри Акуин және Систер Мэри Энн Веркамптың құрметіне құрған қордан қаржыландырылады. 2022 жылы Епископалдық шіркеу Мехтильда мен Гертруданы қасиеттілер тізіміне қосып, 21 қарашаны олардың мереке күні деп белгіледі.