Кіріспе

Хварвар – Сасани империясының әскери ауданы. Тигр және Евфрат өзендерінің төменгі ағысындағы, сондай-ақ Дияла және Карун сияқты салаларындағы қарқынды суару егістігі империяның негізгі ресурстық базасын құрады.

Этимология

Бұл кезде араб тіліндегі "Ирак" термині қолданылмаған. VI ғасырдың ортасында Хосров I Сасанид империясын төрт бөлікке бөлді. Батыс бөлігі Хварваран деп аталды және қазіргі Ирактың көп бөлігін қамтыды, сондай-ақ Мешан, Асуристан, Адиабен және Медия провинцияларына бөлінді. "Ирак" термині ортағасырлық араб деректерінде қазіргі республиканың орталық және оңтүстік аймақтарын белгілеу үшін географиялық, саяси емес термин ретінде кеңінен қолданылды, бұл нақты шекаралардың болмауын білдіреді. Қазіргі Ирактың Тикриттен солтүстікке қарайғы аймағы мұсылман дәуірінде "Арал" деген мағына беретін Ал-Джазира деп аталды, бұл Тигр және Евфрат өзендері арасындағы "аралды" білдірді. Оңтүстік және батыс жағында Арабия шөлдері жатыр, онда көбінесе Сасани императорларының үстемдігін мойындаған араб тайпалары тұрды. 602 жылға дейін үлкен Иранның шөлдік шекарасын әл-Хираның Лакхмид патшалары қорғады, олар өздері арабтар болғанымен, бекініп қалған буферлік мемлекетті басқарды. Сол жылы Шаханшах Хосров II Апарвиз Лакхмид патшалығын таратып, шекараны көшпелі шабуылдарға ашты. Солтүстікке қарай батыс бөлігі Византия империясымен шектесетін. Шекара шамамен қазіргі Сирия-Ирак шекарасын бойлай өтті және солтүстікке қарай қазіргі Түркияға дейін созылды, Нисибис (қазіргі Нусайбин) Сасани шекаралық бекінісі ретінде қалды, ал Византиялықтар Дара мен оған жақын Амиданы (қазіргі Диярбакыр) бақылауда ұстады.

Этникалық әртүрлілік және дін

Тұрғындары өте әртүрлі болды. Аристократиялық және әкімшілік жоғарғы топ негізінен парсылардан құралды, ал қалалық орталықтарда ирандықтар мен арамей тілінде сөйлейтіндердің алуан түрлі қосылысы болды, ал ауылдық халықтың көп бөлігі соңғыларынан тұрды. Тазилер (арабтар) де болды, олардың көпшілігі қоныстанған жерлердің батыс жиегінде мал өсірумен айналысты, бірақ кейбіреулері, әсіресе Хиреде (Аль-Хирада) қала тұрғындары болып өмір сүрді. Бұған қоса, гректердің үлкен саны болды, олардың көпшілігі Сасанидтердің Византияның Сириясына жасаған көптеген жорықтары кезінде тұтқынға алынғандар еді. Этникалық әртүрлілік діни көптүрлілікпен де үйлесім тапты. Сасанид мемлекеттік діні – зороастризм негізінен ирандықтарға ғана тән болды. Қалған халық, әсіресе Месопотамия мен елдің солтүстік бөлігінде христиан дінін ұстанды. Олар доктриналық айырмашылықтарға байланысты Монофизиттер мен Несториандарға бөлінді. Несториандар, бастапқыда Ашур және Манихейлік діндерден өткендер, ең көп тарағандары болды және Рим империясының христиандарына қарсылығы үшін Сасани патшалары оларға төзімділік танытты, олар Несториандарды еретиктер деп есептеді. Көптеген Несториандар Парсы шығанағының оңтүстігіндегі Мишмахиг (қазіргі Бахрейн мен Біріккен Араб Әмірліктері) және Гаррае (қазіргі Сауд Арабиясының Парсы шығанағының жағалауы) сияқты оңтүстік провинцияларға жер аударылды. Монофизиттерге көбірек күдікпен қаралып, кейде қуғынға түсті, бірақ екі топ та шіркеулік иерархияны сақтап, Несториандар Нисибисте маңызды ғылыми орталыққа ие болды. Ежелгі Вавилон қаласының маңында Ескі Ғалымның дәуірінен бергі жер аударылған еврейлердің ұрпақтары мен жергіліктік жамағаттар тұрды. Сонымен қатар, елдің оңтүстік жартысында ежелгі Вавилон политеизмін ұстанатындар, сондай-ақ мандайлықтар мен гностиктер көп болды. VII ғасырдың басында көпмәдени қоғамның тұрақтылығы мен гүлденуіне басып кіру қауіп төндірді. 602 жылы Хосров II Апарвиз Византия империясына соңғы ірі ирандық жорықты бастады. Алғашқыда ол үлкен жетістікке жетті. Сирия мен Египет құлап, тіпті Константинопольге де қауіп төнді. Кейін жағдай өзгерді, 627-628 жылдары Византиялықтар, Гераклий басшылығымен, Хварваран провинциясына басып кірді және императорлық астана – Тайспанды (Ктесифонды) тонады. Басқыншылар ұзақ қалған жоқ, бірақ Хосровтың беделі түсті, ол тақтан алынып, өлім жазасына кесілді. Содан кейін генералдар мен императорлық отбасы мүшелері арасындағы билік үшін күрес кезеңі басталды, ол елді нақты басшысыз қалдырды. Хаос суару жүйелеріне де зиян келтірді, және осы кезде елдің оңтүстігіндегі кең аумақтар батпаққа айналды, ол осы күнгі күйінде сақталды. Осы қираған жерге алғашқы мұсылман шабуылшылары тап болды.

Арабтардың жаулап алуы және ерте ислам кезеңі

Жергілікті араб бедуин тайпалары мен ирандық күштер арасындағы алғашқы қақтығыс 634 жылы болған секілді, онда арабтар Көпір шайқасында жеңіліске ұшырады. Әбу 'Убайд ат-Тақафи бастаған шамамен 5 мың мұсылман әскері ирандықтар тарапынан талқандалды. 637 жылы Са'ад ибн Әби Уаққас басқарған әлдеқайда ірі араб әскері Әл-Кадисия шайқасында ирандық әскердің негізгі күштерін жеңіп, кейіннен Иран империясының астанасы Ктесифонды тонады. Келесі жылдың соңына қарай (638) мұсылмандар Батыс Иранның дерлік барлық провинцияларын (қазіргі Ирак) бағындырды, ал Сасанидтердің соңғы императоры Яздегерд III орталық, содан кейін солтүстік Иранға қашып кетті, ол 651 жылы қаза тапты. Исламдық жаулаудан кейін Шығыс Арабиядан және Мазуннан (Оман) Хварваранға арабтардың жаппай көшіп келуі болды. Жаңа келгендер елге таралып, қоныстанған жоқ, керісінше, ежелгі Вавилонға жақын Аль-Куфа және оңтүстіктегі Басрада екі жаңа гарнизондық қала құрды. Мұсылмандар жергілікті тұрғындар төлейтін салықтар есебінен күнкөріс тіршілік ететін, соғысқа дайын ерлер мен олардың отбасыларынан тұратын жеке қауым болуы тиіс еді. Мосул ең маңызды қала және мұсылман губернаторы мен гарнизонының базасы ретінде қалыптаса бастады. Ирандық элита мен исламды қабылдамаған зороастрийлік дін қызметкерлері өмірінен айрылып, мүлкі тартылып алынса, Иран халқының көп бөлігі мұсылмандыққа көшіп, мүлкін сақтауға рұқсат алды. Хварваран енді мұсылман халифатының провинциясы болды, жаңа аты – Ирак. Бастапқыда халифаттың астанасы Мединеде (әл-Медине) орналасқан, бірақ 656 жылы үшінші халифа 'Усманның қазасынан кейін оның ізбасары, Пайғамбардың туысы және күйеу баласы 'Али Иракты өзінің базасы етіп белгіледі. Алайда, 661 жылы 'Али Әл-Куфада қаза тапты, ал халифат Сириядағы қарсыласы Омейяд әулетіне өтті. Бұл ежелгі Иран провинциясы мұсылман әлемінің ең бай және ең көп мұсылман халқы бар аймағы болғанымен, қарастырылған провинцияға айналды.