Екінші дүниежүзілік соғыстағы француздық ауыр танкісі Char B1

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын жасалған француздық ауыр танк. Char B1 – арнайы бұзып өтуге арналған көлік құралы, бастапқыда корпусында 75 мм гаубицасы бар өздігінен жүретін артиллериялық құрал ретінде жоспарланған; кейіннен мұнараға 47 мм зеңбірек қосылды, бұл оған жаудың бронетехникасымен күресетін "саяхат танкысі" (Char de Bataille) ретінде де жұмыс істеуге мүмкіндік берді, соның арқасында жаяу әскер дивизияларының бронетехникалық бөлімдері жарақтандырылды. Жиырмасыншы жылдардың басынан бастап оның әзірленуі мен өндірісі бірнеше рет кешіктірілді, нәтижесінде технологиялық тұрғыдан күрделі және қымбат көлік құралы пайда болды, ал 1930 жылдардың соңында оның жетілдірілген нұсқасы Char B1 "bis" жаппай өндіріле бастағанда ол көнеріп қалды. Char B1 "ter" танкының одан да күшті броньды нұсқасы тек екі прототипте ғана жасалды. Өз заманының ең қаруланған және броньды танкылерінің бірі ретінде, бұл тип 1940 жылы Франция шайқасы кезінде неміс бронетехникасымен тікелей шайқаста өте тиімді болды, бірақ төмен жылдамдығы мен жоғары отын шығыны оны сол кездегі жылдам соғысқа бейімдемеді. Франция жеңілгеннен кейін, Германия тұтқынға алынған Char B1 (bis) танкыларын пайдаланды, олардың кейбіреулерін от тастағыш, Munitionspanzer немесе механикаландырылған артиллерия ретінде қайта жарақтандырды.

Даму және өндіріс

Char B1 өзінің бастауын 1919 жылы генерал Жан Батист Этьеннің ойлап тапқан Char de Bataille концепциясынан алады, мысалы, оның мемуары Mémoire sur les missions des chars blindés en campagne. Бұл "жауынгерлік танк" болуы керек еді, ол қамалдарды, қару орнатуларын және қарсыластардың танктерін жойып, жаудың қорғанысын бұза алатын. 1921 жылдың қаңтарында генерал Эдмонд Буат басқарған комиссия мұндай көлік құралын жасау жобасын бастады. Құныны азайту үшін, оны негізгі қаруы корпуста орналасқан, өздігінен жүретін артиллерия сияқты құру қажет болды. Көліктің өлшемдерін барынша азайту үшін бұл қару тек жоғары және төмен қозғалуы керек еді, ал көлденең бағыттау бүкіл көлікті бұру арқылы қамтамасыз етілуі керек. Техникалық талаптарға мыналар кірді: ең көп салмағы он үш тонна; ең көп броня қалыңдығы 25 миллиметр; қаруды бункерлердің көру саңылауларына атуға мүмкіндік беру үшін корпустың мүмкіндігінше төмен болуы; жаудың жаяу әскерінің шабуылынан қорғану үшін кішкентай пулемет мұнарасы, сонымен бірге командир мен ең көп дегенде үш адамнан тұратын экипаж үшін бақылау бекеті ретінде қызмет етуі. Екі нұсқа жасалуы керек: біреуі 75 мм гаубицамен қаруланған жақын қолдау танкысі, екіншісі 47 мм пулеметпен қаруланған танкке қарсы көлік. Француз өнеркәсібі жобаға үлкен қызығушылық танытты. Бұрын бұл конструктивті емес бәсекелестікке әкелген. Соғыста мұндай жағдайдың ауыр салдарына куә болған Этьен мұндай жағдайдың қайталануын болдырмауға бел буды. Ол танк инспекторы лауазымын пайдаланып, өнеркәсіпшілерге "өзара түсіністікке жетуді, өнеркәсіптік бәсекелестіктің кез келген көрінісінен қанағаттанбауды" талап ететін "Этьен келісімін" жүзеге асырды. Оларға қосылуға рұқсат алу үшін, олар барлық патенттерді Армияға беруге келісуі керек еді, ол барлық жобаларды бір типке біріктіруге еркін болады. Қарсылығында, өнеркәсіпке мыңнан кем емес көлікке үлкен тапсырыс берілді. Осы шарттармен 1921 жылы төрт жоба басталды: екеуі Renault пен Schneider арасындағы ынтымақтастық арқылы: SRA және SRB, біреуі Forges et Aciéries de la Marine et d'Homécourt (FAMH), көбінесе орналасқан жері бойынша "Saint Chamond" деп аталады, ал соңғысы Forges et Chantiers de la Méditerranée (FCM), FCM 21. Renault және Schneider әрқайсысы 250 дана, FAMH және FCM әрқайсысы 125 дана шығаруы керек еді. Бесінші өндіруші, Delaunay Belleville, оның жобасы (жаңартылған Renault FT) бұрын қабылданбаған, 83 танк жасауға рұқсат алды; қалған 167 француз мемлекетінің қалауынша бөлінеді. 1924 жылдың 13 мамырында төрт прототип Atelier de Rueil-де ұсынылды, онда олар салыстырылды, әрқайсысы жиырма шақырымдық сынақ жолын жүргізуі керек еді. Бірден олардың техникалық дамуының жеткіліксіздігі, көбінесе бұзылуы, тіпті SRA-ның ыдырауы анық болды. Қозғалтқыштарға қол жеткізу қиын болғандықтан, оларды күтіп-ұстау қиын болды. Барлық жобаларда үш адамнан тұратын экипаж жұмыс істеді, бірақ олардың көлемі, пішіні және қаруды көлденең бағыттаудың таңдалған әдісі бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленді. SRA ең ауыр көлік болды, оның салмағы 19,5 тоннаны құрады. Оның ұзындығы 5,95 метр, биіктігі 2,26 метр, ені 2,49 метр болды. Оның корпусының оң жағында 75 мм гаубицасы және 30 мм қалыңдығы бар, екі пулеметпен куполы болды. Ол гидравликалық нығайтылған тежегіш дискілерімен біріктірілген эпициклдік беріліспен басқарылатын, бұл сынақтар кезінде қажетті дәлдікті қамтамасыз ете алмады. Алдыңғы жағынан қарағанда, ол соңғы модельге өте ұқсас болды, бірақ оның профилі британдық Medium Mark D-ге ұқсайды, оның ішінде жылан трек жүйесі, алдыңғы жетек дөңгелегі бос жүріп тұрған дөңгелекке қарағанда жоғары. Суспензия жапырақты пружиналарды пайдаланған. Renault 180 л.с. алты цилиндрлі қозғалтқышы (екінші бөліктегі V12 ұшақ қозғалтқышы) ең жоғары жылдамдығын 17.5 км/сағ. дейін жеткізді; 140 км арақашықтықта төрт жүз литрлік отын резервуары. SRB, сондай-ақ жапырақты пружиналарды пайдаланады, ол біршама үлкен көлік құралы болды, оның ұзындығы алты метр, биіктігі 2,28 метр және ені 2,5 метр. Алайда, ол 18,5 тоннаға жеңіл болды, себебі 47 мм-лік пушкасы болды – осылайша ол танкке қарсы нұсқа болды. Сол қозғалтқышты пайдаланып, оның жылдамдығы сәл жоғары болды, 18 км/сағ. Отынның 370 литрлік резервуарлары 125 шақырымға дейін қысқарды. Ол озық гидравликалық аспа жүйесін және Fieux ілеспесі мен Schneider беріліс қорабымен біріктірілген Chaize компаниясының гидравликалық Naeder берілісін қолданды. Ол Renault FT-нің өзгертілген рельстерін қолданды. Жоғарғы жолдың жүрісі әлдеқайда жоғары болды, сол жақтағы есікке жеткілікті орын болды. FAHM прототипі 5,2 метр ұзындықта, 2,4 метр биіктікте және 2,43 метр енде болды. Ол гидропневматикалық суспензияны қолданды. Аз қуатты Panhard қозғалтқышына қарамастан, 120 л.с., ол 18,2 км/сағ. жылдамдыққа жетті. Тек 230 литрлік отын резервуарлары оның арақашықтығын бар болғаны жетпіс шақырымға дейін шектеді. 75 мм гаубица корпустың ортасына орналастырылды және әр жылан трегіне жеке гидравликалық Jeanny берілісі арқылы басқарылды. Үстінде 25 мм бронясы бар қадаланған пулемет мұнарасы болды. Ең жеңіл прототип FCM 21, салмағы 15,64 тонна. Ол сол компанияның жасаған алып Char 2C танкысінің кішілендірілген нұсқасына ұқсады. Ол 6,5 метр ұзындығы және 2,05 метр ені бар өте созылған. Char 2C-ден алынған стробоскопты куполы бар үлкен қадаланған мұнарасы оның биіктігін 2,52 метрге жеткізді. Ауыр танк сияқты, оның екі жақтағы он екі кішкентай дөңгелек үшін нақты серіппе жүйесі болмады. Әр жылан трегін көлденең бағыттауға мүмкіндік беретін жеке ілеспелер. Ол FAHM түрімен бірдей Panhard қозғалтқышын қолданды және оның жылдамдығы барлығынан ең төмен, 17,4 км/сағ. Алайда, оның 500 литрлік отын бактерілері ең жақсы арақашықтықты, 175 шақырымды қамтамасыз етті. 1925 жылдың наурыз айында Этьен болашақ өндіріс түрін SRB-ге негіздеуге шешім қабылдады, жалпы пішіні мен механикалық бөліктеріне қатысты. Алайда, ол 75 мм пушкамен, FCM-мен әзірленетін Holt трегімен, компания салмақтың таралуын оңтайландыруға бағытталған арнайы зерттеу бағдарламасын аяқтаған, сондай-ақ FAMH суспензиясымен жабдырылады (кейін бұл қайтадан жойылды). Этьеннің арнайы талаптары да болды: трек тартылысын дөңгелегі іштен реттелетін болуы керек, ал шайқас бөлімінен қозғалтқыш бөліміне қол жеткізуді жақсарту үшін кішкентай дәліз болуы керек. Сонымен қатар, алдыңғы броня 40 миллиметрге дейін арттырылуы керек еді. 1925 жылдың қарашасында Renault ағаштан жасалған макет құруға тапсырыс берді, ол 1926 жылдың басында аяқталды. 1926 жылдың 27 қаңтарында үш прототип жасауға шешім қабылданды, бұл Schneider компаниясының инженеры Аллеум жасаған, Section Technique des Chars de Combat (STCC) компаниясымен ынтымақтастықта жасалған Tracteur 30 деп аталды. Біріншісі Renault, екінші екеуі FCM және FAHM жасады. Сонымен қатар, 1926 жылғы жоспардағы Direction de l'Infanterie Char de Bataille концепциясын қайта қарастырды. Жаяу әскерін қолдауға көбірек мән берілді, бұл танкке қарсы қабілет екінші орында екенін және броняны арттыру қажет емес екенін білдірді. Салмақ 22 тоннамен шектелді және жылдамдық 15 км/сағ. дейін төмендеуі мүмкін. Алайда, оның әрекеттерін жақсырақ бағыттап, үйлестіру үшін радио орнатылуы керек еді; сондықтан төртінші экипаж мүшесі қажет болды. 1927 жылдың 18 наурызында үш прототипке арналған келісім-шарттарға қол қойылды. Бірінші Renault көлігінің корпусы, өзгерістерді жеңілдету үшін броньдық болат емес, жұмсақ қазандық болаттан жасалған, қарудан басқа 1929 жылдың қаңтарында аяқталды; ол наурызда жеткізілді. Жеке құйылған мұнара 23 сәуірде жеткізілді. Гаубица тек 1930 жылдың сәуір айында орнатылды. Бұл прототипке No. 101 сериялық нөмірі берілді. FAMH өндірісін Renault-қа ауыстырған No. 102, жақын арада жеткізілді; 1930 жылдың қыркүйегінде FCM No. 103-ті, Марсельдегі Atelier de Mépanti құрастырды. Көлік құралдарының біріне 75 мм Schneider пушкасы орнатылды...

The Char B1 had its origins in the concept of a Char de Bataille conceived by General Jean Baptiste Eugène Estienne in 1919, e. g. in his memorandum Mémoire sur les missions des chars blindés en campagne. It had to be a "Battle Tank" that would be able to accomplish a breakthrough of the enemy line by destroying fortifications, gun emplacements and opposing tanks. In January 1921 a commission headed by General Edmond Buat initiated a project for such a vehicle. To limit costs, it had to be built like a self propelled gun, with the main weapon in the hull. To minimise the vehicle size this gun should be able to move only up and down, with the horizontal aiming to be provided by turning the entire vehicle. The specifications included: a maximum weight of thirteen tonnes; a maximum armour thickness of 25 millimetres; a hull as low as possible to enable the gun to fire into the vision slits of bunkers; a small machine gun turret to fend off enemy infantry attacks, at the same time serving as an observation post for the commander and a crew of at most three men. Two versions should be built, one a close support tank armed with a 75 mm howitzer, the other an anti tank vehicle with a 47 mm gun instead. French industry was very interested in the project. In the past, this had led to much non constructive rivalry. Estienne, who in the war had personally witnessed the dismal effects of such a situation, was determined to avoid a repetition. He used his position as Inspector General of the Tanks to enforce the so called "Estienne accord" on the industrialists, ordering them to "reach a mutual understanding, free from any spirit of industrial competition". To be allowed to join, they had to agree beforehand to relinquish any patents to the Army, which would be free to combine all projects into a single type. In exchange, to the industry very large orders of no less than a thousand vehicles were promised. On these conditions four projects were started in 1921: two by a cooperation between Renault and Schneider: the SRA and the SRB, one by Forges et Aciéries de la Marine et d'Homécourt (FAMH), more commonly known as "Saint Chamond" from its location, and the last by Forges et Chantiers de la Méditerranée (FCM), the FCM 21. Renault and Schneider would each get to produce 250 units, FAMH and FCM each 125. A fifth producer, Delaunay Belleville, whose project (an improved Renault FT) had been rejected beforehand, would be allowed to make 83 tanks; the remaining 167 would be allotted at the discretion of the French State. On 13 May 1924, the four prototypes were presented at the Atelier de Rueil, where they were compared, each having to drive over a twenty kilometre test course. Immediately it became evident that their technical development had been insufficient, most breaking down; the SRA even started to fall apart. Maintenance was difficult because the engines were inaccessible. All projects used a three man crew but differed considerably in size, form and the solution chosen to laterally point the gun. The SRA was the heaviest vehicle at 19.5 tonnes. Its length was 5.95 metres, its height 2.26m and its width 2.49m. It had a 75 mm howitzer in the right side of the hull and a cast, 30 mm thick, turret with two machine guns. It was steered by an epicyclical transmission combined with hydraulically reinforced brake disks, which failed to provide the desired precision during tests. Seen from the front it was very similar to the final model, but its side on profile was more like that of the British Medium Mark D, including the snake track system, with the drive wheel higher than the idler in front. The suspension used leaf springs. A Renault six cylinder 180 hp engine (a bisected V12 aircraft engine) allowed for a maximum speed of 17.5 km/h; a four hundred litre fuel tank for a range of 140 kilometres. The SRB, also using leaf springs, was a somewhat larger vehicle, six metres long, 2.28 metres high and 2.5 metres wide. It was nevertheless lighter at 18.5 tonnes, a result of having a smaller 47 mm gun—it thus was the antitank version. Using the same engine, its speed was accordingly slightly higher at 18 km/h. More limited fuel reservoirs holding 370 litres decreased the range to 125 kilometres. It used an advanced hydraulic suspension system and the hydraulic Naeder transmission from the Chaize company combined with a Fieux clutch and Schneider gear box. It used modified Renault FT tracks. The upper track run was much higher, creating enough room for a side door on the left. The FAHM prototype was 5.2 metres long, 2.4 m high and 2.43 m wide. It used a hydropneumatic suspension. Despite a less powerful Panhard engine of 120 hp it still attained a speed of 18.2 km/h. Fuel reservoirs of just 230 litres limited its range to a mere seventy kilometres. The 75 mm howitzer was placed in the middle of the hull and steered by providing each snake track with its own hydraulic Jeanny transmission. On top there was a riveted machine gun turret with 25 mm armour. The lightest prototype was the FCM 21 at 15.64 tonnes. It resembled a scaled down Char 2C, the giant tank produced by the same company. It was very elongated with a length of 6.5 metres and width of 2.05 metres. A rather large riveted turret with a stroboscopic cupola, adopted from the Char 2C, brought its height to 2.52 metres. Like the superheavy tank it had no real spring system for the twelve small wheels per side. Separate clutches for each snake track enabled it to horizontally point the 75 mm howitzer in the middle of the hull. It used the same Panhard engine as the FAHM type and its speed was the lowest of all at 17.4 km/h. However, its 500 litre fuel tanks allowed for the best range at 175 kilometres. In March 1925, Estienne decided to base the future production type on the SRB, as regarded the general form and mechanical parts. However, it would be fitted with the 75 mm gun, a Holt track to be developed by FCM, which company had completed a special research programme aimed at optimising weight distribution, and the FAMH suspension (later this would again be discarded). Estienne also had some special requirements: a track tension wheel should be fitted, adjustable from the inside, and a small gangway from the fighting room should improve the accessibility of the engine compartment. Furthermore, the front armour should be increased to 40 millimetres. In November 1925 Renault was given the order to build a wooden mock up, that was finished early 1926. On 27 January 1926, it was decided to build three prototypes of what was provisionally called a Tracteur 30, a final design by engineer Alleaume of the Schneider company, cooperating with the Section Technique des Chars de Combat (STCC). The first was to be delivered by Renault, the other two by FCM and FAHM respectively. The same year, the Direction de l'Infanterie in the Plan 1926 redefined the concept of a Char de Bataille. There would be a greater emphasis on infantry support, implying that the antitank capacity was secondary and no armour increase was necessary. The weight was to be limited to 22 tonnes and the speed might be as low as 15 km/h. However, a radio set would have to be fitted to better direct and coordinate its actions; therefore a fourth crew member was needed. On 18 March 1927, the contracts for the three prototypes were signed. The hull of first Renault vehicle, made of soft boiler plate instead of armour steel to simplify changes, was finished apart from the armament in January 1929; it was delivered in March. The separately produced cast turret was delivered on 23 April. The howitzer could only be fitted in April 1930. This prototype was allotted the series number No. 101. No. 102, the production of which FAMH had shifted to Renault, was delivered soon after; in September 1930 FCM delivered No. 103, constructed by the Atelier de Mépanti at Marseille. One of the vehicles was fitted with an alternative 75 mm Schneider gun instead of the 75 mm St Chamond M 21 from FAMH. Testing on the first prototype had already begun before the other two were delivered, or even its main armament was fitted. At the weight was more than specified but could nevertheless reach a top speed of From 6 May until August 1930 the Commission d'Experiences des Matériels de Chars carried out a further test programme on what was now officially called the Char B—the "B" not referring to Bataille but to a general classification code. The commission was largely satisfied with the vehicle, though many smaller problems were detected that had to be improved. The FCM prototype featured several alternative technologies: a Winterthur transmission, a Citroën clutch and a Sulzer diesel engine, later replaced by a Clerget diesel. All of these systems would prove to be more unreliable than the original concept and were ultimately rejected. The three vehicles were not only used for technological, but also tactical experimentation. Together with the Char D1 pre series, they represented the only modern tanks in France and the Army was naturally very interested in what lessons could be learned from them about future warfare, outlining the concept of a Char de Manoeuvre. Neither Char de Bataille nor Char de Manoeuvre are official type designations; they refer to the tactical concepts only. In October 1931 a small unit was formed, the Détachement d' Experimentation in which the prototypes were united from December, using the Camp de Châlons as a base to see how they could be used in winter conditions. Afterwards, they drove on their own power to the Atelier de Rueil for repairs. In September they took part in the summer manoeuvres in Champagne as a Détachement Mécanique de Combat; from 4 May 1933 No. 102 and 103 together formed a Détachement d'Engins Blindés to perform tactical experiments in the army bases of Coëtquidan and Mourmelon as part of a motorised light division, followed by comparable experiments in April 1934 at Sissonne. Technical aspects were not forgotten during these tests and it was established they could attain an average road speed of 19 km/h, cross a trench wide, and wade through a deep stream. The prototypes were again extensively altered to meet changes in specifications. On 6 April 1934, the first order was made for seven tanks of a Char B1. The "B1" refers to the fact that there were other simultaneous projects to develop improved types: the Char B2, B3 and B B. The Char B1 was manufactured by several firms: Renault (182), AMX (47), FCM (72), FAMH (70) and Schneider (32). Although it was the main producer, Renault had not exclusively designed the tank. Therefore, the official name was not Renault B1 as often erroneously given. It was a very expensive tank to build: the cost per vehicle was about 1.5 million French francs. In France at the time two schools of thought collided: the first wanted to build very powerful heavy tanks, the other a lot of cheap light tanks. Both sides managed to influence procurement policy to the end that not enough tanks were built of either category, to the exasperation of men like Colonel Charles de Gaulle, who wanted to build more of the medium Char D2 at a third of the cost of the Char B1 bis, but with the same 47 mm anti tank gun.

Тактикалық функция

Char B1 танкісінің сыртқы түрі дамудың жиырмасыншы жылдары басталғанын көрсетеді: бірінші дүниежүзілік соғыстағы британдық Mark I танкісі сияқты, оның бүкіл корпусын айналдыратын үлкен тізбектері және аспапты қорғайтын үлкен бронь пластиналары болды. Сол онжылдықтағы барлық танктер сияқты, оның дәнекерленген немесе құйма корпус броньы болған жоқ. Осы ұқсастықтың себебі Char B1 арнайы шабуылдық қару болғандығында, ол мықты қорғаныс бекінісіне тесік салуға бағытталған, сондықтан ол траншеяларды оңай кесіп өтуге қабілетті етіп жасалған. Француз армиясы жауды маңызды майданнан ығыстыру науқанды шешетініне сенді және әлемдегі жетілікті қорғалған ауыр танктері бар жалғыз армия болып мақтанды. Шабуылдың пайдалану кезеңі екінші деңгейлі деп есептелді және оны бақылаулы және жүйелі қозғалыс арқылы жүзеге асыру жақсырақ деп саналды, осылайша санда басымдық қамтамасыз етілді. Сондықтан ауыр танктер үшін де жылдамдық екінші деңгейлі мәселе болды. Char B1 жасалған кездегі уақытқа орайлы жылдамдыққа ие болғанымен, одан да жылдам танктер пайда болғанда оны жақсартуға көп күш жұмсалмады. Алайда, танктың тактикалық жылдамдығының шектеулерінен гөрі, стратегиялық жылдамдығының шектеулері маңыздырақ болды. Ұзаққа соқпайтын жүріс қашықтығы жиі жанармай құю қажеттілігін білдірді, бұл оның операциялық мүмкіндіктерін шектеді. Бұл, өз кезегінде, жаяу әскердің бронедивизиялары, Cuirassées дивизиялары, мобильді резерв ретінде тиімді болмағанын және стратегиялық икемділікке ие болмағанын көрсетті. Олар бастапқыда осындай рөлді атқару үшін құрылмаған, бұл дивизиялардың артиллерия және жаяу әскер бөлімшелерінің шағын мөлшерінде көрінді.

Бір адамдық мұнара

Тағы бір түсіндірме, британдық Mark I-ге ұқсастығы Char B1-дің бастапқы талаптарында – жаудың жаяу әскері мен артиллериясын жоюға қабілетті өздігінен жүретін қару жасау болды. Танктің басты қаруы 75 мм гаубица еді, ал көліктің тұтас дизайны осы қарудың тиімділігін арттыруға бағытталған. 1930 жылдардың басында Char B1 қарсы шабуыл жасайтын жаудың бронетехникасын жеңуі де қажет болған кезде, толық қайта жобалауға мүмкіндік болмады. Шешім – стандартты APX 1 мұнарасын қосу болды, ол Char D2 танктерінде де қолданылды. Көптеген француз танктері сияқты (AMC 34 және AMC 35 ерекшелік болды), Char B-де де бір адамдық кішкентай мұнара болды. Бүгінде бұл олардың ең үлкен кемшілігі деп есептеледі. Мұнарада жалғыз отырған командир, танкты басқарумен қатар, қаруды нысанаға алу және оқтан заряддау міндетін де атқаруы керек еді. Егер ол бөлім командирі болса, басқа танктерге де басшылық етуі тиіс еді. Бұл заманауи неміс, британдық және, шамалы дәрежеде, кеңестік саясаттан өзгеше болды, онда экипаж екі немесе үш адамнан тұрды және міндеттер бөлісілді. Басқа елдер командирдің тым көп міндеттерге ие болып, экипаж мүшелерінің рөлін тиімді орындай алмайтынын сезінді. Бұл Char B1-дің нақты жағдайдағы тиімділігін оның таңсық сипаттамалары көрсеткеннен кем қылды ма, анықтау қиын. 1940 жылы Char B1 танктерінің көп бөлігі неміс артиллериясы мен танкіге қарсы қарулардың салдарынан жойылды. Неміс танктерімен тікелей шайқаста Char B1 көбінесе басымдық танытты, кейде керемет нәтижелерге жетті. Мысалы, 16 мамырда «Эур» (капитан Пьер Биллот басқаратын) бір танк Стонеде тұтқындалып жатқан он үш неміс танкін (барлығы Panzer III және Panzer IV) бірнеше минуттың ішінде жойды. Танк 140 рет оққа түскенінше аман-есен қайтып келді. Сол сияқты, Хайнц Гудериан «Панцер Лидер» кітабында Юнивилльдің оңтүстігінде болған танк шайқасы кезіндегі бір оқиғаны еске алады: «Танк шайқасы кезінде мен 47 мм-лік тұтқынға алынған танкіге қарсы қарумен Char B-ді жоюға тырыстым, бірақ барлық оқтары оның қалың бронясынан зиянсыз секіріп кетті. Біздің 37 мм және 20 мм қаруларымыз да осы қарсыласқа қарсы тиімсіз болды. Нәтижесінде біз ауыр шығынға ұшырадық». Француздар кішкентай мұнараларды олардың кемшіліктеріне қарамастан, артық көрді, себебі олар көлік құралдарын кішкентайрақ және осылайша арзан жасауға мүмкіндік берді. Франция танкілерге жұмсаған қаражаты неміс қаражатынан салыстырмалы түрде көп болғанымен, Францияда жеткілікті ауыр танктерді құрастыруға қажетті өндірістік қуат болмады. Char B1 танк өте қымбат болды және жаяу әскер танктерінің бюджетінің жартысын жеп қойды.

Another explanation of the similarity to the British Mark I lies in the Char B1's original specification to create a self propelled gun able to destroy enemy infantry and artillery. The main weapon of the tank was its 75 mm howitzer, and the entire design of the vehicle was directed to making this gun as effective as possible. When in the early 1930s it became obvious that the Char B1 also had to defeat counterattacking enemy armour, it was too late for a complete redesign. The solution was to add the standard cast APX 1 turret which also equipped the Char D2. Like most French tanks of the period (the exception being the AMC 34 and AMC 35) the Char B thus had a small one man turret. Today this is typically seen as one of their greatest flaws. The commander, alone in the turret, not only had to command the tank, but also to aim and load the gun. If he was a unit leader, he had to command his other tanks as well. This is in contrast with the contemporary German, British and to a lesser extent Soviet policy to use two or three man turret crews, in which these duties were divided amongst several men. The other nations felt that the commander would otherwise be over tasked and unable to perform any of his roles as well as the commanders of tanks with two or three man turret crews. Whether this left the Char B1 less formidable in actual combat than a review of its impressive statistics suggests, is difficult to ascertain. In 1940, the vast majority of Char B1 combat losses were inflicted by German artillery and anti tank guns. In direct meetings with German tanks the Char B1 usually had the better of it, sometimes spectacularly so as when on 16 May a single tank, Eure (commanded by Captain Pierre Billotte), frontally attacked and destroyed thirteen German tanks lying in ambush in Stonne, all of them Panzer IIIs and Panzer IVs, in the course of a few minutes. The tank safely returned despite being hit 140 times. Similarly, in his book Panzer Leader, Heinz Guderian related an incident which took place during a tank battle south of Juniville: "While the tank battle was in progress I attempted, in vain, to destroy a Char B with a captured 47 mm. anti tank gun; all the shells I fired at it simply bounced harmlessly off its thick armour. Our 37 mm. and 20 mm. guns were equally ineffective against this adversary. As a result, we inevitably suffered sadly heavy casualties." The French favoured small turrets despite their shortcomings, as they allowed for much smaller and thus cheaper vehicles. Although the French expenditure on tanks was relatively larger than the German, France simply lacked the production capacity to build a sufficient number of heavier tanks. The Char B1 was expensive enough as it was, eating up half of the infantry tank budget.

Шар B1

Char B1 түпнұсқасының алдыңғы және бүйірлік бронясы 40 мм-ге дейін қалың болды. Көлік 47 мм L/27.6 SA 34 зеңбірегімен толық айналатын APX1 мұнарасын ұстады. Бұл көліктің танкке қарсы мүмкіндігі нашар болды: танк тасымалдаған елу оқтың ішіндегі отыз бронебойғыш жоғары жарылғыш (APHE) оғының максималды тегілуі шамамен 25 мм-ді құрады. Оған қоса, ол корпустің оң жағына орнатылған 75 мм ABS 1929 SA 35 зеңбірегімен және екі 7,5 мм Châtellerault M 1931 пулеметімен қаруланды: біреуі корпуста, екіншісі мұнарада. Корпустағы пулемет 75 мм зеңбірекке оң жақта орналасқан, бекітілген тұғырлықта. Ол танктың сыртынан көрінбеді және бекітілгендіктен, пайдасы шамалы болды. Жарылғыш және APHE Obus de rupture Modèle 1910M оқтарын атуға қабілетті 75 мм L/17.1 зеңбірегінің айналу бұрышы тек солға немесе оңға бір градусқа ғана шектелді. Оны жүргізуші (зеңбірек көздегішімен жабдықталған) Naeder гидравликалық дәлдік берілісі арқылы нысанаға бағыттады. Бұл айналу мүмкіндігі зеңбірек трубкасын алдын ала нысанамен дәл сәйкестендіру үшін ғана жасалған. 75 мм зеңбіректің жеке зарядтаушысы болды, ал қалған экипаж мүшелері – радиооператор және командир, олар 47 мм зеңбіректі зарядтауға, нысанаға алуға және оқ атуға міндетті болды, сонымен қатар көлікті басқарды (және взвод командирлері басқа көліктерді де басқарды). Оқ ату бөлімінде сол жақта радиоаппараты және оң жақта шығу люгі орналасқан. Барлық көліктерде ER53 радиотелеграфы орнатылғандықтан, барлық байланыс тек Морзе коды арқылы жүзеге асырылды. Артқы бөліктің люгі қозғалтқыш бөлмесіндегі дәлізге (онда жалпы саны сексен оқтың жиырма тоғыз 75 мм оғы сақталған) кіруге мүмкіндік берді, ал қозғалтқыш ресми түрде деп бағаланған, бірақ нақты қуаты құрады. Әр танктың үш механиктен тұратын жеке командасы болды; жағдайда олардың кейбіреулері штатты экипажға қосылуы мүмкін. Көліктің серпімділігі өте күрделі болды, әр жағында он алты доңғалақ болды. Үш үлкен орталық арба тік спиральді серпімділермен серпілді. Әр орталық арбада екі кіші арба орналасқан. Үш тік серпімді көлденең балкадағы тесіктер арқылы қозғалды, олардың екі шетіне жапырақ серпімділері арқылы доңғалақтар бекітілді: үш алдыңғы және біреуі артқы жағында. Биік доңғалақ жүрісі танкқа ескі сәнді көрініс берді, оның ұзақ даму уақытын көрсетті. Оның максималды жылдамдығы 28 км/сағ және салмағы 28 тоннаны құрады. Жүргізу қашықтығы шамамен 200 километрді құрады. 1935 жылдың желтоқсанынан 1937 жылдың шілдесіне дейін барлығы 34 көлік құралдары салынды. Олардың сериялық нөмірлері 102-ден 135-ке дейін болды. Шасси нөмірі 101 Char B1 ter прототипін құру үшін бөлек сақталды.

The original Char B1 had frontal and side armour up to 40 mm thick. The vehicle had a fully traversing APX1 turret with a 47 mm L/27.6 SA 34 gun. This had a poor anti tank capability: the thirty Armour Piercing High Explosive (APHE) rounds among the fifty the tank carried had a maximum penetration of about 25 mm. In addition, it was armed with a 75 mm ABS 1929 SA 35 gun mounted in the right hand side of the hull front and two 7.5 mm Châtellerault M 1931 machine guns: one in the hull and the other in the turret. The hull machine gun was to the right of the 75mm gun, in a fixed mount. It was invisible from the outside of the tank, and, due to being fixed, had very little use. The 75 mm L/17.1 gun, able to fire both a High Explosive and the APHE Obus de rupture Modèle 1910M round, had a limited traverse of only one degree to the left or the right. It was laid onto target by the driver (provided with the gun sight) through the Naeder hydraulic precision transmission. The traverse had been made possible only in order to align the gun barrel precisely with the sight beforehand. The 75 mm gun had its own loader—the remaining two crew members were the radio operator and the commander, who had to load, aim and fire the 47 mm gun while commanding the vehicle (and in the case of platoon leaders, command other vehicles as well). The fighting compartment had the radio set on the left and an exit hatch in the right side. All vehicles had the ER53 radiotelegraphy set so all communication was in Morse code only. A hatch in the rear bulkhead gave access to a corridor (under which nineteen 75 mm rounds out of a total of eighty were stowed) in the engine room to the right of the engine, which was officially rated at , but had an actual output of Each tank had its own team of three mechanics; in battle some of these might join the regular crew. The suspension was very complex with sixteen road wheels per side. There were three large central bogies, sprung by a vertical coil spring. Each central bogie carried two smaller ones. The three vertical springs moved through holes in a horizontal beam, to both extreme ends of which road wheels were attached by means of leaf springs: three at the front and one at the back. The high track run gave the tank an old fashioned look, reflecting its long development time. It had a maximum speed of 28 km/h and a weight of 28 tonnes. The range was about two hundred kilometres. A total of 34 vehicles were built from December 1935 until July 1937. They had series numbers 102 to 135. Chassis number 101 was kept apart to build the Char B1 ter prototype.

Шар B1 bis

Char B1 bis – максималды бронясы 60 мм (жақтарында 55 мм), APX4 мұнарасы және ұзын (L/32) 47 мм SA 35 зеңбірегі бар, танкқа нағыз танкқа қарсы қабілет беру үшін жаңартылған нұсқа. Бұл негізгі өндіріс түрі болды: 1937 жылдың 8 сәуірінен 1940 жылдың маусымына дейін жалпы тапсырыс бойынша 1144 данадан 369 данасы жеткізілді, сериялық нөмірлері 201-ден 569-ға дейін. Соғысқа дейін өндіріс баяу болды: 1939 жылдың 1 қыркүйегіне дейін тек 129 дана жеткізілді. Желтоқсан айында ай сайынғы жеткізілім он бестен аспады, ал 1940 жылдың наурыз айында 45 данаға жетті. Char B1 bis-тің жоғары жылдамдығы бензин қозғалтқышымен қамтамасыз етілді. 35 Char B1 bis-тің алғашқы партиясы бастапқы қозғалтқышты пайдаланды, бірақ 1938 жылдан 1940 жылдың мамырына дейін олар баяу қайта жабдықталды. Оның салмағы шамамен 31,5 тоннаны құрады. Операциялық қашықтығы сол кезеңдегі басқа танктермен салыстырғанда шамамен бірдей болды. Үш жанармай багы (жалпы сыйымдылығы) алты сағат ішінде толығымен сарқылады. Жағдайды жақсарту үшін бастапқыда 800 литрлік қосымша жанармай багы бар тіркемелер сүйреп әкелінді, бірақ бұл тәжірибе көп ұзамай тоқтатылды. Char B1 бөлімшелеріне көптеген жанармай тасымалдау машиналары және Char B1-ді жылдам толтыруға арналған TRC Lorraine 37 L зы брондалған танк-жанармай құю машиналары кірді. Маусым айында шығарылған соңғы танктерде қосымша ішкі жанармай багы болды. Күшті қозғалтқышты салқындату үшін Char B1 bis-тің сол жағындағы ауа түсіру тегеригі кеңейтілді. Көптеген адамдар бұл броняның нашар жері болып табылады деп санайды, себебі 16 мамыр күні Стонн маңындағы бір оқиғаға сүйенген: екі неміс 37 мм ПАК зеңбірегі жақын аралықтан атып, үш Char B1 танкын жойды. Ауа түсіру тегеригі 28 мм қалыңдықтағы бронь пластиналары арасында кезекпен жоғары және төмен бұрышталған көлденең тіліктерден тұратын қалың конструкция болды, сондықтан ол қалыпты 55 мм жақ пластиналарынан гөрі осал болмауы керек еді. Өндіріс барысында модель баяу жақсартылды. 306-дан 340-қа дейінгі танктер 62 47 мм оқ (және 4800 пулемет оғының бұрынғы жиынтығы) тасыды, ал кейінгі танктер 72 және 5250 оқ тасыды. Дегенмен, B1 bis бұрынғы B1-ге қарағанда 75 мм оқтары аз болды: 80-нің орнына 74, олардың тек жетісі APHE оқтарынан тұрды. 1940 жылдың басында тағы бір өзгеріс жасалды, ER53 радиосы ER51 радиосымен ауыстырылды, бұл сөйлеу арқылы сымсыз байланыс жасауға мүмкіндік берді. Компания және батальон командирлерінің танктерінде жоғары командамен байланыс үшін ER55 радиосы да болды. Алайда, 1-ші DCR экипаждары ескі құрылғыларын сақтап қалды, себебі қозғалтқыш шуы адам дауысын басып тастады.

The Char B1 bis was an upgraded variant with thicker armour at 60 mm maximum (55 mm at the sides) and an APX4 turret with a longer barrelled (L/32) 47 mm SA 35 gun, to give the tank a real anti tank capability. It was the main production type: from 8 April 1937 until June 1940, 369 units were delivered out of a total order for 1144, with series numbers 201 to 569. Before the war, production was slow: only 129 had been delivered by 1 September 1939. The monthly delivery was still not more than fifteen in December; it peaked in March 1940 with 45. The Char B1 bis had a top speed of provided by a petrol engine. The first batch of 35 Char B1 bis used the original engine but from 1938 to May 1940 they were slowly re equipped. Its weight was about 31.5 tonnes. The operational range was about which was similar to other tanks of the period. At the three fuel tanks (total capacity of ) would be exhausted in six hours. To improve matters, at first, trailers with an 800 litre auxiliary fuel tank were towed but this practice was soon abandoned. Instead Char B1 units included a large number of fuel trucks and TRC Lorraine 37 L armoured tracked refuelling vehicles specially designed to quickly refuel them. The last tanks to be produced in June had an extra internal fuel tank. To cool the more powerful engine the Char B1 bis had the air intake on the left side enlarged. It is often claimed this formed a weak spot in the armour, based on a single incident on 16 May near Stonne where two German 37 mm PAK guns claimed to have knocked out three Char B1s by firing at the intakes at close range. The air intake was a thick assembly of horizontal slits alternately angled upwards and downwards between 28 mm thick armour plates, and as such intended to be no more vulnerable than the normal 55 mm side plates. Over the production run the type was slowly improved. Tanks number 306 to 340 carried 62 47 mm rounds (and the old complement of 4,800 machine gun rounds); later tanks 72 and 5,250. However the B1 bis had fewer 75 mm rounds compared to the earlier B1 : 74 instead of 80, normally only seven of which were APHE ammunition. Early in 1940 another change was made when the ER53 radio was replaced by the ER51 which allowed spoken wireless communication. The company and battalion command tanks also had an ER55 for communication with higher command. The crews of the 1re DCR kept their old sets however, preferring them because the human voice was drowned by engine noise.

Шар Б1 тер

Char B1 ter-ді әзірлеу 75 мм-ге дейін броньдалған танкпен қамтамасыз ету мақсатымен B1 bis үшін өндіріс қаражаты бөлінген кезде басталды. 36,6 тонна салмақты, қуатты қозғалтқышы бар және еңкейтілген, дәнекерленген 70 мм бронясы бар бұл конструкция B1 bis-ті ауыстырып, жаппай өндірісті жеделдетуге арналған еді. Бұл өзгеріс алғаш рет 1940 жылдың жазында жоспарланған, бірақ кейін 1941 жылдың наурызына шегерілді. Жаңа жобалау кезінде бесінші экипаж мүшесі, "механик" үшін орын қарастырылды. Қымбатты Neader берілісі алынып тасталды, сондай-ақ корпустағы пулеметтің оң және сол жаққа бес градусқа бұрылу мүмкіндігі берілді, бұл шығындарды азайтты. Алғашқы прототип 1937 жылы көрсетілді. Францияның жеңіліске ұшырауына дейін үш прототип ғана жартылай дайын болды. 1940 жылдың мамыр айында Ұлыбританияға әр ай сайын 9 Char B1 танкы жеткізілуі туралы келісімге келді, бұл "H 39" танкының британдық айлық өндірісімен алмастырылды. 1940 жылдың 17 маусымында эвакуацияланған үш прототип жоғалып кетті, олардың жүк тасымалдау кемесі "Mécanicien Principal Carvin" 21 маусымда Германиялықтардың шабуылынан Гирондада зардап шекті. Дегенмен, кейбір деректер Италияның тағы бір прототипті алғанын көрсетеді.

Француз қызметі

Char B1 жаяу әскердің бронедивизиясы, Divisions Cuirassées (DCr) құрамында қызмет етті. Бұл – нығайтылған бекіністерді бұзуға арналған, жоғары мамандандырылған шабуылдық бөлімдер болатын. Ұрыстың жылдам фазасын кавалерияның Légères Mécaniques дивизиясы (механикаландырылған жеңіл дивизиялар), SOMUA S35 танкілерімен бірге жүргізуге тиіс болды. Бірінші және екінші DCR-де әрқайсысы 69 Char B1 болды; үшіншіде – 68. 1DCR құрамындағы 37-ші Bataillon de Chars de Combat бастапқыда B1 танкілерімен жабдықталды; 1940 жылдың көктемінде бұл машиналар ұзын SA 35 зеңбірегімен қайта жабдықталды және мұнарасы APX1A деп аталды. Батальон Char B1 bis танкілерімен қайта жабдықталды және мамыр айының соңында бастапқы бес танкімен күшейтілді. Немец шапқынынан кейін бірнеше жедел құрылған бөлімдер құрылды: 46-шы Bataillon de Chars de Combat (4e DCR) 52 Char B1 және бес автономды рота (347e, 348e, 349e, 352e және 353e Compagnie Autonome de Chars) барлығы 56 танкіден: 12 B1 және 44 B1 bis; 28BCC 34 танкімен қайта құрылды. Тұрақты дивизиялар көптеген неміс танкілерін жойды, бірақ тиімді мобильді резерв ретінде жұмыс істеу үшін жеткілікті жаяу әскер мен артиллериясы болмады.

Неміс тілінде

Бірнеше Char B1 (161) танкы Францияның түсуі кезінде немістерге түсті. Кейіннен олар Panzerkampfwagen B 2 740 (f) деген атпен екінші қатардағы және оқу машиналарын ретінде қолданысқа енгізілді, көбінесе мұнарасыз Munitionspanzer көліктік машиналары ретінде пайдаланылды. Алпыс танк Flammwagen auf Panzerkampfwagen B 2 (f) ретінде жалынды таратқыштар үшін платформаға айналды. Он алтысы 105 мм өздігінен жүретін артиллерияға түрлендірілді, олар 10,5 см leFH 18 жеңіл гаубицасымен қаруланды. Кәдімгі танк үлгілері де өзгерістерге ұшырады, олардың сымсыз радиолары неміс үлгісімен ауыстырылды. Кейбір танктердің мұнараларының үстіне кіру люгі қосылды, ал оқтан қорғану үшін корпустың оң жағына бетон блок орнатылды. Француз армиясының үлгісінен айырмашылықтарына танктың сыртында орналасқан домкрат пен көтеру құрылғысы, сондай-ақ крылқаларға қосымша неміс жабдықтары кірді. Panzer Abteilung 213 бөлімі 1941 жылдан 1945 жылға дейін Ла-Манш аралдарында орналасқан. Олардың бір танкы Бовингтон танк мұражайында француз түстерімен қайта боялған күйде көрсетіледі. Неміс қызметінде танк Балқан операциясында және Шығыс майданында, бастапқыда "Барбаросса" операциясы кезінде, ал 1942 жылдан бастап жалынды таратқыштары бар нұсқасымен қатысты. Кейбір Char B мұнаралары алынып, Нормандия жағалауларын қорғаған неміс бекіністеріне орнатылды (6 маусым 1944 ж.). Дереккөздің сенімділігі жоқ: 2024 жылдың қаңтары.

Panzer Kompanie 224 оқу бөлімі бірнеше жалынды таратқыштармен жабдықталған B 2 танктерімен жабдықталды. Олар "Market Garden" операциясы кезінде Арнемде орналасқан, 1944 жылдың 20-21 қыркүйегінде Остербек периметрін шабуылдауға жіберілгенде, танкке қарсы қаруларға алты танкты жоғалтты.

Италиялық қолдану

Италия Германиядан тәуелсіз түрде 1940 жылдың қазан айында итальяндық жұмысшының бірі итальяндық келісім комиссиясына 1940 жылдың шілдесінде Ле-Бо-де-Прованс маңындағы үңгірде жасырынғанын хабарлағанда сегіз Chars B1 bis танкін басып алды. Бұл көліктердің алтауында мұнара болмады, олар сынақтан өтті, бірақ Италия оларды операциялық түрде қолданбаған болуы мүмкін. Алайда, итальяндық бронь тарихшысы Никола Пигнато 1989 жылы дайындалудың және құрастырудың әртүрлі кезеңдеріндегі шамамен жиырма B1 bis танкін, сондай-ақ 36 тонналық B1 ter прототипін FCM зауытынан тікелей алып, олардың белгісіз саны Италияға жіберілгенін мәлімдеді. Италиялық қызметте алты көлік Semovente B1 bis деп аталды, олар мұнарасыз болды, бірақ 1943 жылға дейін сынақтарда қолданылды, содан кейін олар нысана ретінде және оқ-дәрі тасымалдауға пайдаланылды.

Соғыстан кейінгі француз қолданысы

1944 жылы одақтастар Францияға басып кіргеннен кейін, кейбір B1 танкілері қайтадан қолға түсті. Олардың бірнешеуі қарсылық күштері тарапынан жеке және эпизодты түрде пайдаланылды, мысалы, 1944 жылдың тамызында Париждегі неміс гарнизонымен күрескендер. 1944 жылдың 7 қазанында Француз Республикасының Уақытша Үкіметі Бос Франция күштерінің 13-ші драгун полкін құрды. Полктің көп бөлігі SOMUA S35 атты әскер танкілерімен жабдықталған болса, капитан Эдмонд Войомның 2-ші ротасы 19 B1 bis танкісімен, оның ішінде стандартты және немістер өзгерткен B 2 танкілерінің қосылған үлгілерімен жабдықталды. Олар 1945 жылдың 2 сәуіріне дейін Орлеан қаласында орналасқаннан кейін Ла-Рошельді одақтастардың қоршауына жіберілді. Соғыстан кейін 13-ші драгун полкі одақтас әскерлері басып алған Германиядағы француз оккупациялық аймағында, француздың 3-ші бронетанкті дивизиясының құрамында орналасты. 1946 жылдың сәуір айында ол неміс қаласы Витлихте таратылды.