Кіріспе

XVI ғасырдағы хорват католигі, кардинал және мемлекеттік қайраткер.

Атауы

Ол әдетте өзін "Фратер Георгий" деп таныстырғандықтан, венгр тарихында "Фратер Дьёрдь" деп белгілі.

Алғашқы жылдар

Мартинуццидің 1528 жылға дейінгі өмірінің көптеген егжей-тегжейі белгісіз. Ол хорваттың кіші дворяны Гргюр Утешенович пен Венециялық патриций отбасынан шыққан Анна Мартинуццидің кіші ұлы болды. Ол 1482 жылдың 18 маусымында Скрадин қаласының жанындағы Камичак қамалында дүниеге келді. Әкесінің тарапынан ол венгр дворяндық отбасынан тегін шығарған (Добра әулетінен таралған Фратер). Оның әкесінің әкесі Андраш Матьок Кеси болды. Ол әлі бала кезінде әкесі мен екі үлкен ағасы қайтыс болып, отбасының иеліктері Осман империясының басып алуына ұшырады. Герцог Джон Корвинус 1490 жылы жетім қалған балаға қамқорлық жасады. Мартинуцци Корвиннің Хуньяд қаласындағы (қазіргі Румыниядағы Хунэдоара) қамалына жіберілді. Ол жылдар бойы қиын жағдайда өмір сүрді, себебі жас дворяндар педагогикалық мақсаттармен қасақана қызметшілердей қаралатын. Мартинуцци шамамен 1503 жылы Шепес қамалындағы (қазіргі Словакиядағы Спиш қамалы) Чешиннің Гедвигасының сарайына көшті. Ол оның әкесі, граф Степан Запольяның жесірі болды. Алғашқыда ол паж болып қызмет етті, содан кейін сарай күзетшісі болып тағайындалды. Ол әскери мансабынан бас тартып, 24 жасында Паулин орденіне кірді. Ол Будасентлеринц монастырінде тұрып, оқу-жазуды үйренді. Оқуын жалғастыру үшін Ченстоховадағы Ясна-Гора монастыріна жіберілді. Расталмаған теориялар бойынша, ол монастырьдің басшысы болды. 1527 жылы Венгрияға оралғаннан кейін ол Сажолад монастырінің преоры болды, ол жақында Запольялардан үлкен қаржылай көмек алды. Мартинуццидің қарындасы Ана Бартоль Драшковичке үйленді және үш ұлы болды (олардың бірі Хорватия бан (вице-король) және кардинал Юрай Драшкович болды).

Джон Запольяның қолдаушысы

Осман сұлтаны Сүлеймен Шығайлы 1526 жылғы 29 тамызда Мохач шайқасында венгр патшалық әскерін талқандады. Венгрияның патшасы II Людовик шайқас алаңынан қашып бара жатқанда өзенге батып кетті. Венгрияның сеймі қараша айында Мартинуццидің қамқоршысы Хедвигтің ұлы, бай граф Ян Запольяны сайлады, бірақ ең ықпалды барондар бұл шешімді қабылдамады және желтоқсанда Фердинанд Габсбургті заңды монарх деп жариялады. Азамат соғысы басталды, ал Фердинандтың қолдаушысы Гаспар Середи Мартинуцци Венгрияға оралғанға дейін Сайолад монастырын тонады. Фердинандтың әскерлері Ян Запольяны 1528 жылғы 8 наурызда Шина шайқасында (қазіргі Словакиядағы Сеня маңында) жеңді. Ян Польшаға қашуды шешті және байлығының бір бөлігін Сайолад монастырында сақтауды жоспарлады. Мартинуцци Янның мүлкін сақтаудан бас тартты, бірақ ол патшаны Польшаға ертіп барды. Ол Янның жеке өкілі ретінде әрекет етіп, Венгрияға үш рет барып, қуылған патшаның қолдаушыларын, соның ішінде Сомлионың Степан Баториын, Якоб Торналай және Пал Артандиды оған адал болуға көндірді. Сүлеймен Янды заңды патша деп мойындады. Сұлтанның қолдауы оған 1529 жылдың соңына дейін Венгрияға оралып, патшалықтың шығыс және орталық аймақтарын басып алуға мүмкіндік берді, бірақ ол Венгрияны қайта біріктіре алмады. Мартинуцци Янмен бірге Венгрияға оралды, бірақ оның 1529 жылдан 1532 жылға дейінгі өмірінің егжей-тегжейі белгісіз. Патша Альвизе Гриттиді, Парғалы Ибрагим Пашаның сүйіктісі болған венециялық авантюристті Венгрияның губернаторы етіп тағайындады. Гритти Мартинуцциді Буда қамалының провизоры етіп тағайындады және 1532 жылы патшалық жерлерін басқаруды тапсырды. Гриттидің тағы бір сенімді адамы Янош Дочи 1534 жылдың тамызында Варадтың (қазіргі Румыниядағы Орадя) танымал епископы Имре Чибакты өлтірді. Бұл қылмыс епископтың туыстары мен жақтастарын ашуландырды, олар 28 қыркүйекте Гриттиді тұтқындап, өлтірді. Мартинуцци патшаның құрметін жоғалтпады. Ол Гриттиден кейін патша қазынашысы болды, ал патша оны Варадтың жаңа епископы етіп тағайындады. Варад епископтары сонымен қатар Бихар округінің ишан (басшылары) болды. Патша қазынасын нығайту Мартинуццидің келесі жылдардағы басты міндеті болды. Ол патшалық кірістерді басқаруды орталықтандырып, салық жинаушылардың қызметін жүйелі түрде тексеруді қамтамасыз етті. 1530-шы жылдардың соңында былғары, жүн, шарап және астық саудасы патша қазынасының маңызды кіріс көзіне айналды. Мемлекеттік кірістердің қатаң бақылауы көптеген жанжалдарға әкелді және Мартинуцциді жиі ашкөздікпен айыптады. Тамас Надасди 1534 жылы Мартинуцци оны Марамарош округіндегі тұз кеніштерін басқарудан айырғаннан кейін Ян Запольяны Фердинанд Габсбургке тастап кетті. Ақсүйектер екі патшаны да бітімге келуге шақырды, өйткені азамат соғысы бүкіл елде зор қиындықтарға әкелді. 1534 жылы Ян мен Фердинандтың өкілдері елді қайта біріктіру туралы келіссөздерді бастады, бірақ Мартинуцци бұл процеске тек 1536 жылы ғана қатысты. Осы жылы Фердинандтың өкілі Иоганн фон Везес "Ақ монахтың" (Мартинуццидің) келіссөздерді толық бақылауға алғанын атап өтті. Мартинуцци келісімге қол жеткізуді қалады, бірақ ол Янның позициясын күшейту үшін кез келген келісімді жоққа шығаруға дайын екенін көрсетуге болатындығын дәлелдеді, әсіресе Фердинандтың інісі, император V Карл мен Франция королі I Франциск арасында жаңа соғыс басталғаннан кейін. Везес жеке өзі 1537 жылдың қарашасында Мартинуцци мен Франьо Франкопанмен кездесу үшін Варадқа келді. Мартинуцци Фердинандты қолдауға дайын екенін айтты және Везестің жазбаларына сәйкес, ол "османдықтар, сербтер, молдавандықтар, валахиялықтар және венгрлер" арасында делдалдық жасай алатын жалғыз саясаткер екенін мақтан тұтты. Бірқатар құпия келіссөздерден кейін олар 1538 жылғы 24 ақпанда келісімге келді. Варадтың құпия шарты Ян мен Фердинанд арасындағы Венгрияның уақытша бөлінуін мойындады, бірақ ол екі патшаның бірі қайтыс болған жағдайда патшалық қайта біріктірілуі керек екенін де белгіледі. Екі патша да келісімге қол қойды, бірақ оны құпия сақтады, өйткені ол Осман империясының басып алуына себеп болуы мүмкін екенін білді. Ян көп ұзамай Фердинандтың Осман империясына қарсы оны тиімді қолдамайтынын түсінді. Мартинуцци келісімді тек сейм бекіткеннен кейін ғана жарамды деп санауға болатынын және ең ықпалды барондардың оны растауына жол бермеу керектігін атап өтті. Сондай-ақ ол қарт Янға Польша патшасы I Сигизмундтың қызы Изабелла Ягеллонға үйленуге кеңес берді. 1539 жылғы 2 наурызда Секешфехерварда оны патшайым етіп таж кигізді. Рим папасы III Павел сол жылы Мартинуццидің Варад епископы лауазымына тағайындалуын бекітті, бірақ Мартинуцци епископқа мінез таныстырылмады. Трансильванияның екі воеводасы (немесе патшалық губернаторлары) Имре Баласса мен Иштва́н Майла́т 1539 жылғы желтоқсанда Трансильванияның жетекші ақсүйектерімен құпия келісім жасады. Олар бір-бірін қолдауға және патшаның денсаулығы нашарлаған жағдайда әрекеттерін үйлестіруге келісті, бірақ олардың нақты мақсаттары белгісіз. Воеводалар 1540 жылғы наурызда Марошвашархельде (қазіргі Румыниядағы Тыргу-Муреш) бас құрылтай өткізді. Делегатар Мартинуцциді тирандықпен айыптады, оның шенеуніктердің кездейсоқ салықтар салғанын және Трансильваниялық ақсүйектерді патшалық бекіністерін салуға және күтуге заңсыз мәжбүрлегенін мәлімдеді. Олар наразылықтарын хатқа түсіріп, патшадан Мартинуцциді жазалауды талап етті. Ян Трансильванияға асықты және сәуірде Тордада (қазіргі Румыниядағы Турда) жаңа құрылтай өткізді. Ол қазынашысын қорғады, Мартинуццидің Осман империясына жылдық салық төлеуді қамтамасыз ету үшін салық салғанын баса айтты. Сондай-ақ патшалық қазынасы екі жыл бойына қосымша салық жинамай Осман империясына салық төлейтінін уәде берді. Екі воеводаның бұрынғы қолдаушылары патшаға адалдық серт берді, ал бас құрылтай мамыр айында Майлатты мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесті. Майлат Фогарашқа (қазіргі Румыниядағы Фэгэраш) қашып кетті, ал патшалық әскері мықты бекіністі басып ала алмады.

Османдықтардың жаулауы

Изабелла патшайым 7 шілдеде Будада Иоанн Сигизмунд атты ұлын дүниеге әкелді. Король Иоанн ұлының туғанын естігенде, Сесебесте (қазіргі Румыниядағы Себеш) болды. Салтанатты шаралар корольді қатты ауыртып қалдырды. Ол өзінің туысы Петер Петровичті және Мартинуцциді Иоанн Сигизмундтың қамқоршылары етіп тағайындады, Мартинуццидің үстемдігін ерекше атап өтті. Варад шартының ережелерін ескермей, король өзінің жақтастарына нәресте Иоанн Сигизмундты өлімінен кейін король сайлауға шақырды. Король көп ұзамай есінен танып, Мартинуцци Польшаның Сигизмунд I және Сүлейманға елшілерді жіберіп, Иоанн Сигизмундты қолдауларын сұрады. 22 шілдеде король Иоанн қайтыс болды. Франжо Франкопан, Петер Перени, Ференц Бебек, Иштван Раскай және Мартинуццидің басқа да жеке жаулары Карл V-ке Фердинанд I-ді Венгрияны қайта біріктіруге қолдауға дайын екендерін хабарлады, егер император ағасына османдықтарға қарсы әскери көмек көрсетуге уәде берсе. Мартинуцци мен Балинт Төрек 2000 әскермен бірге Сесебестен Будаға бет алды. Олардың көпшілігі дезертирлік жасады, бірақ Фердинандтың жақтастары олардың астанаға жетуіне кедергі келтіре алмады. Мартинуцци Трансильванияны басқаруға Болдизар Борнемиссаны тағайындады, бірақ Баласса мен Мажлат Трансильванияның үш руының бас құрылтайын Сегешварда (қазіргі Румыниядағы Сигишоара) шақырды. Делегаттар Баласса мен Мажлатты провинцияның жоғары басшылары етіп сайлады. Олар көп ұзамай Мартинуцци әскерлерін 4 бекіністен, соның ішінде Гёрген және Алмас (қазіргі Румыниядағы Гургиу және Меришор) шығарып алды. Мартинуцци Пешттегі диетаны шақырып, делегаттарды қыркүйек айының ортасында Иоанн Сигизмундты король сайлауға көндірді. Диета королева Изабелла мен Мартинуцциді корольдің қамқоршылары деп жариялады, бірақ мемлекеттік басқару Мартинуцци, Петрович және Төрек арасында бөлінді. Мартинуцци Буда бекінісіне өз адалдарының әскерін орналастырғаннан кейін, королева сарайында оның үкіметке толық бақылау орнатуға тырысқаны туралы әңгімелер тарады. Ол Польшаның Сигизмунд I-нің Венгрияны тастап кетуіне көндіруінен қорқып, королеваның әкесімен хат алмасуын үнемі тексеріп отырды. Сұлтанның елшісі Чавуш Синан қыркүйек айында үш рудың өкілдерін Майлатты Трансильванияның воеводасы ретінде мойындауға көндіруге тырысты. Олар қарсылық көрсетіп, Майлаттың билікке келуін бес айға кейінге шегерді. Мартинуцци Стамбулға Сұлтанның қолдауын алу үшін Иштван Вербециді жіберді. Сүлеймен бала Иоанн Сигизмундтың атынан қақтығысқа араласуға шешім қабылдады. Фердинандтың елшілері Елек Турзо мен Ференц Ревай қазан айында Будаға келді, бірақ королева Иоанн Сигизмундтың Венгрияға деген талабынан бас тартпады. Мартинуцци Вишеградта Турзо мен Реваймен құпия келіссөздер бастаудан бас тартты. Фердинанд әскерлері қазан және қараша айларында Вишеградты, Вацты, Татаны, Секешфехерварды және Пешті басып алды, бірақ Буданы ала алмады. Мартинуцци Фердинандтың елшілерімен келіссөздер жүргізуден бас тартып, тек жалпы келісіммен сайланған монархқа ғана бағынуға дайын екенін мәлімдеді. 1541 жылдың наурыз айында Белградтың османдық губернаторы Мехмед Пешт қаласының төңірегіне шабуыл жасады. Фердинандтың қолбасшысы Вильгельм фон Роггендорф мамыр айында Буданы қоршауға алды. Фердинандтың елшісі Никлас зу Салм Буданы беру үшін Иоанн Сигизмундқа Пресбург пен Нагишомбат (қазіргі Словакиядағы Братислава мен Трнава) аймақтарын ұсынды, бірақ Мартинуцци бас тартты. Мартинуцци 11 маусымда қоршаушылар кенеттен шабуыл жасағанда Буда бекінісін қорғауға жеке қатысты. Екі күннен кейін ол қоршаушылармен қаланы тапсыру туралы құпия келіссөздерге қатысқан қала тұрғынын қуғындауға бұйрық берді. Иоанн Заполя Мартинуцци мен Петер Петровичті өзінің кішкентай ұлы Иоанн II Сигизмундтың қамқоршылары етіп тағайындады, ол диетамен (Мартинуцци регент ретінде) Венгрияның королі сайланды. Мартинуцци жесір королева Изабелла Ягеллонның Фердинандты жоғарылату әрекеттерін тоқтатып, соңғысы Иоанн II-нің сайлануы келісімді бұзды деп Венгрияға басып кірді, ал 1541 жылы австриялық әскер Буда қабырғаларына жетті.

Өлім

1551 жылы Осман империясы Цсанадты (қазіргі Ценад) басып алғанда, Мартинуцци және императорлық генералдар Джанбатиста Кастальдо мен Сфорца Паллавичини ортақ жауға қарсы бірікті. Бірақ Мартинуцци Осман империясы мен венгрлер арасында жеке келісімге келуге тырысқанда, Кастальдо оны Фердинандқа қарсы сатқындық жасады деп айыптап, қажет болса өлтіруге рұқсат сұрады. Мартинуццидің хатшысы Марко Аурелио Феррари жалдамалы кісі өлтіруші ретінде тағайындалды. 1551 жылдың 16 желтоқсанында Альвинк қамалында Феррари Мартинуцциге хат оқып жатқанда артынан шапты. Кардинал (68 жаста) өмірі үшін күресті, бірақ Паллавичини мен бравилер тобының көмегімен ғана өлтірілді. Фердинанд бұл кісі өлтіруге жауапкершілікті мойындады, ал Папа Рим оны және оның генералдарынан айырды. Мартинуцциді сатқындықпен айыптаған 87 тармақтан тұратын айыптаманы және 116 куәгердің жауабын тыңдағаннан кейін, Папа Фердинандты кінәсіз деп танып, 1555 жылы айыруды жойды.

Мұра

Шібеник қаласының ескі бөлігіндегі бір көше Утешиновичтің құрметіне аталған.