Кіріспе

Жапония императорының рөлі мен мәртебесіне қатысты бірнеше дау болды. Бұл, әзірге, императордың тарихи түрде атқарған түрлі қызметтерімен, сондай-ақ тарихтың әртүрлі кезеңдерінде жапон қоғамының басқа топтарымен билік үшін күреске байланысты.

Мэйдзи конституциясы

1889 жылы қабылданған Мэйдзи конституциясында император егемен билеуші болды және мемлекеттің заңдылығының негізгі факторы еді. Конституцияның кіріспесінде: «Мемлекеттің егемендік құқығын біз ата-бабаларымыздан мұра еттік және оны ұрпақтарымызға аманаттаймыз» делінген. Соғыстан кейінгі конституцияда императордың саяси жүйедегі рөлі түбірлі өзгертілді. Осы процестегі маңызды қадам – генерал Дуглас Макартурдың ықпалымен 1946 жылғы Жаңа жылдық сөзінде император Хирохитоның құдай ретіндегі билеуші мәртебесінен бас тартуы болды. Бірақ ол Аматэрасудың арахитогами ұрпағы екенін жоққа шығармады. Хирохито билеуші мен халқы арасындағы қарым-қатынас «императордың адам түріндегі құдай (акицумиками) екендігі немесе жапон халқының басқа ұлттардан артық екендігі туралы бұрыс түсінікке» негізделе алмайтынын мәлімдеді. Жаңа конституцияның бірінші бабында жаңадан «адамгершілікке келген» билеуші «мемлекеттің және халықтың бірлігінің символы, оның билігі халықтың еркінен туындайды, ал егемендік билік халықта» деп сипатталады. 1889 жылғы конституцияда императордың билігі кең және белгісіз болған. Соғыстан кейінгі жүйеде оның функциялары шектеулі, нақты және көбінесе рәсімдік сипатта, оларға парламентті (Диет) шақыру, лайықты азаматтарды марапаттау және шетелдік елшілерді қабылдау сияқты іс-шаралар кіреді (7-бап). Оның «үкіметтік өкілеттіктері» жоқ (4-бап). Императордың мәртебесінің өзгеруі әскери немесе бюрократиялық топтардың «императордың атынан» кең және жауапсыз билік жүргізу мүмкіндігін болдырмау мақсатында жасалды – бұл 1930 жылдардағы экстремизмнің айқын белгісі еді. Конституцияда парламент (Диет) «мемлекеттік биліктің жоғарғы органы» (41-бап) ретінде анықталған, ол монархқа емес, оны сайлаған халыққа есеп береді.

Шохо

Жапон тіліндегі "шочо" (象徴) сөзі, яғни "символ" мағынасын білдіретін сөзді императорды сипаттау үшін қолдану ерекше жағдай және, көзқарасқа байланысты, ыңғайлы немесе көңілді қалдырмайтындай беймаз. Император, Еуропаның көптеген конституциялық монархтары сияқты, мемлекет басшысы да емес, тәуелсіз билеуші де емес, алайда 1988 жылдың қазан айында Жапония Сыртқы істер министрлігі дау тудыратын мәлімдеме жасап, императордың елдің сыртқы қатынастардағы тәуелсіз билеушісі екенін айтты. Сонымен қатар, императордың ресми діни немесе рухани қызметі де жоқ. Ол ежелгі синто салт-дәстүрлерін, мысалы, көктемде күріш егу рәсімін жалғастырса да, оны жеке тұлға ретінде атқарады.

Ерте Шоуа дәуірі

Шова дәуірінің алғашқы кезеңінде Мэйдзи конституциясына сәйкес император "Армия мен Теңіз күштерінің жоғарғы қолбасшылығына" ие болды (11-бап). Осылайша Хирохито 1937 жылы кеңейтілген және әскери шешімдер қабылданатын Императорлық Бас штабтың заңды түрде жоғарғы қолбасшысы болды. "Сугияма меморандумы", Фумимаро Коноэ мен Коичи Кидоның күнделіктері сияқты негізгі дереккөздер императордың штаб басшылары мен министрлерімен өткізген көптеген бейресми кездесулерін егжей-тегжейлі сипаттайды. Бұл құжаттардан оның барлық әскери операциялар туралы хабардар болып, аға басшыларына жиі сұрақ қойып, өзгерістер сұрағаны көрінеді. Тарихшылар Йошиаки Йошими мен Сейя Мацуноның айтуынша, Хирохито әскер штабының бастығы, принц Канин Котохито немесе Хажиме Сугияма сияқтылар арқылы берілген нақты бұйрықтармен Қытай азаматтары мен әскерлеріне қарсы химиялық қару қолдануға рұқсат берген. Мысалы, ол 1938 жылы Уханьға жасалған шабуыл кезінде 375 рет уытты газ қолдануға рұқсат берді. Мұндай қару-жарақ Чандеге жасалған шабуыл кезінде де қолдануға рұқсат етілген. Тарихшылар Акира Фудзивара мен Акира Ямаданың айтуынша, Хирохито тіпті кейбір әскери операцияларға елеулі араласулар жасаған. Мысалы, ол 1942 жылдың қаңтар және ақпан айларында Сугиямаға төрт рет әскер күшін арттырып, Батаанға шабуыл жасауды бұйырған. 1943 жылдың тамызында ол Сүлеймен аралдарындағы американдықтардың ілгерілеуін тоқтата алмаған Сугияманы сөккен және оған шабуыл жасау үшін басқа орындарды қарастыруды тапсырған. Императорлық араласулардың көп бөлігі тікелей бұйрықтар арқылы жасалған, мысалы, 26 ақпан оқиғасы кезіндегі бүліктерді басу. Тек ерекше маңызды жағдайларда ғана императорлық кеңесте шешімдер қабылданды. Императорлық үкімет бұл арнайы институтты Қытайға шабуыл жасауға, Ұлы Шығыс Азия соғысына санкция беруге және соғысты аяқтауға пайдаланды. 1945 жылы Императорлық конференцияда бекітілген шешімді орындау барысында Шова императоры алғашқы және соңғы рет бүкіл Жапонияға жазылған радио хабарлама арқылы, бас қолбасшы ретінде АҚШ күштеріне капитуляциялау туралы бұйрық берді.

Император үйі туралы заң және конституциялық заң

Император үйіне қатысты заңдарды Диета бекітуі керек. Ескі жүйеде Императорлық үй туралы заң Конституциядан бөлек және оған тең болды. Соғыстан кейін император отбасының кең аумақты иеліктері тәркіленді және оның қаржысы Императорлық үй шаруашылығы агенттігінің бақылауына алынды, ол Премьер-министр кеңсесінің бөлігі және теориялық тұрғыдан Диетаға бағынады. Іс жүзінде ол консерватизмнің бекінісі болып қала береді, оның лауазымды адамдары императордың және оның отбасының іс-әрекеттерін «хризантема пердесі» артына жасырып, киелілік аурасын сақтайды. Оның ауруы туралы баспасөз және басқа бақылаушылар арасында ақпарат болғанына қарамастан, 1988 және 1989 жылдары марқұм император Хирохитоның денсаулық жағдайы туралы мәліметтер қатаң бақылауда болды. Императордың конституциялық мәртебесі 1988 жылдың соңында Хирохитоның ауыр науқастанып қалғаны туралы хабардан кейін қоғам назарына түсті. Акихито ханзадасы соғыстан кейінгі жүйеде таққа отырған алғашқы адам болды. Бір маңызды символикалық мәселе – монархтың билігінің бірінші жылынан бастап жылдарды санап шығатын нэнго жүйесі бойынша жаңа билік ету атағын таңдау болды. 1988 жыл – Шōва 63, Хирохитоның билігінің 63-ші жылы. Жаңа монархтың билікке келуі екі игі қытай таңбасынан тұратын жаңа дәуірдің атауымен белгіленеді. Мысалы, Шōва (昭和) – жарқын үйлесімділік дегенді білдіреді. Сыншылар мұндай атаулардың бұрын таңдалған құпиялылығын, шешімді үкімет тағайындаған сарапшылар комитетіне қалдыруын және Жапонияның демократиялық құндылықтарын көрсететін таңдау туралы қоғамдық талқылауды жақтады. Генго жүйесі 1979 жылы маусымда Диета қабылдаған заң жобасымен ресми мәртебеге ие болғанымен, кейбіреулер бұл жүйені мүлдем тастап, Батыс күнтізбесіне ауысуды жақтырады. Бірақ 1989 жылдың 7 қаңтарында, Хирохито қайтыс болған күні, үкімет жаңа дәуірдің атауы Хейсей (平成, Бейбітшілікке қол жеткізу) екенін жариялады. Осылайша, Хейсейдің алғашқы жылы 1989 жыл болды, және барлық ресми құжаттар осы күнге дейін сақталды. Ал қайтыс болған императордың жерлеу рәсімі мен жаңа императордың таққа отырғызылуымен байланысты рәсімдер одан да даулы болды. Осы іс-шараларды мемлекеттік қолдау Конституцияның мемлекеттік және діни іс-шараларды ажырату туралы 20-бабын бұзуға әкелер еді. Оңшылдар, мысалы, бүкілхалықтық лоббилік топ – Жапонияны қорғау қоғамының (Нихон о Мамору Кай) мүшелері, халықтың монархқа деген сүйіспеншілігін білдіру ретінде рәсімдерді толыққанды қолдауды талап етті. Конституция мен оңшыл топтардың арасында қиын жағдайға түскен үкімет 1989 жылдың 24 ақпанында өткен Хирохитоның мемлекеттік жерлеу рәсімін ресми және діни компоненттерге бөлуге шешім қабылдады. 1990 жылы қарашада Акихитоның таққа отырғанының діни (синто) және зайырлы компоненттері болды: Сокуино рей (即位の礼), немесе Таққа отырғызу рәсімі, зайырлы болды; Дайдзёсай (大嘗祭), немесе Ұлы алғыс айту мерекесі, дәстүрлі түрде жаңа монарх пен құдайлар арасындағы қарым-қатынас, онда монархтың өзі құдайға айналады, діни болды. Үкіметтің Sokui no rei-ге ғана емес, Daijosai-ге де мемлекеттік қаражатты пайдалану туралы шешімін екі рәсімнің де «жариялы сипатымен» ақтады, бірақ діни және оппозициялық топтар бұл шешімді 20-бапты ауыр бұзу деп қарады. 1990 жылдардың басында осындай символикалық саяси мәселелер мемлекеттің діни немесе квази-діндік іс-әрекеттердегі рөліне назар аударды. Конституцияны қорғаушылар, соның ішінде жапондық христиандар, жаңа діндердің ізбасарлары, солшылдар және саяси оппозицияның көптеген мүшелері, үкіметтің тақтайланудың діни аспектілеріне араласуын конституцияның сөзіне болмаса, рухына да шек келтірудің консервативті әрекеті деп қарады. Олар сонымен қатар 1989 жылы Білім, ғылым және мәдениет министрлігінің соғыс алдындағы ұлттық әнұранды («Кимигайо», немесе «Егемендік билігі») және көтерілген күн туын (Хиномару, оны қолдану он тоғызыншы ғасырдың басында басталған) мемлекеттік мектеп рәсімдерінде көрсетуді талап еткен дау тудыратын нұсқауын қатты сынға алды. 1950 жылдардың соңынан бастап министрлік бұл іс-шараларды «жағымды» деп сипаттағанмен, соғыстан кейінгі конституция бойынша олардың ешқайсысының заңды мәртебесі болған жоқ. Тағы бір мәселе – Ясукуни ғибадатханасына мемлекеттік қолдау. Бұл ғибадатхана Токиодағы Император сарайының жанында орналасқан. Мейдзи дәуірінде соғыста қаза тапқан сарбаздар мен теңізшілердің рухтарын сақтау үшін құрылған. Консерваторлар 1970-ші жылдары бес рет заң жобаларын енгізді, бірақ олардың бірі де қабылданбады. 1985 жылдың 15 тамызында, Японстағы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуының 40 жылдығында Премьер-министр Накасонэ Ясухиро және оның кабинетінің мүшелері ғибадатханаға ресми түрде барды, бұл Диетадан тыс ғибадатханаға ресми мәртебе беруге жасалған жаңа консервативті әрекет ретінде қарастырылды. Батыстықтандырудың сыртқы көрінісіне және императордың діни немесе рәсімдік іс-әрекеттерін мемлекеттік қолдауға тыйым салатын 20-бапқа қарамастан, оның соғыстан кейінгі рөлі кейбір жағынан дәстүрлі императорлардың, соғыс алдындағы императорлардың рөліне ұқсас болды. Шова дәуірінің басында (1926–45) Мейдзи (1868–1912) және Тайшо (1912–26) дәуірлерінде император өзі саясатқа белсенді түрде араласпады. Алайда оның саяси билігі зор болды, және әскери және бюрократиялық элиталар оның атынан әрекет етті. 1945 жылдан кейін императордың «символдық» рөлі феодалдық Жапонияны еске түсірді, онда саяси билік шоғырланған және сёгунмен жүзеге асырылды, ал императорлық сарай дәстүрлі астанасы Кётода саяси жағдайдан тыс, мәдениет пен өнерді демеушілік етті. 2007 жылы Императорлық отбасының мүшесі, ханзада Томохито патшалардың рөлі туралы былай деді: «Егер меннен императорлық отбасының мәні неде деген сұрақ туса, мен ойланып, ойланып, ойлаймын, соңында біздің мәніміз тек қана болуымызда екеніне келемін», деді ханзада. Патшалар, деді ол, «таңданып ояну, таңданып тамақтану, таңданып түскі асты жеу, таңданып кешкі асты жеу, содан кейін ұйықтау, осыны күніне 365 рет қайталау» арқылы өз міндеттерін орындай алады.