Кіріспе
Заңнамамен / шарт арқылы ұйымға ЕО-да қызмет көрсетуге қатысты талап – Еуропалық Одақ құқығы шеңберінде жалпыға пайдалы қызмет көрсету міндеті немесе ЖПҚМ (Жалпы пайдалы қызмет міндеті) – бұл ұйымға заңмен немесе шарт арқылы ЕО аумақтарында жалпы мүддеге қызмет ететін қызмет көрсетуге қатысты талап. ЖПҚМ кез келген мемлекеттік қызмет саласында жұмыс істей алады, бірақ почта қызметтері, әлеуметтік қызметтер, энергетика, көлік және банк салалары – бұл түсінік маңызды болатын нақты салалар.
In the context of European Union law, a public service obligation or PSO is an obligation imposed on an organisation by legislation or contract to provide a service of general interest within EU territories. PSOs may operate in any field of public service, but postal services, social services, energy, transport and banking are specific sectors where the concept is relevant.
Көлік құқығы
Еуроодақ көлік құқығында мемлекеттік қызмет көрсету міндеті (PSO) – басқару органы немесе басқа да уәкілетті орган аукцион арқылы субсидия ұсынатын жүйе. Аукцион жеңімпазы субсидияны алғанға дейін белгілі бір кезеңге қоғамдық көліктің белгілі бір қызметін көрсетуге міндеттенеді. Бұл көбінесе жеңімпаздың маршрут бойынша монополияға ие болуына әкеледі, себебі субсидияларсыз бәсекелес қызметтер тиімді болмайды. PSO-лар еркін нарықта пайдасыз, бірақ көлікпен қамтамасыз етудің қоғамдық тұрғыдан қажетті пайдасы бар маршруттарға бағытталған. PSO-ны қолдану әуе, теңіз, автомобиль және теміржол көлігі сияқты көптеген көлік түрлеріне қатысты болуы мүмкін. Көп жағдайларда, PSO енгізу мемлекеттік меншіктегі көлікті жекешелендірудің бір жолы болды. Инфрақұрылым көбінесе операциялардан бөлек қарастырылады және басқару органының немесе үшінші тараптың меншігінде болуы мүмкін. Сондай-ақ, билік кемелер немесе құрама вагондар сияқты көлік құралдарына меншік құқығын сақтай алады. Әдетте, қоғамдық көлікті ұлттық теміржол компаниясы сияқты монополиялық, толық мемлекеттік меншіктегі компания басқарады. Балама ретінде, жеке компанияларға (субсидиямен немесе онсыз) монополия беретін артықшылықтар берілді. Соңғы жылдары, әсіресе Еуропада, көптеген нарықтар реттелді, ең төмен баға ұсынған операторға қызметтер көрсету үшін төлем жасалды.
Ерекшеліктер
Аукционды өткізуге уәкілетті орган көлік министрлігі, округ, провинция, штат, муниципалитет немесе басқа да аймақтық немесе жергілікті билік органы болуы мүмкін, сондай-ақ, ол транзиттік орган немесе аймақтағы көлік саласына жауапты арнайы құрылған ұйым да болуы мүмкін. Қызметтерді тендерге салу үшін орган көлікті субсидиялауға мүдделі болуы керек. Ол сонымен қатар, жүйеге толық немесе ішінара бәсекелес қызметтерді енгізуге тыйым салуға құқылы болуы тиіс. Аукционды ұйымдастырушы қызметтің жиілігі, көліктің сыйымдылығы, қызмет көрсету уақыты, ең жоғары тариф мөлшері және/немесе қызмет сапасына қатысты басқа да талаптарды белгілейді. Аукционды ұйымдастырушы таза немесе жалпы шартты көрсетуге құқылы. Жалпы шарт бойынша оператор толық операциялық шығындарды ұсынады, ал кірістің барлығы органға түседі; ал таза шарттар бойынша операторға кірістің барлығы беріледі және ол тарифтік кіріс пен қажетті пайда арасындағы айырмашылыққа ғана баға береді. Жалпы шарттарды қолдану оператордың тәуекелін азайтады, себебі олар жолаушылар ағынын бағалау қажеттілігінен босатылады және әдетте әр ұсыныста тәуекел сыйақысы төмен болғандықтан, ұсыныстардың құны төмен болады. Бұл опция операторлар мен көлік түрлері арасында еркін ауысуды жеңілдетеді. Таза шарттар операторларды жолаушылар ағынын арттыруға және аукционды ұйымдастырушы үшін тәуекелді азайтуға ынталандырады. Жалпы шарттар тарифтерді басқарушы орган үшін әкімшілік шығындарды арттыруы мүмкін. Қалалық қоғамдық көлік, әсіресе транзиттік органдармен басқарылатын, көбінесе жалпы шарттармен жұмыс істейді, ал әуе компаниялары мен паром бағыттары әдетте таза шарттармен жұмыс істейді. PSO-ның (қоғамдық қызмет міндеттемесі) типік мысалдарына Солтүстік Норвегия немесе Ирландиядағы аймақтық әуе компанияларының қызметтері жатады, онда әуе компаниялары субсидияларсыз пайдалы емес, сирек қоныстанған аймақтарға қызмет көрсетеді. Теміржол қызметтері тіпті маңызды бағыттарда да пайдасыз болуы мүмкін, сондықтан үкіметтік субсидиялар PSO арқылы ұсынылуы мүмкін. Бұл Германияда кең таралған. Көптеген қалалар қоғамдық көлікті субсидиялайды, ал көлікті жеке компаниялар ұсынса, ол PSO арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. PSO қызметтерінің тағы бір мысалы – Швециядағы Готландқа бағытталған паромдар немесе Норвегияның жол желісіндегі автомобиль паромдары. Гонконгтағы шеткі аралдарға қызмет көрсететін паром бағыттары да мұнай бағасының өсуіне және осыған байланысты операциялық шығындардың артуына байланысты субсидияланады.
Еуропалық Одақ
Еуропалық Одақта маршруттық қоғамдық қызмет көрсету шарттары (PSO) 1008/2008 (ЕҚ) және 3577/92 (ЕЭК) регламенттерімен реттеледі. Олар Еуропалық Одақтың ресми газетінде тендерге ұсынылуы тиіс және Еуропалық Одақтың мүше мемлекетінде тіркелген кез келген көлік операторы үшін ашық болуы керек. PSO ретінде қалу үшін маршрут бойынша тасымалданатын жолаушылар санына шектеулер қойылады. Жеңімпаз тендер беруші әдетте маршрутқа монополия алады, бірақ көлік құралының түрі мен мөлшері, қызмет көрсету уақыты, ұсынылған орындықтардың бір бөлігіне немесе барлығына төленетін бағаның лимиті, ортақ брондау жүйесіне қатысу, қызмет сапасы (қанша қызмет жойылды деген пайызбен өлшенетін) сияқты қызмет көрсету шарттарының бірін немесе бірнешесін орындауы қажет. Еуропада қазіргі уақытта іске қосылған әуе көлігі PSO мысалдары: Дублиннен Керриге және Донегалға, Грекияның материгі мен аралдары арасындағы, Италия материгінен Сардиния мен Эльбаға, Франция материгі мен Корсика арасындағы, Швеция мен Финляндияның ішкі маршруттары, сондай-ақ Шотландияның таулы аймақтары мен аралдарына бағыттар. Халықаралық маршруттар көбінесе PSO қолдауына ие болмайды, себебі саяси принцип бойынша адамдар халықаралық саяхатқа өз қаражатымен төлеуі керек, салық ақшасы есебінен емес. Бұл Скандинавияда ерекше байқалады, онда қалалар арасындағы халықаралық әуе қатынасы тек астаналар арқылы ғана коммерциялық тұрғыдан тиімді болып табылады. Дегенмен, Стокгольм-Нарвик түнгі пойыздары сияқты ерекшеліктер де бар. Бұл термин сондай-ақ электр энергиясын өндіруге қатысты қолданылады, мысалы жел және биомасса электр станциялары.
Америка Құрама Штаттары
Essential Air Service (EAS) – АҚШ-тың мемлекеттік міндеттемелерге сәйкес, бұрын сертификатталған әуе компанияларымен қызмет көрсететін АҚШ-тағы шағын қауымдастықтардың коммерциялық авиақызметін сақтап қалу үшін қабылданған бағдарлама. Оның мақсаты – осы қауымдастықтарға басқа жағдайда пайдалы болмайтын, жоспарлы әуе қызметін минималды деңгейде ұстап тұру. Бұл 1978 жылы қабылданған Әуе компанияларын реттеу туралы заңға жауап ретінде жасалды, ол АҚШ әуе компанияларына ішкі нарықтарды таңдау және қызмет бағасын белгілеуде дербестік берді. Бағдарлама АҚШ Көлік департаменті (DOT) арқылы бүкіл елдегі шалғайдағы қауымдастықтарға авиақызмет көрсету үшін субсидия беруді көздейді, әйтпесе олар жоспарлы рейстерге қол жеткізбес еді. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, Essential Air Service 160 қауымдастыққа субсидия берді, оның 43-і Аляскада орналасқан, оларға арналған қызмет көрсету шарттары елдің қалған бөлігінен өзгеше. Қауымдастыққа қандай деңгейдегі субсидиялық қызмет қажеттігін анықтау үшін, алдымен олар үшін негізгі транзиттік хабты (hub) анықтап, содан кейін сол хабқа жету үшін қажетті рейстер саны, орын саны және ұшақ типі анықталады.
The United States Department of Transportation (DOT) subsidizes airlines to serve rural communities across the country that otherwise would not receive any scheduled air service. as of 2013, the Essential Air Service subsidized 160 communities, of which 43 were in Alaska, whose guidelines for service are distinct from the rest of the country. The decision as to what degree of subsidized service a community requires is made based on identifying a specific hub for the community and from there determining the number of trips, seats, and type of aircraft that are necessary to reach that hub.