Кіріспе

Құқық аспектісі

Заңдар қақтығысында, зиян келтіру бойынша құқық таңдау ережелерінің мақсаты – келтірілген зиянды өтеу үшін сот арқылы талап етудің сипаты мен көлемін анықтауға арналған заңның (lex causae) таңдалуын қамтамасыз ету болып табылады.

Тарих

Шетелдік құқық элементі бар зиян келтіру істері үшін тиімді құқық таңдау қағидасын белгілеуге жасалған алғашқы тырастықтар lex fori (яғни соттың заңы) мен lex loci delicti commissi (яғни зиян келтіру оқиғасы болған жердің заңы) арасында ауытқып келді. Аумақтық егемендіктің мемлекеттік саясаты әрқашан басты мәселе болып келді. Сондықтан, форум соттары өздерінің юрисдикциясындағы кез келген сот процесіне қатысты шешім қабылдауда өз заңдарын қолдану құқығын талап етті. Сонымен қатар, зиян келтіру оқиғасы талапкерге іс қозғау құқығын береді, демек, осы құқық туған жердің заңы одан туындайтын өтеу шараларының мөлшерін анықтауы керек. Нәтижесінде, lex loci delicti бірінші кезекте қарастырылатын қағида ретінде бекітілді, бірақ соттар шетелдік заң әділетсіз деп табылған және басқа да практикалық мәселелер форум заңының қолданылуын көрсеткен жағдайларда lex fori-ді алмастыру құқығын сақтап қалды. АҚШ-та осы мәселелерді талқылау үшін Бэбкокқа қарсы Джексон ісі бойынша Нью-Йорк шешімін (191 N. E.2d 279, N. Y. 1963) қараңыз. Бұл қатаң аумақтық байланыстар емес, мемлекеттік мүдделерді жаңа сынақ негізі ретінде ұсынатын пікірталасқа әкелді. 1971 жылы Америка құқық институты Конфликттердің екінші қайта қарауын жариялады, және 6-тармағында қолданылатын заңның зиян келтірумен «ең маңызды байланысы» бар заң болуы керектігі айтылды. Басқа да ортақ құқық жүйесіндегі мемлекеттерде де ұқсас үрдіс болды, нәтижесінде тиісті заң сынағы қабылданды. Мазмұны бойынша, екі форма да өз тәсілдерімен ұқсас.

Түсіндірме

Құқық таңдау қағидасы бойынша, деліктерде тиісті заң қолданылады. Бұл – мәселеге ең қатысты заң. Қоғамдық саясат тұрғысынан, бұл әдетте «зияның» негізгі элементтері орындалған немесе болған жердің заңы (lex loci delicti) болып табылады. Егер А – жол жүруші болса және B-нің абайсызда жүргізуі салдарынан жарақаттанса, онда жарақат болған мемлекеттің заңы қолданылуы логикалық, себебі мемлекеттік саясат тұрғысынан, сол мемлекеттің азаматтары өздерінің жолдарындағы жүргізу ережелерін реттеуге мүдделі. Тараптардың біреуі немесе екеуі де осы мемлекеттен тыс жерде тұрса да, бұл маңызды емес. Бірақ, егер А X штатында B-дан көлік сатып алып, оны Y штатына апарып, онда көліктегі ақаудан жарақаттанса, заңды таңдау оңай емес: келісімшартты бұзу, абайсызда дұрыс емес мәлімдеу, алдау және сатудан бұрын көлікті дұрыс күтпеу үшін жауапкершілік болуы мүмкін. Y штатының заңдарымен тікелей немесе құқықтық байланыс жоқ. Жарақаттанудың өзі жай ғана кездейсоқтық. Шын мәнінде, X штатының заңы lex loci contractus болып табылады және ең қолайлы заң, өйткені ықтимал зиянды жауапкершілікке қатысты барлық нәрсе осы штатта болды, бұл тұтынушылардың автомобиль саудасына деген сенімін сақтауға ең мүдделі. Осылайша, А B-ні қай жерде сотқа шақырса да, сот X штатының заңын қолданып, барлық талаптарды шешуі керек. Осы мақсатта, сотқа ең қолайлы жер – B тұратын жері немесе мүлкі бар штат. Кез келген дау кезіндегі маңызды факторлардың бірі – сот шешімінің орындалу мүмкіндігі. Соттар шетелдік құқық элементтері бар істерді қабылдауға көбірек дайын, егер тараптардың бірі олардың аумақтық юрисдикциясында тұрса немесе сот шешімін орындауға болатын мүлкі болса. Алайда, егер делік қасақана жасалса, қай заңның ең қолайлы екеніне қатысты екі түрлі теория бар. Мысалы, А X штатында жала жазба хат жазып, оны Y штатындағы B-ға жіберсе, бұл Y штатындағы C-нің беделіне зиян келтіреді. Бастамалық теория бойынша, тиісті заң – деліктердің барлық бастапқы элементтері болған штаттың заңы. Мысалда, А X штатын ешқашан тастамаған болуы мүмкін, сондықтан X штаты жауапкершілікті анықтауға құқылы. Сондықтан, егер А бизнестің қалыпты барысында B-ға C туралы ақпарат жіберсе немесе B-ға C-нің туындысын жариялауға берсе, X штатының мүддесі зор болады. Аяқталу теориясы бойынша, соңғы элемент болған штаттың заңы (яғни зиян келген жер) тиісті заң болуы керек. Бұл жерде, зиян келмесе, делік толық емес. Қылмыстық құқықтан айырмашылығы, делікке әрекеттену үшін жауапкершілік жоқ. Сондықтан, Y штатында B хатты оқығанға дейін жауапкершілік тумайды, сондықтан тек Y штаты ғана өз заңын қолдануға мүдделі. Бұл теориялардың қайсысын қолдану туралы халықаралық келісім жоқ, сондықтан әр штат өзінің жергілікті заңдарын қолданады. Бірақ сот шешімінің орындалуы маңызды фактор болып табылады. Егер X штатының заңы А-ға ішінара немесе толық қорғаныс ұсына алатын болса, C Y штатының сотына жүгінуді қалайды. Егер екі штат арасында сот шешімдерін өзара тіркеу және орындау жүйесі болмаса, Y штаты (және басқа да сотқа жүгінуге болатын штаттар) істі қабылдауға тартыншақ болар еді, өйткені ешбір сот орындалмаса, уақытын ысыраптауды қаламайды. Қорытындылай келе, деліктерде тиісті заңды таңдау – қоғамдық саясат пен практикалық мәселелерді теңестіруге байланысты. Заңды таңдау ережелерінің әр жиынтығы ықтимал нәтиже туралы ақпарат берсе де, нақты шешімдер міндетті түрде прецедентке бағынбайды және жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін.

12-бөлім

Ерекше жағдайларда, lex loci delicti қағидасы басқа заңның пайдасына ығыстырылады, егер «тараптарға қатысты факторлар» немесе «зиянды келтірген оқиғалардың кез келгені» осы басқа заңның айқын артық тиімді екенін көрсетсе. Мысалы, ағылшын жұмыс беруші қызметкерін Аркадияға қызметтік сапарға жіберді делік. Сапар барысында, қызметкер жұмыс берушінің осы мақсатқа берген автокөлігін басқарып келе жатып жарақат алады. Барлық маңызды байланыс факторлары ағылшын заңын қолдануды қолдайды, бірақ зиянның өзі басқа жерде туды. Edmunds v Simmonds (2001) 1 WLR 1003 ісінде, lex loci delicti қағидасын ығыстырып, Испанияда болған жол-көлік оқиғасының салдарына ағылшын заңын қолдану орынды деп шешілді, онда екі ағылшын досы қысқа демалысқа шетелге саяхаттаған және шығындар мен залалдың көп бөлігі Англияда туған. Morin v Bonhams and Brooks Ltd. (2003) 2 AER (Comm) 36 ісінде, Монакода дұрыс емес сатып алу жасалды, себебі сатып алушыға Лондоннан берілген, жалған ақпараттың нәтижесінде. Бұл іс Монакода аукционда сатылған классикалық автомобильдің сапасы туралы мәлімдемелерге қатысты, ал талапкер Англияда жалған мәлімдемелерді қамтитын буклет алған. Ол, белгілі бір дәрежеде, Англияда оларға сүйеніп, аукционға Монакоға баруды жоспарлаған, ал Англияда автомобиль буклеттегі сипаттамаға сәйкес келмейтіні анықталды. Дегенмен, автомобиль Монакода аукционға қойылды, онда ұсынылған сома төленуге тиіс еді. Сот талапкердің саудаға қатысу және сатып алу туралы шешімін «ең маңызды» әрекет деп таныды, және ол Монакода жасалды. Сот, егер талапкер Англиядан телефон арқылы ұсыныс жасаған болса, басқаша шешім қабылдалуы мүмкін деген пікірін білдірді (obiter dicta).