Кіріспе
Иван Ефремовтің 1968 жылғы "Бұлқыр сағаты" (Час Быка, Час Byká) романы – 1968 жылы совет жазушысы және палеонтологы Иван Ефремов жазған әлеуметтік ғылыми-фантастикалық роман. 1970 жылы кітап түрінде жарық көргеннен кейін алты ай өткен соң, совет билігі кітапханалар мен кітап дүкендерінен оны алып тастауға тырысты, себебі ол КСРО-дағы қазіргі ахуалды өткір сынға алған еді, бұл сын "капитализмді" және сол кездегі қытай үлгісіндегі коммунизмді сынау арқылы жасырылған. Роман 1980 жылдардағы "Перестройка" кезінде және одан кейін қайта басылды. Бұл роман 1957 жылғы "Андромеда" романының жалғасы саналады, оқиғалар сол ғаламда бір ғасыр немесе одан да көп уақыт өткен соң өрбуде. Кейіпкерлер толығымен басқаша болғанымен, көбінесе бұрынғы томдағы оқиғалар мен кейіпкерлерге сілтеме жасалады. Мысалы, "Бұлқыр сағаты" романының басты кейіпкері – тарихшы әйел, ол бір кезде "Андромеда" романының белгілі кейіпкерлерін тарихи тұлғалар ретінде еске түсіреді.
The Hour of the Bull (Час Быка, Chas Byká) is a social science fiction novel written by Soviet author and paleontologist Ivan Yefremov in 1968. Six months after its publication in book form in 1970 Soviet authorities attempted to remove it from libraries and bookshops after realizing that it contained a sharp criticism of the current state of affairs in the USSR disguised as a critique of "Capitalism" and Chinese style communism of that time. It was published again in the 1980s "perestrojka" and thereafter. This novel is considered a sequel to the 1957 novel Andromeda, taking place in the same universe some century or more later. Even though the cast of characters is entirely different, an occasional reference is made to the events and characters of the previous volume. For example, the main character in The Hour of the Bull is a female historian who on one occasion remembers most of the notable Andromeda characters as historical figures.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Сюжет "оқиға ішінде оқиға" форматында құрылған. Нақты оқиға мектептегі қоғам даму үлгілері туралы сабақта қойылған сұраққа жауап ретінде баяндалады. Оқиға былай өрбиді. Шамамен 3000 жылдан кейін коммунистік Жер, Рен Боздың (Андромеда романынан) тәжірибесіне негізделген жарық жылдамдығынан асып түсетін ғарыш саяхатын жасады. Жаңа технологияны пайдалана отырып, Жер "түзу сәулелі" ғарыш кемелерін құрастырады, олар біздің Әлем ("Шакти") мен Анти-Әлем ("Тамас") арасындағы шекте сығақтап қозғалады. Осы сияқты екінші кеме, Қара Жалын, Күн жүйесінен Торманс планетасына (Дэвид Линдсейдің "Арктурға саяхат" романындағы планетаның атымен аталып, Ефремов оны Артур Линдсей деп жаңылысқан) сапарға шығады. Бұл планета Линкс шоқжұлдызында орналасқан және Кефейден келген ғарыш саяхатшылары адамдар отарлағандығын хабарлаған. Олар әлемді біріктіруден бұрынғы дәуірде Жерден қашқандар деп есептеледі. Ефремов бұл алыс планетаның қоғамын "капитализмнің ең нашар түрі мен қытайлық псевдосоциализмнің қосындысы" деп сипаттайды және оны "Тозақ" деп атайды (Ефремовтің табиғат пен нәрселердің табиғи ағысына қатысты терең философиялық ұғымы, ол тірі, ойлайтын сезімтал тіршілікке қатысты әрқашан тозақтық екенін айтады). Бұл қоғамда қарапайым жұмысшылардың өмірі 26 жергілікті жылмен шектеледі ("қысқа ғұмырлылар", КЖИ немесе "КороткоЖИвущие" деген сөздің аббревиатурасы), ал ғалымдар, инженерлер және басқа да таңдалған білікті мамандар табиғи ғұмырларын ( "ұзақ ғұмырлылар", DJI немесе "ДолгоЖИвущие" деген сөздің аббревиатурасы) толыққанды өмір сүреді. Суретшілер, спортшылар және "модельдер" КЖИ-ге қарағанда сәл ұзақ өмір сүреді (шамамен 34 жылға дейін). КЖИ және DJI екеуі де үкіметтік бюрократияның ("Жылан тасымалдаушылар", Оруэллдің "1984" романындағы "ішкі партия мүшелеріне" ұқсас) және полиция күштерінің ("лила") аяусыз тоталитарлық бақылауында болады. Олар өз кезегінде Төрт Кеңес пен оның төрағасының тікелей бағынысында, планетаның нақты билеушісі болады. Жер тұрғындары үшін осы өркениеттің ең таң қалдыратын жағы – ақпаратты толық бақылауда ұстауы, әртүрлі әлеуметтік топтар үшін жеке ақпараттық жүйелерді сақтауы. Толық және шынайы ақпарат соңында тек Жоғарғы Басшыға ғана қол жетімді (мысалы, планетадағы жалғыз адам Торманс халқының шын мәнінде Жерден екенін біледі). Коммунистік экипаж планетаның қоғамымен байланыс орнатып, оны зерттейді, соңында экспедиция жетекшісі, әйел тарихшы Фэй Родис сияқты бірнеше адамның өмірін құрбан етеді, планета мен оның халқының еркін болашағы үшін. Олардың ықпалы негізінен Жердің өткені мен қазіргі жағдайы туралы толық және шынайы ақпаратты барлық адамға тарату және планетадағы жағдайға қатысты өз көзқарастарын жеткізу арқылы жүзеге асырылады. Олар сонымен қатар жүйе тыңшыларына қарсы қолданылатын жадты қысқа мерзімді жою құрылысын ұсынады. Сондай-ақ, экипаждың кейбір мүшелері (әсіресе Родис) құрылғыны қолданбастан да сондай әсерге ие болуға қабілетті. Экипаждың әрбір мүшесімен бірге SDF (Қызметші, Қорғаушы және Жүк тасушы) деп аталатын тоғыз аяқты дискі тәрізді робот жүреді. Жер ғарыш кемесі үйге қайтуға дайындалғанда, астронавигатор Вир Норин қарсылық күресшілеріне көмектесу үшін қалуға ерікті болады. Торманс оқиғасы сыныпта баяндалғаннан кейін мұғалім Жер тұрғындарымен байланыс Торманс халқына азаттыққа қол жеткізуге көмектескенін түсіндірді. 130 жыл өткен соң Жерге Торманстықтардан хабар келді, және Жер колонияларының бірінен келген ғарыш кемесі Тормансқа жіберілуге дайындалып жатыр.
Негізгі түсініктер
Inferno, өмір мен дамудың (эволюция және т.б.) негізінде өлім мен азаптың мәні және табиғаты. Қоғамдық инферналдықтың басты өлшемі – адамдардың өз әл-ауқатына үн қоспай, "ешнәрсеге" жұмсауға мәжбүр болатын күш-жігерінің мөлшері. Роман бойынша Адамзаттың басты жетістігі – ол ауыр күрес арқылы Inferno-ны жеңіп, "әркім үшін еркін және ұтымды өмірге" қол жеткізгендігі. Ариманның жебесі – инферналды қоғамдардағы көзге көрінетін таңдау және күштер, олардың ең жақсы, ең дарынды және ізгі ниетті адамдарына қарсы бағытталған. Коммунистік ақшасыз Жер қоғамы, өзін-өзі ұйымдастыру арқылы еркін, жоғары моральдық қағидалары бар, жауапты адамдардың өзара әрекеттесуі, ұжымдық бала тәрбиесі, әр мәселе бойынша тікелей планеталық дауыс беру мен талқылау, және жоғары кеңестердің әрқайсысы өз саласындағы адамдардың күш-жігерін үйлестіруі. Адам психикасының төменгі, инферналды бөліктерінің қайта оянуын және коммунистік Жердің мұқият реттелген әлеуметтік тәртібін бұзуын болдырмауға бағытталған қорғаушы әлеуметтік жүйелер (мысалы, агрессивті бейілімдерге алдын ала қарсы тұру, олар өзін-өзі қорғау үшін қарсы күштерді қажет ететін әрекеттерге ұласқанда). Ұлы Цивилизациялар Сақинасы, бір-бірімен кеңістіктегі радиосигналдарды жіберу арқылы байланыс орнатып, әрқайсысы өзінің ең жақын көршісіне физика заңдарымен анықталатын кешігулерге төтеп беру, бір-бірінің мәдениеті, тарихы және құндылықтары туралы идеялар мен ақпарат алмасу. Сигналды жіберу планеталық масштабта зор энергияны қажет етеді, тіпті Сақинадағы ең жақын көрші цивилизацияға жету үшін. Ұлы Сақинаның басты заңы – егер бұл цивилизация өз халқының барлығына толық, өзгертілмеген, сүзгіленбеген және бұрмаланбаған ақпаратқа еркін қол жеткізуіне кедергі келтірмесе, мемлекеттің ішкі істеріне кез келген араласуға тыйым салынады. Мұндай жағдайда мұндай мемлекеттің өмір сүруге құқығы жоқ деп есептеледі және Ұлы Сақинаның араласуы оның халқын босату және олардың Білу және Ойлау құқығын қамтамасыз ету үшін қажет: "Бірде-бір мемлекеттің мұндай құқығы жоқ [ақпаратқа қол жеткізуді жоққа шығаруға], бірде-бір планета! Әрқайсымыздың қасиетті міндетіміз – осындай бұрын-соңды болмаған қанаушылыққа қарсы тұру. Кім ақыл-есі бар жанның білімге жетуіне кедергі келтірмек? Егер Ұлы Сақинада өз халқының білімге жетуіне кедергі келтіретін мемлекет табылса, ол мемлекет таратылады. Бұл – басқа планетаның ісіне араласуға құқық беретін жалғыз жағдай. Өнер, ғылым, басқа планеталардағы өмір туралы білім алуға тыйым салу қабылдауға келмейді".