Кіріспе

1947 жылы Бенгалияның Шығыс Бенгалия мен Батыс Бенгалияға бөлінуі 1947 жылы Бенгалияның бөлінуі, сондай-ақ Үндістанның бөлінуінің бір бөлігі ретінде, Британдық Үндістанның Бенгалия провинциясын Радклиф сызығы бойынша Үндістан және Пәкістан доминиондары арасында бөлді. Бенгалиялық индустар көпшілігі құраған Батыс Бенгалия Үндістанның штаты болды, ал бенгалиялық мұсылмандар көпшілігі құраған Шығыс Бенгалия (қазіргі Бангладеш) Пәкістанның провинциясы болды. 1947 жылдың 20 маусымында Бенгал заң шығарушы жиналысы Бенгал провинциясының болашағын – Үндістан немесе Пәкістан құрамында Біріккен Бенгал ретінде қалуын, әлде бенгалиялық мұсылмандар мен бенгалиялық индустар үшін Шығыс Бенгалия және Батыс Бенгалия болып бөлінуін – шешу үшін жиналды. Алдын ала бірлескен отырыста жиналыс 126-90 дауыспен, егер біріккен жағдайда Пакистанның жаңа Конституциялық Ассамблеясына қосылу керек деп шешті. Кейін Батыс Бенгалияның заң шығарушыларының бөлек отырысында 58-21 дауыспен провинцияны бөлуге және Батыс Бенгалияны Үндістанның қолданыстағы Конституциялық Ассамблеясына қосуға келісті. Шығыс Бенгалияның заң шығарушыларының тағы бір бөлек отырысында 106-35 дауыспен провинцияны бөлуге қарсы, ал 107-34 дауыспен бөлінген жағдайда Шығыс Бенгалияның Пәкістанға қосылуы керек деп шешім қабылданды. 1947 жылдың 6 шілдесінде Силхетте өткен референдум Силхетті Ассамнан бөліп, Шығыс Бенгалияға қосу туралы шешім қабылдады. 1947 жылдың 14-15 тамызында билік Пәкістан мен Үндістанға берілді, бұл 3 маусым жоспары немесе Маунтбеттен жоспары бойынша жүзеге асырылды. 1947 жылдың 15 тамызында Үндістанның тәуелсіздігіне қол жеткізілгенімен, Үндістан субконтинентіндегі 150 жылдан астам британдық үкімшілік пен ықпал аяқталды. Шығыс Пәкістан 1971 жылғы Бангладеш азаттық соғысынан кейін тәуелсіз Бангладеш мемлекетіне айналды.

Өмірбаян

1905 жылы Бенгалияның бірінші бөлінісі әкімшілік ыңғайлылық үшін жасалды, себебі Батыс және Шығыс Бенгалия екі провинциясын басқару оңайырақ болар еді. Бөлініс провинцияны индустар көпшілік құраған Батыс Бенгалия және мұсылмандар көпшілік құраған Шығыс Бенгалияға бөлді, бірақ Шығыс Бенгалияда индустардың, ал Батыс Бенгалияда мұсылмандардың айтарлықтай азшылықтары қалды. Мұсылмандар өздеріне жеке провинция болғандықтан бөліністі қолдады, ал индустар оған қарсы шықты. Осы дау-жанжал зорлық-зомбылық пен наразылықтың күшеюіне алып келді. 1911 жылы провинциялар қайта біріктірілді. Дегенмен, 1905 жылғы Бенгалия бөлінісіне себеп болған Бенгалиядағы индустар мен мұсылмандар арасындағы келіспеушіліктер сақталды және бұл келіспеушіліктерді шешу үшін, 1947 жылғы Бенгалияның екінші бөлінісін қоса алғанда, бірқатар заңдар қабылданды.

Бөлуге қарсылық

Бенгалиядағы Кришак Пража партиясының өкілі Сайед Хабиб уль Рахман Үндістанды бөлуді "абсурдты" және "қиял" деп атады. Үндістан Ұлттық Конгресіндегі бенгалдық мұсылман көшбасшысы Резаул Кәрім индус-мұсылман бірлігі мен біртұтас Үндістанды қолдады. Сенімсіз дереккөз: 2024 жылғы наурыз. Кәрім біртұтас ұлтшылдықты жақтады, Виктория университетінің тарихшысы Нилеш Боз: "Резаул Кәрім дін, аймақ және ұлтты болашақтағы мүмкін Үндістан аясында байланыстыратын бенгалдық мұсылман біртұтас ұлтшылдығын дамытты" деді. Пәнджабтан айырмашылығы, онда бөлініс кезінде пәнджаби мұсылмандары мен пәнджаби сикхтері/пәнджаби индустары арасында толық халық алмасу болды, Бенгалияда мұндай толық алмасу болған жоқ (бенгалдық индустар мен бенгалдық мұсылмандар арасындағы халық алмасу зорлық-зомбылықтың аздығына байланысты бірте-бірте баяу жүрді); жалпы алғанда, бұл бір жақты болды, яғни бенгалдық индустардың көпшілігі Шығыс Бенгалиядан кетті, ал бенгалдық мұсылмандардың көпшілігі Батыс Бенгалиядан кетпеді. Бөлініс кезінде Хинду Махасабхасының басшысы Шьяма Прасад Мукерджи Батыс Бенгалияның бенгалдық мұсылман халқын Шығыс Бенгалияның бенгалдық индустарымен толық алмастыруды талап етті, бірақ сол кездегі Орталық Үкімет басшыларының ықыласы болмағандықтан бұл орындалмады. Қазір Бангладештің (сол кездегі Шығыс Бенгалияның) 8 пайызын ғана индустар құрайды, ал Батыс Бенгалияда мұсылмандардың үлесі бөлініс кезіндегі 25 пайызбен салыстырғанда әлі де 27 пайызды құрайды.

1960 жыл

1960 жылға қарай Батыс Бенгалияға шамамен бір миллион индус босқын кірді, ал шамамен 700 000 мұсылман Шығыс Пәкістанға кетіп қалды. Бенгалияға босқындардың көптеп келуімен бірге, үкімет оларды қайта орналастыруға жеткілікті дайын болмады, нәтижесінде миллиондаған адам тұру және санитарлық жағдайлармен күресті, олардың көпшілігі бұрын Шығыс Бенгалияда үлкен мүлікке ие болған.

1964 жыл

1964 жылғы Шығыс Пәкістан қақтығысы кезінде, Үндістан билігінің бағалауынша, 135 000 индус босқыны Шығыс Пәкістаннан Батыс Бенгалияға келді, ал мұсылмандар Батыс Бенгалиядан Шығыс Пәкістанға көшіп келе бастады. Пәкістан тарапының мәліметінше, сәуір айының басына қарай Батыс Бенгалиядан 83 000 мұсылман босқын келген.

1971 жыл

1971 жылы Бангладештің Пәкістанға қарсы азаттық соғысы кезінде Бангладештен Үндістанның Батыс Бенгалиясына шамамен 7,235,916 босқын келді. Олардың шамамен 95% бенгалдық индустарды құрады, ал Бангладеш тәуелсіздік алғаннан кейін, бенгалдық индус босқындарының 1,521,912-сі Батыс Бенгалияда қалуға шешім қабылдады. 1971 жылдан кейін Бангладеш индустары негізінен Батыс Бенгалияның Надия, Солтүстік 24 Паргана және Оңтүстік 24 Паргана аудандарына қоныстанды.

Көші-қон дағдарысы

Халықтың көптеп көшірілуі бөліністен кейін бірден басталды. Миллиондаған индустар Шығыс Бенгалиядан Үндістанға көшіп келді, ал олардың көпшілігі Батыс Бенгалияға қоныстанды. Олардың көптегені Ассам, Трипура және басқа да штаттарға да көшіп кетті. Дегенмен, босқындар дағдарысы Үндістанның батыс шекарасындағы Пәнджабтан едәуір өзгеше болды. Пәнджаб бөлініске дейін кеңінен таралған діни қақтығыстарға куә болды. Осының салдарынан Пәнджабтағы халықты көшіру екі тараптан да қорқынышпен үйлерін тастаған адамдардың арқасында бөліністен кейін дерлік бірден орын алды. Бір жылдың ішінде Шығыс және Батыс Пәнджаб арасында халық алмасу шаралары көбінесе аяқталды, бірақ Бенгалияда зорлық-зомбылық Калькутта мен Ноахалимен ғана шектелді. Сондықтан Бенгалияда көші-қон әлдеқайда баяу болды және бөліністен кейінгі үш онжылдық бойына жалғасты. Батыс Бенгалиядан басқа, мыңдаған Бихар мұсылмандары да Шығыс Бенгалияға қоныс аударды. Олар бөлініске дейін болған қатыгез қақтығыстардан ауыр зардап шекті. Алайда, олар Азаттық соғысы кезінде Батыс Пәкістанды қолдады және одан кейін тәуелсіз Бангладеш азаматтығынан айырылды. Бихарлық босқындардың көпшілігі әлі күнге дейін азаматтығы жоқ күйде қалып отыр.

Статистика

1951 жылы Үндістандағы халық санағы бойынша Шығыс Бенгалиядан 2,523 миллион босқын тіркелді, олардың 2,061 миллионы Батыс Бенгалияға қоныс аударды. Қалғандары Ассам, Трипура және басқа штаттарға тарады. 1973 жылы олардың саны 6 миллионнан асты. Төмендегі кестеде босқындардың негізгі толқындары мен оларды тудырған оқиғалар көрсетілген.

Жыл Себебі Лакхтармен саны 1947 Бөлініс 3.44 1948 Хайдарабадты Үндістанға қосу 7.86 1956 Пәкістанның Ислам Республикасы болуы 3.20 1964 Хазратбал оқиғасынан туған тәртіпсіздіктер 6.93 1971 Бангладеш Азаттық соғысы 15

1951 жылғы Пәкістан халық санағында Шығыс Бенгалияда 671 000 босқын тіркелді, олардың көп бөлігі Батыс Бенгалиядан келген. Қалғандары Бихардан. 1961 жылы олардың саны 850 000-ға жетті. Дәл емес есептерге сәйкес, Бөліністен кейінгі 20 жыл ішінде Батыс Бенгалия мен Бихардан шамамен 1,5 миллион мұсылман Шығыс Бенгалияға көшіп келген.

Үкіметтің жауабы

Пунджабта Үндістан үкіметі халықтың көшірілуін күтіп, алдын ала шаралар қабылдауға дайын болды. Мұсылмандардан босатылған жерлер индустар мен сикхтерге келген босқындарға бөліп берілді. Үкімет Пенджабтағы босқындарды қайта оңалтуға айтарлықтай қаражат жұмсады. Ал, елдің шығыс бөлігінде мұндай жоспарлау болған жоқ. Орталық үкімет де, Батыс Бенгалия штатының үкіметі де іріктеліп халық алмасуды күтпеді, миллиондаған үйсіз-күйсіз адамдарды қайта оңалтуға бағытталған үйлесімді саясат болған жоқ. Жаңадан тәуелсіз елде ресурстар шектеулі болды, ал орталық үкімет Пенджабта 7 миллион босқынды орналастырумен күшін жоғалтты. Оңалту көмегі көрсету орнына, Үндістан үкіметі Шығыс Бенгалиядан келіп жатқан босқындар ағынын тоқтатуға және тіпті кері қайтаруға тырысты. Үндістан мен Пәкістан 1950 жылы Батыс және Шығыс Бенгалия арасындағы халық алмасуды тоқтату мақсатында Лиақат-Неру шартына қол қойды.

Трипураның тайпалық көтерілісі

Трипура княздығында негізгі тұрғындар тайпалық халық болған, бірақ білімді бенгалдарды патша құрметпен қабылдап, тәуелсіздік алғанға дейінгі Үндістанда мемлекеттік басқаруда маңызды рөл атқарды. Дегенмен, бөліністен кейін мыңдаған бенгал индустары Трипураға қоныс аударды, бұл мемлекеттің демографиялық құрамын түгелдей өзгертіп жіберді. Трипура тайпалары өз отандарында азшылыққа айналып, жерлерін жоғалтты. Осының салдарынан тайпалық бүлік басталып, 1980 жылы тайпалар мен бенгалдар арасында зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар болды. Одан бері үзіліссіз, аз қарқынды бүлік жалғасуда. Көптеген бенгалдар Бөлініс және Азаттық соғысы кезінде Шығыс Бенгалиядан көшіп келді, бірақ Трипура бенгал қауымының жартысы жүздеген жылдар бойы Трипурада тұрған, 1901 жылғы халық санауында бенгалдар мен Трипура халқының саны шамалас екені нақты көрсетілген.

Батыс Бенгал

Рэдклиф сызығы Бенгалияны екіге бөлді, ол тарихи тұрғыдан әрқашан бір экономикалық, мәдени және этникалық (бенгалиялық индустар немесе бенгалиялық мұсылмандар) аймақ болған. Екі бөлігі де тығыз байланысты болды. Шығыс Бенгалия өнімді болғандықтан азық-түлік пен шикізат өндірді, ал Батыс Бенгалия оларды тұтынды және өнеркәсіптік тауарлар өндіріп, Шығыс Бенгалияға жіберді. Бұл сауда-саттық пен алмасудың пайдалы немесе қанаушылық екені әртүрлі пікірлерге бөлінді. Бөлініс бұл байланысты күрт үзіп жіберді. Теміржол, автомобиль және су жолдары үзіліп қалды. Бөліністен кейін Батыс Бенгалияда азық-түлік тапшылығы туды, себебі өнімді күріш өсіретін аудандар Шығыс Бенгалияға кетті. Бұл тапшылық 1950-ші және 1960-шы жылдарға дейін жалғасты. 1959 жылға қарай Батыс Бенгалияда жылына 950 мың тонна азық-түлік жетіспеді. Калькуттада аштықтан зардап шеккендердің шерулері жиі ұйымдастырылды. Бенгалияда бөлініс кезінде ең ірі өнеркәсіп – джут өндірісі болды. Рэдклиф сызығы Батыс Бенгалияда барлық джут фабрикаларын қалдырды, бірақ джут өсіретін жерлердің төрттен үш бөлігі Шығыс Бенгалияда қалды. Ең жақсы сапалы талшық беретін джут сорттары негізінен Шығыс Бенгалияда өсірілді. Үндістан мен Пәкістан бастапқыда Батыс Бенгалияның фабрикалары үшін Шығыс Бенгалиядан шикі джут импорттау туралы келісімге келді. Алайда, Пәкістан өз фабрикаларын салуды және Үндістанға шикі джут экспортын шектеуді жоспарлады. Батыс Бенгалияның фабрикалары шикізат тапшылығына тап болды және өнеркәсіп дағдарысқа ұшырады. Ал Шығыс Бенгалияның джут фермерлері өнімдерін сатуға нарық таба алмады. Пәкістан үшін Батыс Бенгалияға джут экспорттау ұлттық мүдделерге қарсы әрекетке айналды. Шекара арқылы шикі джуттың контрабандасы көбейді, бірақ Батыс Бенгалия джут өндірісін жылдам арттырып, 1950-ші жылдардың ортасы мен соңында джут бойынша дерлік өзін-өзі қамтамасыз етті. Батыс Бенгалияның фабрикалары шикізат үшін Шығыс Бенгалияға тәуелділігін азайтты. Пәкістан да Үндістанға экспорттаудың орнына жергілікті шикізатты өңдеу үшін жаңа фабрикалар құрды. Төмендегі кесте 1961 жылы екі елдегі джут өндірісінің толық мәліметтерін көрсетеді: Бұл теміржол желілері аймақтан барлық жүк тасымалын жүзеге асырды. Ең маңызды тауарлар – шай және ағаш болды. Ассамдағы шай өнеркәсібі өнімді экспорттау және өнеркәсіп үшін қажетті шикізат, мысалы, шай жапырақтарын кептіруге қолданылатын көмірді импорттау үшін Читтагонг портына тәуелді болды. Читтагонг Пәкістанға өткендіктен, өнеркәсіпке ауыр соққы тиді. Бастапқыда Үндістан мен Пәкістан шекара арқылы транзиттік тасымалды рұқсат ету туралы келісімге келді, бірақ Үндістан енді тариф төлеуге міндетті болды. 1950 жылы Үндістан Силигури дәлізі арқылы 229 шақырымдық тарамдық теміржол желісін салып, Ассамды елдің қалған теміржол желісімен қайта байланыстырды.

Шығыс Бенгал

Бөлініс кезінде Шығыс Бенгалияда ірі өнеркәсіп болмады. Бұл аймақта минералдық ресурстар аз болды. Оның экономикасы толығымен аграрлық сипатта болды. Басты өнімдер – азық-түлік дақылдары, басқа да егістер, жұт, бамбук, тері және балық. Шикізат Калькутта мен оның төңірегіндегі зауыттарда қолданылды. Калькутта индустар мен мұсылмандар үшін Бенгалияның экономикалық және әлеуметтік даму орталығы еді. Барлық ірі өнеркәсіп кәсіпорындары, әскери базалар, мемлекеттік кеңселер және жоғары білім беру мекемелерінің көп бөлігі Калькуттада орналасқан. Калькуттасыз Шығыс Бенгалияның тікелей басы кесілгендей болды. Ол ауыл шаруашылығы өнімдеріне арналған дәстүрлі нарығынан айырылды. Сонымен қатар, ол елдегі ең маңызды порт – Калькуттадан да қол үзді. Шығыс Бенгалияда барлығын бастауға тура келді. Ол кезде Дака облыс орталығы ғана еді. Үкімет кеңселерін уақытша ғимараттарға орналастыруға мәжбүр болды. Дака да күрделі кадрлық тапшылыққа тап болды. Британдық Үндістан әкімшілігіндегі жоғары лауазымды шенеуніктердің көпшілігі индустар болды және Батыс Бенгалияға көшіп кетті. Көбінесе, бұл лауазымдарды Батыс Пәкістан офицерлерімен толтыруға тура келді. Өте кедей Шығыс Бенгалия жақын арада Батыс Пәкістанның саяси үстемдігіне түсті. Экономикалық теңсіздік пен панджаби элитасының бенгал халқын бағындыруы 1971 жылы бөліну күресіне әкелді.

Танымал мәдениетте

Чиннамул (The Uprooted) – Немай Гош режиссерлік еткен 1950 жылғы бенгал фильмі, Бенгалияның бөлінуі тақырыбын алғаш көтерген туынды. Одан кейін Ритвик Гатактың «Меге Дхака Тара» (Бұлттармен жабылған жұлдыздар) (1960), «Комал Гандар» (1961) және «Субарнареха» (1962) трилогиясы жарық көрді, олардың барлығы бөлінудің салдарымен айналысады. Дипа Мехтаның (2012) Салман Рушдидің (1981) «Түн ортасындағы балалар» романының бейімделуі Пәкістан мен Бенгалия контекстіндегі бөлінудің белгісіздігін, одан кейінгі зорлық-зомбылықты, британдық үстемдіктен азат болған тәуелсіз Үндістан мен Пәкістанның жағдайын және 1971 жылы Батыс Пәкістаннан Бангладештің азаттығын көрсетеді. Срижит Мукерджи режиссерлік еткен «Раджкахини» (2015) фильмі 1947 жылғы Бенгалияның бөлінуі тақырыбына негізделген. Танвир Мокамелдің (2017) «Сеймантореха» (Шекара) құжаттық фильмі «Бангладеш пен Батыс Бенгалдағы бұрынғы үйлеріне бара жатқан төрт адамның саяхатын көрсетеді». Бөлінудің салдары туралы айтатын тағы да бірнеше заманауи фильмдер бар, бірақ олардың көпшілігі Пәкістан және субконтиненттің басқа аймақтарындағы оқиғаларға арналған. Атап айтқанда, Чандрапракаш Двиведидің (2003) «Пинжар» атты тарихи драмасы, Амрита Притамның осы аттас панджаби романы негізінде, 1947 жылға дейін және одан кейін болған бөлінудің қасіреттерін, қауымдық зорлық-зомбылықты және әйелдердің қиын жағдайын бейнелейді. Нандита Дас режиссерлік еткен «Манто» (2018) фильмі, урду жазушысы Саадат Хасан Мантоның өміріне арналған, Үндістан субконтинентінің солтүстік және батыс бөліктеріндегі бөлінудің, жаппай көші-қонның және қауымдық зорлық-зомбылықтың әсерін көрсетеді. Викрамадитья Мотване мен Сумик Сен жасаған, Просенжит Чаттерджи, Апаршакти Курана және Адити Рао Хайдари қатысқан «Jubliee» (2023) веб-сериалы Үндістанның бөлінуін және оның Лакхнау мен Бомбей сияқты қалаларға тигізген әсерін, қауымдық тәртіпсіздіктер мен жаппай қызулықты көрсетеді.