Кіріспе
Роберт Луис Стивенсонның романы. "Баллантраның шебері: Қысқы ертегі" – шотланд жазушысы Роберт Луис Стивенсонның 1889 жылғы романы. Роман 1745 жылғы якобит көтерілісі салдарынан отбасысы бөлініп кеткен екі шотланд дворянының арасындағы қақтығысқа тоқталады. Стивенсон денсаулығы жақсарғаннан кейін Таутирада осы кітапты жазды.
the novel
The Master of Ballantrae: A Winter's Tale is an 1889 novel by the Scottish author Robert Louis Stevenson, focusing upon the conflict between two brothers, Scottish noblemen whose family is torn apart by the Jacobite rising of 1745. He worked on the book in Tautira after his health was restored.
Түрлі ашылулар
1889 жылы жарық көрген алғашқы басылым "Остазымыздың саяхаты барысындағы оқиғалардың шолуы" деген бірінші тараумен басталды. Екінші басылымда (Эдинбург басылымы деп аталады) Стивенсон танысынан қолжазба алғандай болып, алғы сөз қосты. "Сәндік типтегі басылым" да бар, онда алғы сөз бен редакциялық ескерту кіреді. Стивенсон хатында бұл өзгерісті өзінің нағыз досының бейнесін жасау үшін жасағанын, ал алғы сөз осы досына негіделгенін айтты. Содан бері қайта-қайта басылған көптеген басылымдарда алғы сөз кейде қосылды, кейде жоқ. Дегенмен, алғы сөздің ешқайсысы сюжетке тікелей қатысы жоқ.
Көтеріліс
Роман Шотландиядағы Дюррисдир иелігінің басқарушысы Эфраим Маккеллардың естеліктері түрінде ұсынылады. Роман 1745 жылы, якобиттер көтерілісінің басталған жылы ашылады. Бони Принс Чарли Стюарттардың туын көтерісімен, Дюри отбасы – Дюррисдирдің иегері, оның үлкен ұлы Джеймс Дюри (Баллантраның шебері) және кіші ұлы Генри Дюри – бірлескен стратегия белгілейді: бір ұл көтеріліске, екіншісі патшаға адалдарға қосылады. Осылайша, қай тарап жеңіске жетсе де, отбасының абыройы мен иелігі сақталады. Ақылға келгенде, кіші ұл көтерілісшілерге қосылуы керек, бірақ шебер көтерілісші болуді қалайды (әлдеқайда қызықты таңдау) және Генриді Жақыпқа теңеп, оның орнын басып алуға тырысып жатыр деп айыптайды. Екі ұл кімнің баруын анықтау үшін тиыстың сырға салуға келіседі. Шебер жеңіске жетеді және көтеріліске қатысу үшін кетеді, ал Генри король Георг II-ні қолдаумен қалады. Көтеріліс сәтсіз аяқталады және шебер қаза тапқан болып хабарланады. Генри иеліктің мұрагеріне айналады, бірақ ағасының шебер атағын қабылдамайды. Әкесінің (Лайрдтың) талабымен шебердің қайғыға толы никелескені Дюри отбасының жағдайын жақсарту үшін Генриге үйленеді. Бірнеше жыл өткен соң Генри көтеріліске опасыздық жасады деген айыппен қала тұрғындары тарапынан әділетсіз қорланады. Оның отбасы оған мүлдем немқұрайлы, өйткені әйелі де, әкесі де уақыттарын қаза тапқан сүйіктісін жоқтап өткізеді. Шамалы мінезді Генри әділетсіздікті сабырмен көтереді, тіпті оны қатты айыптайтын ағасының тастап кеткен сүйіктісіне және оның баласына, оның ағасының заңсыз баласы екенін айтады, қаржылай көмек көрсетеді.
Полковник Берк
1749 жылдың сәуір айында, ханзадамен бірге болған ирланд полковнигі Фрэнсис Берк хабаршы болып келеді. Ол әлі тірі және Францияда тұратын Мырзаның хаттарын әкеледі. Осы тұста баяндаушы Маккеллар оқиға ішіндегі оқиғаны ұсынады: бұл полковник Берктің естеліктері, одан Маккеллар Мырза туралы бөлімдерді шығарып алады. Берктің естеліктерінен көрініп тұрғанындай, Мырза ханзадаға тек ақша мен жоғары мәртебе алу үшін ғана жақындасқан, ханзада нені естігісі келеді деп ойлаған нәрсеге әрдайым қолдау көрсетіп, дау-жанжал шығарып, кедергі келтірген. Ол көтеріліс сәтсіздікке ұшырар-ұшырамай Францияға кемемен аттанды, ханзаданы құтқару мүмкін болса күтуден бас тартты. Бірақ кеме ескі, теңізге лайықсыз, ал капитаны да білікті емес еді. Жеті күн жаман ауа-райында жолдан адасқаннан кейін, кеме қарақшыларға түсті. Өзін Тейч деп атаған қарақшылардың капитаны (әйгілі Эдвард Тейч, қарасақал емес, ол отыз жыл бұрын қайтыс болған, бірақ одан үлгі алған) Берк пен Мырзаны өз қарақшы экипажына қосып алды, бірақ кемедегілердің қалғанын өлтірді. Берк пен Мырза біраз уақыт қарақшылармен бірге жүзіп жүрді. Мырза ақырында Тейчті жеңіп, жаңа капитан болады. Ол қатыгез және аяусыз екенін дәлелдеп, бірнеше кемені басып алып, оларды танудан сақтау үшін барлық экипаждарды өлтіреді. Соңында ол кемені Солтүстік Каролина жағалауына жеткізеді, онда ол кемені және оның экипажын тастап, Корольдік флотқа түсіп қалады, ал ол Берк пен екі серігімен бірге кеменің барлық қазынасын алып қашып кетеді. Батпақтан қашып бара жатқанда Мырза серіктерінің бірін опасыздықпен өлтіріп, екіншісін өлмеге қалдырады. Берк пен Мырза Албаниге сауда кемесімен жолдама алады, портқа жеткеннен кейін оны тастап кетеді. Содан кейін олар Канадаға қарай бет алады, онда көтерілісті қолдаған француздықтардың арасында пана табады деп үміттенеді. Олармен бірге жол көрсетуші, үнді саудагері Чу алып кетеді, бірақ ол қызбадан қайтыс болады, ал екеуі жолдан толықтай адасып қалады. Бірнеше күн бойы Мырза бір тиынды лақтырып, далада жолын табуға тырысады, "Адам ақылына деген жек көруімді білдірудің одан жақсы жолы жоқ деп ойлаймын" дейді. Ақырында олар қазынаны жерлейді. Берк Мырзаның барлық қиындықтары үшін кіші інісін кінәлағанын жазады: "Сенде ағаң бар ма?" деді ол. "Жаратушы Иемізге ант етейін, бестен кем емес" дедім. "Менде бар", - деді ол, ерекше дауыспен, содан кейін, "Ол маған осының бәрі үшін жауап береді", - деп қосты. Мен одан ағасының біздің қиындықтарымызға қатысы қандай деп сұрағанда, "Не?" деді ол. "Ол менің орнымда отырады, менің атымды тасымалдайды, менің әйелімді ұсынып жүреді, ал мен осы тіс қақтыратын шөлде жалғыз ирландпен отырмын! О, мен ақымаққа айналдым!" деп жылады. Мырзаның бұрынғыдай болмаған жарылысынан кейін екеуі дауласып, ажырасады. Олар француз бекінісінде қайта қосылып, Францияға қайта оралады. Полковник Берк пираттық қазынадан өз үлесін сақтап қалды, ал Мырза Париждегі шотландтық қорындағы барлық босқындардың арасында ең үлкен зейнетақыны алады.
Қожайыны жер аударылады
Генри Дюри мен Маккеллар Ұстазының қазақша тонаушылық іс-әрекеттері туралы біледі, бірақ Лорд пен миссис Дюриге хабарламайды, екеуі де Ұстазын жоғалған періштедей санайды. Генри Ұстазының сүйіктісі мен олардың заңды емес баласын күтіп-бағады, сондай-ақ Ұстазының ақша талаптарын орындайды. Шындығында, Ұстазға француз монархиясы көтеріліс кезінде мүліктерінен айырылған шотландтарға тағайындаған зейнетақы жеткілікті көмек көрсетеді, бірақ ол ағасын мұраны ұрлады деп айыптап, одан ақша сұрауын жалғастырады: "'Менің жақын Жақып' – Осылай бастайды!" – дейді ол, – "'Менің жақын Жақып, мен сені бір кезде осылай атағанмын, есте сақтаған шығарсың; енді сен істі бітірдің, менің өкшелерімді Крифельдей биікке лақтырып жібердің. Бұл туралы не ойлайсың, Маккеллар?" – дейді ол, – "бір туыс ретінде? Құдайға ант етеймін, мен оны жақсы көретінмін, мен әрқашан оған адал болдым, ал ол осылай жазады! Бірақ мен кінәлауға көнбеймін" – алға-артқа жүріп, – "Мен оған теңмін, мен одан да жақсы адаммын, осыны Құдайға сұрап білемін! Мен оған сұраған қорқынышты соманы бере алмаймын, ол мүліктің жеткіліксіз екенін біледі, бірақ менде не бар, соның бәрін беремін, ол күткеннен де көп. Мен бұған ұзақ уақыт төзімділік таныттым. Оның бұдан әрі жазғанын қараңыз, өзіңіз оқыңыз: 'Сен ашкөз ит екеніңді білемін'. Ашкөз ит! Мен ашкөз бемін? Бұл рас па, Маккеллар? Сен қалай ойлайсың?" Мен оның маған соққы беретінін ойладым. "Ой, сендердің бәрі солай ойлайсыңдар! Жарайды, көресіңдер, ол да көреді, Құдай да көреді. Егер мен мүлікті қиратсам және жалаң аяқ жүрсем, осы қансорғышты тойдырамын. Ол барлығын сұрасын, барлығын, және ол оны алады! Бәрі оның құқығы. Ә!" – деп айғайлады ол, – "Мен бұның бәрін және одан да жаман нәрсені – оның мені жібермейтінін алдын ала білдім". Генри Ұстазының талаптарын орындау үшін мүлікті құртып жібереді, соның салдарынан ол ашкөз ретінде танылады. Ол тіпті отбасына да ақшаның қайда кететінін айтпайды. Бұл жеті жылға созылады, осы уақыт ішінде Генри Ұстазға сегіз мың фунт стерлинг жібереді.
Полковник Бёрк қайтадан
1756 жылдың шілдесінде Маккеллар Шампаньде жүрген полковник Берктен хат алады. Берк сарайдағы интригалардың оған кері соққандығын және оның Бастилияда тұтқынға алынғанын хабарлайды. Ол босатылғаннан кейін шотланд қорынан алатын зейнетақысынан және басшылық еткен полкінен айырылды, енді тағы да мұңайып отыр. Ол Үндістанға жорық жоспарлап отыр, бірақ оны жолға шығару үшін көп ақша керек. Маккеллар осы қансоуырдан құтылу мүмкіндігіне қуанып, қолдайды, бірақ бақандай соққан тағдырмен осы хат Генридің Қожайынға мүлік толықтай таусылғанын хабарлаған хатпен бірге келіп түседі.
Қожайыны оралады
1756 жылғы қарашада Мырза «Мистер Бэлли» деген атпен Дуррисдирге оралады. Ол Генримен үйге бара жатқан жолда кездеседі, екеуін Яков пен Есаумен салыстырып, Генридің Мырзаның Үндістанға бару жоспарына келіспей, өзінің тағдырын өзі таңдағанын айтады. Оралған соң ол әкесімен және ағасының әйелімен (бұрынғы қалыңдығы) жақсы қарым-қатынасқа түседі. Екеуі де оны он бір жылдан бері көрмеген, оның оралуына екеуі де қуанышты. Мырза алдау мен манипуляция арқылы отбасын Генриге қарсы қояды, оны үнемі кінәлі етіп, қатал сөздермен қорлайды, ал Генри Мырзаны қорлап жатқандай көрінеді. Отбасы үшін Мырза ұзақ жылдар бойы азап шеккен, мейірімді, қайырымды батыр және қасиетті адам, ал Генри – қатыгез, сезімсіз жаратылыс. Жеке сөйлескенде Мырза Генриге өзінің табысына ризашылық білдіріп, әкесі оны сүймейтінін, Генридің қызы Мырзамен бірге болуды артық көретінін және Мырзаның жалғандығы мен қылмыстарына қарамастан, ол баршаның сүйіктісі екенін айтып, оны мазақтайды. Ол Генридің ізгілігін жоямын деп шаттанады: «Сен мұндай әлсіздік танытудың қажеті жоқ, жақсы шыбығым. Қашан қаласаң, өрмекшіңнен құтыла аласың. Қашан, Раббым? Қашан сенің адалдығың сынақтан өтеді, сенімді бауырым? Менің осы уайымды жердегі қызығушылығым осы. Мен әрқашан тәжірибе жасауды ұнаттым». Генри мұның бәрін үнсіз, сабырлылықпен көтереді. Маккеллар соңында Мырзаның Якобиттерді сатқандығын және король Георгийдің жалдамалы тыңшысы болып, Ганновер үкіметіне сатылғандығын, оның қауіпсіз оралуының нағыз себебі осы екенін біледі. Алайда, Генри осы туралы Мырзаға айтқанда да, Мырза отбасына оралып, үлкен тәуекелге бара жатқанын айтып тұрса да, Лэрд пен миссис Дюри Мырзаның табиғатын түсіне алмайды. Мырза Лэрдтен келісімді бұзып, иеліктің үлкен бөлігін арзан бағаға сатуды талап еткенде, Мырзаның Үндістанға сапарын қаржыландыру үшін, Лэрд ашуланып, Генриге қарсылық білдіргенде оның жомарттығына шағымданады. Соңында Мырза Генриді тым көп мазақтайды. 1757 жылдың 27 ақпанындағы түні ол Генриге миссис Дюри оны ешқашан сүймегенін, әрқашан Мырзаны жақсы көргенін айтады. Генри оны жұдырықпен аузына соққы береді, ал ағайындылар қылыштармен жекпе-жекке түседі. Генри Мырзаны қанынан айырып, жерге құлатады. Маккеллар Генриді үйге кіргізіп, үйді оятады, бірақ ол Генридің әйелімен жекпе-жек алаңына оралғанда, денесі жоғалып кеткен. Іздерден мәйіттің контрабандистер («еркін саудагерлер») алып кеткенін көреді, олар оны қайыққа мінгізіп алып кеткен, бірақ тірі ме, өлген ме екенін білмейді.
Үндістандағы Қожайын
Қожайын керемет түрде қылыштан алған жарақатынан аман қалады, әкесінен алған ақшамен Үндістанға жол тартады және байлық жинауға кіріседі. Дюррисдир иелігіндегі ескі лард денсаулығы нашарлап, қайтыс болады, ал Генри оның орнына лард атанды. Маккеллар өз еркімен миссис Дюриге Генри мен Қожайын арасындағы барлық хат-хабарларды, сондай-ақ Қожайынның жалдамалы тыңшы болғанын көрсететін құжаттарды ұсынады. Оның көзі ашылады және ол Генримен келіседі, бірақ қағаздарды Қожайынды қорғау үшін емес, отбасының абыройын сақтау үшін өртейді. Олар Генримен бірге Александр деп атаған ұлды дүниеге келтіреді (романда бала 1757 жылдың 17 шілдесінде туғандығы айтылады; Қожайын 1756 жылдың 7 қарашасына дейін Дюррисдирге оралмағандықтан, Александрдың әкесі Қожайын емес, Генри болуы мүмкін). Алайда, жекпе-жектен кейін Генридің психикалық денсаулығы біртіндеп нашарлайды. Оның мінезі өзгереді, ол бизнес пен иелікке немқұрайлы қарай бастайды. Маккеллар оған Қожайын әлі тірі болуы мүмкін екенін айтқанда, ол қызық жауап береді: "Ах!" дейді Генри, одан бұрынғыдан гөрі сергектірек түрде орнынан тұрып, менің кеудемді бір саусағымен басып, дауыстап, жартылай сыбырлап айқайлайды: "Маккеллар, – осылай деді ол, – осы адамды өлтіру мүмкін емес. Ол өлмейді. Ол мәңгілікке менің арқама байланған, мәңгілікке!" деп айтып, қайтадан отырып, үнсіздікке беріледі. Александр сегіз жасқа келгенде, Маккеллар Генридің Александрға жекпе-жектің болған жерін көрсетіп, осы жерде бір адам шайтанмен күрескенін айтады. Полковник Берктің естеліктерінен алынған екінші үзіндіде, екеуі Үндістанда болған кезде Қожайынмен болған қысқа кездесуі суреттеледі. "Қырқыс" кезінде Берк пен оның сипайысы қашып, бақшаға кіріп, онда Берк Қожайынның Секундра Дасс есімді үнді қызметшісімен отырғанын көреді. Берк Қожайындан көмек сұрайды, бірақ Қожайын оны мойындамайды, ал Секундра Дасс екеуіне (ағылшын тілінде) кетуді бұйырады және тапаншамен қорқытады. Берк кетеді, ал оқиға ішіндегі оқиға аяқталады.
Екінші оралу
1764 жылдың көктемінде Маккеллар бір күні төмен түсіп, үйде Мырзаны табады, онымен бірге Секундра Дасс. Жаңа иелік оны салқын қабылдады, ал Маккеллар оған ақша келмейтінін ескертті. Мырза оған: «Сөз айту оңай, кейде алдамалы. Сақтандырамын: үйде мені күйдіргіш сұйықтық (vitriol) табасың. Ақша төлеп, маған жол ашсаң, жақсы болар еді». Лард әйелі мен балаларын алып, Шотландиядан Нью-Йоркке кетеді, онда миссис Дюридің отбасылық мүлігі бар. Маккеллар артта қалып, Мырзаға Дуррисдирда баспана мен тамақ болатынын айтады, бірақ оған отбасымен байланысуға рұқсат берілмейді және ақша да берілмейді. Мырза ашуланып: «Дуррисдирден шықпай-ақ, бір апта ішінде осы ақымақтардың қайда қашқандарын білемін. Оларды қуалаймын, менің аңын ұстағанда, сол отбасының ішіне сына жарып, оны қайтадан қиратып жіберемін. Содан кейін менің Лордым Дуррисдиер» (белгілі бір қорлық пен ашу-ызамен айтты) «Менің жоқтығымды сатып алуды таңдай ма, және сіздердің бәріңіз көресіздер, сол уақытқа дейін пайданы немесе кек алуды шешемін».
"[S]peech is very easy, and sometimes very deceptive. I warn you fairly: you will find me vitriol in the house. You would do wiser to pay money down and see my back." The Laird takes his wife and children and leaves Scotland for New York, where Mrs Durie has a family estate. Mackellar remains behind, and tells the Master that he may have room and board at Durrisdeer, but he will not be permitted to contact the family or given any money. The Master furiously answers: "Inside of a week, without leaving Durrisdeer, I will find out where these fools are fled to. I will follow; and when I have run my quarry down, I will drive a wedge into that family that shall once more burst it into shivers. I shall see then whether my Lord Durrisdeer" (said with indescribable scorn and rage) "will choose to buy my absence; and you will all see whether, by that time, I decide for profit or revenge."
Нью-Йорк
Ақырында Қожайын Дюрилердің қайда кеткенін біліп, Нью-Йоркке кемемен кетеді. Маккеллар одан бұрын барып, Лэрдты ескерту үшін оның соңынан еріп келеді. Қожайын отбасының өзіне қарсы дайындалғанын көріп, қалада дүкен ашып, тігінші болып жұмыс істейтінін айтады, бірақ шын мәнінде ағасына қарсы улану үшін әрекет етеді. Генри, жылдар өте келе денсаулығы нашарлағандықтан, Қожайынның сәтсіздігін бетіне тиек етуден ләззат алады. Соңында Қожайын талабын қояды. Ол жылдар бұрын көмген қарақшы қазынасы Нью-Йорк даласында әлі де жатыр: егер Генри оны іздеу үшін ақша берсе, оны мәңгілікке жалғыз қалдырады. Бірақ Генри ағасының бұрынғы уәделерін орындамауы мен зорлық-зомбылық жасауына байланысты бас тартады. Маккеллар Қожайыннан құтылу үшін ақша жұмсауға тұрарлық екенін айтады, бірақ Генри көнбейді. Көңілі құлаған Маккеллар Қожайынға барып, экспедицияны өзі төлеуді ұсынады. Қожайын бас тартып, бауырын қиратуды ғана қалайтынын айтады: «Мен үш рет ең биік лауазымға қол жеткіздім, ал маған отыз жеті ғана толған. Мен әлемді, көптеген адамдар өліміне жеткенде біле бермейтіндей білемін – сарай мен лагерь, Шығыс пен Батыс; Мен қайда бару керектігін білемін, мыңдаған мүмкіндіктерді көремін. Қазір мен өзімнің бар күшімдемін, денсаулығым орнында, шексіз амбициям бармын. Міне, бәрінен бас тартамын, өлсем де, әлем мені еске алмаса да, маған бір ғана нәрсе маңызды, мен оны иемденемін». Британиядан келген кеме Баллантрай Қожайынына көтерілісшілерге адалдығы үшін Дюррисдир Лорды (немесе Лэрд) атағы берілетінін жеткізеді, ал Генридің ұлы, мұрагерлік иелік пен атақ бойынша дұрыс иесі – жас Александр мұрадан айырылады. Хабар анық жалған, бірақ бұрыннан шатасқан Генри оған сенеді және толыққанды ақылдан адасады. Маккеллар білмейтіндей, Генри контрабандистпен жасырын келісім жасап, бір топ қарапайым адамды жинап, оларды Қожайынға көмілген қазынаны табуға дайын екендерін көрсетуге бұйырады. Бірақ олардың нағыз мақсаты – Қожайынды өлтіріп, қазынаны ұрлау.
Бейімделулер
Роман 1953 жылы Еррол Флинннің "Мастер" рөлін ойнаған фильмге бейімделді. 1959 жылы Эдинбург Gateway компаниясы осы роман бойынша сахналық қойылым жасады. Бірнеше теледидарлық бейімделулер болды, оның ішінде 1984 жылы Hallmark Hall of Fame ұсынымында Джон Гилгуд Лэрд рөлінде ойнады. Радио нұсқасы 2004 жылы BBC Radio 4 және 2020 жылы BBC Radio 4 Extra арналарында эфирге шықты. Роберт Луис Стивенсонның веб-сайтында туынды жұмыстардың толық тізімі сақталған.
Бастапқы қолжазба
Стивенсонның түпнұсқа қолжазбаларының жартысы жоғалып кетті, оның ішінде «Қазына аралы», «Қара жебе» және «Баллантраның шебері» романдарының қолжазбалары да бар. Стивенсонның мұрагерлері Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Стивенсонның қағаздарын сатты; Стивенсонның көптеген құжаттары 1918 жылы аукционда сатылды.