Лазар Колишевский: Югославиялық саяси қайраткердің өмірі мен қызметі
Lazar Koliševski
Лазар Колишевски – Югославиялық коммунист саяси қайраткер, Македониядағы социалистік республиканың басшысы. Титомен жақын байланыста болған. Биографиясы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Югослав саяси қайраткері
Yugoslav Political Leader
Лазар Колишевский (12 ақпан 1914 – 6 шілде 2000) – Македония Социалистік Республикасында және қысқа мерзімге Югославия Социалистік Федеративтік Республикасындағы югослав коммунистік саяси қайраткері. Ол Иосип Броз Титомен жақын қарым-қатынаста болды.
Lazar Koliševski ( ; 12 February 1914 – 6 July 2000) was a Macedonian Yugoslav communist political leader in the Socialist Republic of Macedonia and briefly in the Socialist Federal Republic of Yugoslavia. He was closely allied with Josip Broz Tito.
Алғашқы жылдар
Колишевский 1914 жылы Сербия Корольдігінің Свети Николе қаласында кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Оның ата-анасы туралы көп мәлімет жоқ, олардың тегі белгісіз. Бірнеше дереккөздер Колишевскийдің анасы ароман болғандығын хабарлайды. MMTRO мүшесі Коста Царнушановтың сөзіне қарағанда, оның әкесі сербтің жақтасы болған. Колишевскийдің 1941 жылғы болгар түрмесіндегі жеке куәлігінде оның екі ата-анасы да болгар деп көрсетілген. 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Македония аймағы Болгария Корольдігі тарапынан басылып алынды. Оның әкесі Македония майданына шақырылды, ал соғыс барысында Колишевскийдің екі ата-анасы да қайтыс болды. Соғыстан кейін, Вардар Македониясы Сербияға қайта өткенде, жетім қалған ол Битоладағы анасының қарындастарына тәрбиеге алынды. Ол мектепке баратын жасқа дейін сол жерде өсіп, кейін қалалық мемлекеттік жетімханаға ауыстырылып, бастауыш білімін аяқтады. Кейін Колишевский Крагуевац қаласындағы техникалық училищенің оқушысы болды. Сол жерде Лазар саясатқа қызығып, коммунизмді зерттей бастады. Саяси белсенділігі үшін тұтқындалып, жұмыс істейтін қару-жарақ фабрикасынан қуылды. 1930 жылдары Югославия Коммунистік партиясының белгілі бір белсендісіне айналды.
Koliševski was born in Sveti Nikole, Kingdom of Serbia in 1914 into a poor agrarian family. Little is known about his parents and their origins are obscure. Several sources report that Koliševski's mother was an Aromanian. According to Kosta Tsarnushanov, a MMTRO member, his father was a Serboman. Koliševski's personal Bulgarian prison card in 1941 lists both of his parents as Bulgarian. In 1915, during the First World War, the region of Macedonia was occupied by the Kingdom of Bulgaria. His father was mobilized on the Macedonian front, and during the war, both of Koliševski's parents died. Once left an orphan, after the war, when Vardar Macedonia was ceded to Serbia again, he was taken by his maternal aunts in Bitola. There he was raised up to school age and later was transferred to a state orphanage in the city, where completed his primary education. Later Koliševski was sent to a technical school in Kragujevac. Here, Lazar began to follow politics and learn about communism. Because of the political activities he was arrested and expelled from the munition factory where he worked. During the 1930s he became a prominent activist of the Yugoslav Communist Party.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылдың сәуір айында нацистік әскерлер Белградқа енген кезде, Германияның одақтасы Болгария Вардар Македониясының бір бөлігін бақылауға алды, ал батысқа қарайтын Тетово, Гостивар және Дебар қалалары Албаниядағы итальяндық аймаққа өтті. Болгария бұрынғы Вардар Бановинасының шығыс бөлігін бақылауға алғаннан кейін, Югославия Коммунистік партиясының жергілікті фракциясының жетекшісі Методи Шаторов Болгария Коммунистік партиясына өтті. Болгария коммунистері билікке қарсы жаппай қарулы көтеріліс ұйымдастырудан бас тартты, бірақ югослав коммунистері қарулы көтеріліс талап етті. Осы уақытта Германияның Кеңес Одағына басып кіруі Коминтерн мен Иосиф Сталинді македониялық коммунистердің югослав коммунистерімен бірігуіне шешім қабылдауға итермеледі. 1941 жылдың күзінде Колишевский Македониядағы коммунистердің аймақтық комитетінің хатшысы болды. Ол Шаторовтың жақтастарын іздеп табуды бастады және болгар билігі мен олардың жергілікті қолдаушыларына қарсы бірнеше шағын қарулы топтарды ұйымдастырды. 1941 жылдың соңында ол тұтқындалды және болгар әскери соты оны өлім жазасына кесті. Ол Болгария патшасына және қорғаныс министріне кешірім сұрап екі хат жазды. Ол жасаған ісіне өкініш білдіріп, болгар тегін баса көрсетті. Бұл құжаттар Велико-Тарноводағы болгар әскери архивінде сақталады. Кейіннен қорғаныс министрінің патшаға жасаған өтінішінен кейін, оның өлім жазасы өмір бойына бас бостандығынан айыруға ауыстырылды және Колишевский Болгарияның Плевен қаласындағы түрмеге жіберілді. Алайда, коммунизм құлағаннан кейін, бұл құжаттар кеңінен танымал болғанда, Колишевский кешірім сұрап немесе кінәсін мойындаған ешқандай хат жазбағанын мәлімдеді. Ол өзінің кешірім сұрағанын адвокаты жазғанын, бірақ болгар әскери сотының өлім жазасына қатысты тек жеке қол қойылған «кешірім туралы өтініш» беруге мүмкіндік болғанын айтты. Югослав саясаткері Антун Колендичтің сөзіне сүйенсек, Колишевский бұл фактілерді бекер жоққа шығарды, ал ол бұл құжаттармен 1946 жылы танысқан. 1943 жылы ол жаңа Македония Коммунистік партиясының Орталық комитетінің хатшысы және 1943 жылғы AVNOJ-дың екінші сессиясына, сондай-ақ 1944 жылдың тамызында өткен ASNOM-ға делегат ретінде сайланды деген мәлімдемелер бар, бірақ бұл мәлімдемелер күмәнді. 1944 жылдың қыркүйегінде Колишевскийді жаңа болгар коммунистік үкіметі босатты және ол тез арада Югославия Коммунистік партиясының жергілікті бөлімшесі – Македония Коммунистік партиясының төрағасы болды. Соғыс аяқталар алдында Колишевский Демократиялық Федеративтік Югославияның (ДФЮ) федеративтік бірлігі – Македония Федеративтік Мемлекетінің Премьер-Министрі болды. Бұл Македония Федеративтік Мемлекетіндегі ең жоғары лауазым еді. Соғыстағы еңбегі үшін Колишевский Югославияның Халық Батыры медалімен марапатталған көптеген македониялықтардың бірі болды.
As Nazi forces entered Belgrade in April 1941, Bulgaria, a German ally, took control of a part of Vardar Macedonia, with the western towns of Tetovo, Gostivar and Debar going to Italian zone in Albania. After the Bulgarians had taken control of the eastern part of the former Vardar Banovina, the leader of the local faction of Communist Party of Yugoslavia, Metodi Shatorov had defected to the Bulgarian Communist Party. The Bulgarian Communists avoided organizing mass armed uprising against the authorities, but the Yugoslav communists insisted on an armed revolt. Meanwhile, the German invasion of the Soviet Union convinced the Comintern and Joseph Stalin to decide that the Macedonian communists were to join the Yugoslav communists. In the fall of 1941, Koliševski thus became the Secretary of the Regional Committee of the Communists in Macedonia. On the ground, he began to pursue Shatorov's sympathisers and organised several small armed detachments against the Bulgarian authorities and their local adherents. In late 1941, he was arrested and sentenced to death by a Bulgarian military court. He wrote two appeals for clemency to the Bulgarian tsar and to the defence minister. There he regrets the accomplishment, insisting on his Bulgarian origin. These documents are stored in the Bulgarian military archive in Veliko Tarnovo. Later, after an intercession of the Defense Minister to the tsar, his death sentence was commuted to life imprisonment, and Koliševski was sent to a prison in Pleven, Bulgaria. However, after the fall of communism, when these documents became widely known, Koliševski denied making any appeals for clemency or admission of guilt personally. He claimed that his plea for mercy was written by his lawyer, but in relation to the death sentence of the then Bulgarian military courts, existed only the opportunity to submit personally signed "appeal for clemency". According to the Yugoslav politician Antun Kolendić, Koliševski vainly denied these facts, while he became familiar with these documents in 1946. It is claimed that in 1943, he was elected in absentia as secretary of the Central Committee of the new Communist Party of Macedonia and a delegate to the AVNOJ's second session in 1943, and also to the ASNOM convened in August 1944, but those claims are disputed. In September 1944, Koliševski was freed by the new Bulgarian pro communist government, and soon became the Chairman of the Communist Party of Macedonia, a local division of the Communist Party of Yugoslavia. Near the end of the war Koliševski became the Prime Minister of the Federal State of Macedonia, a federal unit of the Democratic Federal Yugoslavia (DFY). It was essentially the highest office in the Federal State of Macedonia. For his efforts in the war, Koliševski was one of the many Macedonians who were awarded with the People's Hero of Yugoslavia medal.
Югославия
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Колишевский Солтүстік Македониядағы ең ықпалды тұлғаға және Югославиядағы ең беделді адамдардың біріне айналды. Оның басшылығымен 1945 жылдың 7-9 қаңтарында жүздеген македондық-болгар текті адамдар ынтымақтастық жасады деген айыппен өлімге кесілді. Болгарлық көзқарасын сақтап қалған мыңдаған адам ауыр репрессияға ұшырады. Колишевский Солтүстік Македонияның ерекше этникалық және тілдік үлгісін қалыптастыруды ынталанды. Кейбір топтар Югославиямен байланысты мүмкіндігінше азайтуға тырысып, Македонияның тәуелсіздігін жақтады. Алайда, Колишевский Югославиялық бағытты толыққанды жүзеге асыру саясатын бастап, оппозицияға қатысты қатаң шаралар қолданды. Ол ірі экономикалық және әлеуметтік реформаларды да жүргізді. Колишевский Солтүстік Македонияға өнеркәсіптік революцияны әкелді. 1955 жылға қарай астанасы Скопье аймақтағы ең қарқынды дамитын қалалардың біріне айналып, Югославиядағы үшінші ірі қалаға айналды. Колишевскийдің реформаларының нәтижесінде 1945 жылы Югославияның ең кедей аймағы болған шағын республика ең жылдам дамитын экономикаға ие болды. Екінші бесжылдық экономикалық жоспардан кейін Солтүстік Македонияның экономикасы тез өркендеді. 1953 жылдың 19 желтоқсанында Колишевский Солтүстік Македония Республикасының премьер-министрі қызметінен кетіп, Халық Ассамблеясының төрағасы болды. Ол Солтүстік Македонияның мемлекет басшысы болды, бірақ тікелей саяси билігі шектелді. Дегенмен, ол Югославия Коммунистер лигасының Македония бөлімшесінің төрағасы болып қала берді, бұл Югославиядағы коммунистік партиялардың жаңа атауы еді. Югославия Коммунистік партиясындағы ықпалының арқасында ол Республикадағы ең беделді тұлға болып қала берді. Македониядағы саяси аренадан бірте-бірте қанағаттанғаннан кейін, ол Югославия дипломаты ретінде басқа елдерге сапарлай бастады. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында ол Египетке, Үндістанға, Индонезияға және кейіннен Қатыспағандар қозғалысын құраған басқа елдерге көптеген сапарлар жасады. Дипломатиялық сапарлар Колишевскийдің Югославияның басшысы Иосип Броз Титоның үлкен сеніміне ие екенін көрсетті. Титоның ең жақын одақтастарымен арасы суық болғаннан кейін де Колишевский өз лауазымын сақтап қалды. 1974 жылғы Югославия Конституциясы қабылданғаннан кейін Колишевский Югославия саясатындағы ықпалы арта түсті. Жаңа Конституция Югославия вице-президенттігінің кезекті түрде ауысуын қарастырды. Македония басшылығы Колишевскийді Президенттік кеңесте Македонияның өкілі етіп тағайындады. 1979 жылдың 15 мамырында Колишевский Президенттік кеңес мүшелерінің дауысымен Президенттік төрағасы және Югославия вице-президенті болып сайланды. 1980 жылдың жаңа жыл күні Тито ауырып қалды, Колишевский оның орнына уақытша басшылыққа ие болды. Тито бес айдан кейін, 1980 жылдың 4 мамырында қайтыс болды. Колишевский Югославия Президенттігінің міндетін тағы он күн атқарды, содан кейін бұл лауазым Цвијетин Миятовичке өтті.
After World War II, Koliševski became the most powerful person in PR Macedonia and among the most powerful people in all of Yugoslavia. Under his leadership, hundreds of people of Macedonian Bulgarian descent were killed as collaborationists between 7–9 January 1945. Thousands of others, who retained their pro Bulgarian sympathies, suffered severe repression as a result. Kolisevski strongly supported the promotion of a distinct ethnic Macedonian identity and language in SR Macedonia. Some circles were then trying to minimise ties with Yugoslavia as far as possible and promoted the independence of Macedonia. Kolishevski, however, started a policy of fully implementing the pro Yugoslav line and took harsh measures against the opposition. He also began massive economic and social reforms. Koliševski finally brought the Industrial Revolution to Macedonia. By 1955, the capital, Skopje, had become one of the fastest growing cities in the region and became the third largest city in Yugoslavia. Thanks to Koliševski's reforms, the small republic that in 1945 had been the poorest area of Yugoslavia became the fastest growing economy. After the second Five Year Economic Plan, PR Macedonia's economy advanced rapidly. On 19 December 1953, Koliševski retired as the Prime Minister of PR Macedonia and assumed the office of President of the People's Assembly. He became the PR Macedonian head of state, but wielded less direct political power. However, he remained the Chairman of the League of Communists of Macedonia, the Macedonian division of the League of Communists of Yugoslavia, which were the new names of the communist parties in Yugoslavia. He was still the most powerful person in the Republic because of his influence in the Yugoslav Communist Party. With his slow removal from politics in Macedonia, he began to travel to other nations as a Yugoslav diplomat. He made many major trips in the late 1950s and the early 1960s to Egypt, India, Indonesia and other nations that later formed the Non Aligned Nations. The diplomatic travels showed that Koliševski was very trusted by the Yugoslav leader, Josip Broz Tito. Even after Tito had fallen out with some of his most trusted allies, Koliševski remained in his position. After the Yugoslav Constitution of 1974 was passed, Koliševski became much more influential in the Yugoslav political world. The new constitution called for a rotating Yugoslav Vice Presidency. Koliševski was chosen by the Macedonian leadership to be the Macedonian representative to the Presidency. On 15 May 1979, Koliševski was voted by the other presidency members to become President of the Presidency and Vice President of Yugoslavia. On New Year's Day in 1980, Tito fell ill, leaving Koliševski in the role of acting leader in his absence. Tito died five months later, on 4 May 1980. Koliševski held the office of acting head of the presidency of Yugoslavia for another ten days, when the office passed on to Cvijetin Mijatović.
Македония Республикасы
Югославияның ыдырауынан кейін Колишевский жаңадан жарияланған Солтүстік Македония Республикасының астанасы Скопьеде тұрып, 1990 жылдардың соңында биліктегі оңшыл партия ВМРО ДПМНЕ-нің сербтерге қарсы және болгарларға жақын саясатына қарсылық көрсетті. Ол 2000 жылдың 6 шілдесінде қайтыс болды. Одан кейін көп ұзамай, оның 300 000 құжаттан тұратын жеке мұрағаты Солтүстік Македонияның өнер және ғылым академиясына тапсырылды. 2002 жылы солшыл жергілікті билік оның туған жерінде Колишевскийге ескерткіш орнатты.
After the breakup of Yugoslavia, Koliševski lived in Skopje, the capital of the newly proclaimed Republic of Macedonia, and opposed the anti Serbian and pro Bulgarian policy of the ruling right wing party, VMRO DPMNE, in the late 1990s. He died on 6 July 2000. Shortly after, his personal archive of 300,000 documents was given to the Macedonian Academy of Arts and Sciences. In 2002 a monument of Koliševski was erected in his birthplace by the left wing local government.