Кіріспе

Сент-Мартин күні немесе Мартинмас (көнеше: Мартлемас), тарихи түрде Ескі Хэллоуин немесе Ескі Хэллоуин кеші деп аталған, Сент-Мартиннің күні болып табылады және діни жылнама бойынша 11 қарашада тойланады. Орта ғасырлар мен жаңа заманның басында, бұл Еуропаның көптеген аймақтарында, әсіресе герман тілдес аймақтарда маңызды мереке болды. Бұл аймақтарда ол егін жинау маусымының аяқталуын және қыс пен "қысқы тойлау маусымының" басталуын білдірді. Дәстүрлерге «Мартинмас қазы» немесе «Мартинмас еті» жеу, маусымның алғашқы шарабын ішу және маскарад кіреді. Кейбір неміс және голланд тілдес қалаларда балалардың фонарьлармен (Laternelaufen) шерулері болады, кейде оларды Сент-Мартин бейнесіндегі атты адам жетекшілік етеді. Сондай-ақ, қасиеттінің балаларға сыйлықтар сыйлайтыны айтылады. Рейн аймағында от жағу арқылы да тойланады.

Шығу тегі

Мартин Турский (397 жылы қайтыс болды) – ересек болғанда крещение алған және Галлияда епископ болған римдік әскер. Ол ең көп танылған оқиғасы бойынша, қыстың қатал суында тек жыртық киім киген жалқыға жамылғысын қылышымен екіге бөліп, жартысын сыйлады. Сол түні Мартин Иса Мәсіхтің жартылай жамылғы кигенін түс көрді. Мартин Уолш өзінің "Ортағасырлық ағылшын Мартинмессе: ұмытылған мерекенің археологиясы" атты зерттемесінде "Мартинмас" христиандықтан бұрынғы егін жинау маусымының аяқталуы мен қыс мезгілінің басталуын белгілейтін мерекеден бастау алғанын айтады. Көне Рим әлемінде 10 қараша қыс мезгілінің басталуы деп есептелсе, ал аралдық кельт халықтарында 1 қарашада Самайн/Калан Гааф мерекесі тойланды.

Кедендік

Еуропаның көптеген аймақтарында дәстүр бойынша Мартин күні егін жинаудың соңы мен қыс мезгілінің басталуын білдіреді. Бұл мереке барлық қасиеттілер күнінен кейінгі октаваның аяқталуымен бірге келеді.

Тойлау және ішу

Мартинмас дәстүрлі түрде мал сойылатын және қысқа дайындалатын күн болған. Еуропаның жүзім өсіретін аймақтарында алғашқы шарап Мартинмас шамасында дайын болатын. Григорий Турский немесе басқа ертедегі агиографтар Әулие Мартин мен жүзім өсіру арасындағы байланыс туралы айтпаса да, Францияда Әулие Мартинге жүзім өсіруді Тур (Турайн) аймағында таратуға және жүзім отырғызуды жеңілдетуге көмектескені туралы кеңінен айтылады. Ежелгі грек аңызында Аристай ешкіні байқағаннан кейін жүзімді қырқудың пайдалы екенін анықтаған. Ол батыс Туран мен Анжудағы ақ шараптың көп бөлігін шығаратын Chenin blanc жүзімін енгізгеніне сендіреді. XIX ғасырда жастардың оттың айналасында билеп, оттың ішінен секіріп, күлін егістіктерге шашып, оларды құнарлы етуі туралы жазылған. 6 қаңтарда (56 күн). Бұл, демалыс күндерімен есептегенде, 40 күндік оразаға қосымша және оған балама ретінде Quadragesima Sancti Martini (Әулие Мартин оразасы немесе тура мағынасында "қырықыншы") деп аталды. Қазір бұл ораза сирек сақталады. Бұл кезең қысқартылып, желтоқсанға дейінгі жексенбіде басталып, бірнеше ғасыр ішінде қазіргі Адвентке айналды.

Австрия тілі

Австрияда Мартин күні Германиядағыдай тойланады. 11 қарашаға дейінгі және 11 қараша күнгі түндерде балалар мектепте өздері жасаған шамдарды алып шеруге қатысып, Мартин әндерін айтады. Мартинлобен – бұл ұжымдық мереке. Мерекелік шараларға көркемсурет көрмелері, шарапты татып көру және тікелей музыка ойнатылады. Мартинингансль (қуырылған қаз) – маусымның дәстүрлі тағамы болып табылады.

Голландия және Фламанд тілдері

11 қараша күні кешке Нидерландыда балалар қуыс қызылшадан жасалған шамдарды ұстап, үй-үй аралады. Қазір бұлардың орнына, көбінесе өздері жасаған қағаз фонарьлар қолданылады. Олар "Sinte(re) Sinte(re) Maarten" сияқты әндер айтып, оның орнына тәтті немесе жеміс-жидек алады. Бұрын 11 қарашада кедей адамдар қысқа дайындалу үшін шаруаларға баратын. 1600 жылдары Амстердам қаласында IJ өзенінде қайық жарыстары өткізілді, онда 400-ден 500-ге дейін жеңіл қайықтар – ескек қайықтар мен желкенді қайықтар қатысты, ал жағалауда көп көрермен болды. Сент-Мартин Утрехт қаласының қасиетті покровительі, ал Сент-Мартин күні онда үлкен фонарь шеруімен тойланады. Бельгияның голланд тілінде сөйлейтін Фландрия аймағында Сент-Мартин кеші 10 қараша күні кешке, әсіресе Батыс Фландрияда және Ипр маңында тойланады. Балалар қағаз фонарьлар мен шамдармен көшелерде жүріп, Сент-Мартин туралы әндер айтады. Кейде шерудің алдында Сент-Мартин киімін киген адам атпен келеді. Балалар достарынан немесе отбасынан Сент-Мартиннен келгендей сыйлықтар алады. Кейбір аймақтарда қаз етінен жасалған дәстүрлі тағам дайындалады. Вервик қаласында балалар үй-үй аралап, "Séngmarténg" әндерін айтады, беті ойылған және ішінде шам бар қуыс қызылшаны ("Bolle Séngmarténg") тасып жүреді; олар кешкі отқа жиналады. Соңында қызылшалар отқа лақтырылады, ал одан кейін дәмді кәмпиттер ұсынылады.

Ағылшынша

Мартинмас ортағасырлық және ерте заманауи Англияда 11 қарашада кеңінен тойланды. Мартин Уолш өзінің "Ортағасырлық ағылшын Мартинмессе: ұмытылған фестивальдің археологиясы" атты зерттеуінде Мартинмас мерекесін егін жинау маусымының аяқталуы және қыс мезгілінің басталуы ретінде сипаттайды. Рейнландта балалар да шамдарын алып үйден-үйге барып, ән салып, сыйлықтар алады. Шамдар шеруінің бастауы белгісіз. Біріне-бірі, бұл Еуропаның кейбір қалалары мен ауылдарында әлі де жанып тұрған Мартинмас оттарының орнына қойылған нұсқа. Бұрын ол қасиеттіліктің қараңғылыққа әкелетін жарығын бейнелеген, дәл Мартин сияқты, өзінің игі амалдары арқылы кедейлерге үміт сыйлаған. От жағу дәстүрі біртіндеп жоғалып бара жатқанмен, шамдар шеруі әлі де жалғасуда. Мартинсганс ("Мартиннің қазы") әдетте Мартин күні қарсаңында шамдар шеруінен кейін дастарқанға беріледі. "Мартинсганс" әдетте мейрамханаларда қызыл көкөніс және кнедлингпен бірге пісіріледі. Көптеген неміс мейрамханалары қаз және Глюхвейн (қыздырылған қызыл шарап) ұсынатын дәстүрлі мәзірге ие. Сент-Пол, Миннесота штаты Рис-парк төңірегінде дәстүрлі шамдар шеруін өткізеді. Кеште неміс тәттілері мен дәстүрлері бар, олар сыйлау маусымын ерекше атап көрсетеді. Дейтон қаласында, Огайо штатында Дейтон Лидеркранц Тернер ұйымы Мартин күніне арналған отбасылық тойды өткен апта соңында ұйымдастырады, кешкі шамдар шеруімен және Мартин әндерімен, содан кейін от жағумен аяқталады.

Дания тілі

Мартин күні (Mortensdag) 11 қарашада және Мартин кешінде (Mortensaften) 10 қарашада Данияда ерте күз мейрамы болған. Мартин кешінде қаз жеу (mortensgås) 18 ғасырда Данияда кең таралған дәстүрлі әдет еді. Бұл туралы Лолландтағы аурухананың диеталық ережесінен белгілі, онда әр сенбі күні қуырылған қаз берілуі талап етілген. Даниядағы ең көне мәлімет 1616 жылға дейін жетеді. Бүгінде қаздың орнына көбінесе үйрек жейді.

Швед тілі

Мартин күні немесе Мартин кеші (Mårtensafton) – орта ғасырлық Швециядағы маңызды күздік мереке. Қараша айының басында қаздар союға дайын болады, ал Мартин кешін қазды қуырып жеу дәстүрге айналған. Бұл әдет әсіресе Швецияның оңтүстігіндегі Скания аймағында кең таралған, себебі осы аймақта қаз шаруашылығы ұзақ жылдар бойы дамыған, бірақ ол біртіндеп солтүстікке қарай тарады. Нағыз қаз дастарқанына қара қаннан жасалған, көп дәмді сорпа (шварцоппа) және алма шарлотта да кіреді.

Хорватия тілі

Хорватияда Мартин күні (Martinje, Martinovanje) жүзім шырынының дәстүрлі түрде шарапқа айналатын күнін белгілейді. Шарапқа айналғанға дейін жүзім шырыны әдетте таза емес және күнәлі деп есептеледі, содан кейін оны қадірлі санап, шарапқа айналдырады. Шарапқа қадірлілік беру рәсімін епископ киіміндегі адам орындайды және шарапты баталайды; мұны әдетте үй иесі жасайды. Тағы бір адам шараптың шақырушысы болып таңдалады.

Чех тілі

Мартинге байланысты чех мақалы – «Мартин ақ ат үстінде келеді» (Martin přijíždí na bílém koni) – қарашаның бірінші жартысында Чехияда жиі қар басталатынын көрсетеді. Мартин күні – Адвентке дейінгі дәстүрлі мереке. Ресторандар көбінесе жас шараппен бірге қуырылған қаз ұсынады, ол соңғы егістің өнімінен жасалған Svatomartinské víno деп аталады, ол маусымның алғашқы шарабы ретінде Beaujolais nouveau-ға ұқсас. Прага маңындағы шарап дүкендері мен мейрамханалар сағат 11:11-де алғашқы Мартин шарабын құяды. Көптеген мейрамханалар осы күні арнайы мәзір ұсынады, онда дәстүрлі қуырылған қаз басты орын алады. Көптеген адамдар жаңғақ немесе мак тұқымымен толтырылған, ат бапыраны пішініндегі арнайы Мартин бөлшектерін (Svatomartinské rohlíčky) пісіреді. Балалар процессиямен жүріп, шамдарды алып жүреді.

Польша тілі

Польшада 11 қараша – Ұлттық тәуелсіздік күні. Әулие Мартин күні (Dzień Świętego Marcina) негізінен Познань қаласында тойланады, ондағы тұрғындары ақ мак тұқымы қосылған бадам пастасымен толтырылған, Рогал świętomarciński немесе Әулие Мартиннің шұжықшалары деп аталатын көптеген шұжықшаларды сатып алып жейді. Аңыз бойынша, бұл ғасырлар бойы сақталған дәстүр, Познань қаласындағы нан пісірушінің түсінде Әулие Мартиннің ақ жылқыда шапансыз кіріп келгенімен байланысты. Ертесіне таңертең нан пісіруші бадам, ақ мак тұқымы және жаңғақтармен толтырылған, жылқының ілгегіндей пішімделген шұжықшаларды дайындап, кедейлерге таратып берді. Соңғы жылдары жергілікті кондитерлік өнімдерді шығарушылар арасында бәсекелестік күшейді. Бұл өнім Еуропалық Одақтың қорғалған атау тегі ретінде тіркелген, және ресми сертификатқа ие болатын нан пісірушілердің саны шектеулі. Познань тұрғындары бұл мерекені концерттермен, шерулермен және Әулие Мартин көшесінде әсем фейерверкпен тойлайды. Мереке күні қаз етінен жасалған тағамдар да дайындалады.

Словения тілі

Словениядағы ең маңызды оқиға – Марибордағы Сент-Мартин күні, ол барлық шарапшылардың еңбектерінің символдық аяқталуын белгілейді. Жаңа шарапты салтанатты түрде "шомылдыру" рәсімі өтеді және Шарап патшайымы келеді. Леона Штукля алаңы музыканттармен және күздік өнімдер мен тағамдар сататын дүкендерге толы.

Ирландия

Кейбір аймақтарда, сондай-ақ Ирландияда, Мартин күні ешқандай дөңгелек айналдыруға тыйым салынған, себебі кейбір адамдар Мартин туралы былай десті.

Уэльс тілі

Уэльс мифологиясында бұл күн Cŵn Annwn, жандарды басқа әлемге (Annwn) жетелеуші көрінетін иттермен байланысты. Мартин күні – бұл иттердің аң ауына қатысып, қылмыскерлер мен жаман адамдарды іздейтін сирек күндердің бірі еді. Уэльс мәдениетіндегі бұл күннің үстімізден келетін сипаты, оған байланысты көптеген жаман ырымдардан көрінеді. Мари Тревелян жазғандай, егер Мартин күні сұрғылдың дауысы естілсе, ол аймақ үшін жаман белгі саналды. Егер метеор байқалса, онда бүкіл елге қиындықтар туар еді.

Латвия тілі

Мартиņi (Мартин) латыштар 10 қарашада дәстүрлі түрде тойлайды, бұл қысқа дайындықтардың, мысалы, ет пен балықты тұздау, егін жинау және джемдер жасау сияқты аяқталуын білдіреді. Мартиņi сонымен қатар маскарадты және шаңғы тебуді, басқа қысқы ойын-сауықтармен бірге бастауды белгілейді.

Сицилия тілі

Сицилияда қараша айы шарап жасау маусымы. Сицилиялықтар анис дәмді, Moscato, Malvasia немесе Passito шарабына мақтап жейтін күн. l'Estate di San Martino (Сан Мартиннің жазы) – қараша айының басында не ортасында болатын, күтпеген жылы ауа-райының кезеңіне қатысты дәстүрлі айту. Бұл дәстүр, мүмкін, Нормандармен (Сицилия Корольдігін құрған) ортақ, және кем дегенде кейінгі ағылшын халық әңгімелерінде де кездеседі. Бұл күнді Мессина қаласының жанындағы бір ауылда және Палермодан тыс, Монреаледен жоғарыда орналасқан Әулие Мартинге арналған монастырда ерекше атап өтеді. Сицилияның басқа аймақтарында бұл күнді бақа бұршағы жеу арқылы тойлайды.

Өнер саласында

Питер Брейгельдің ең ірі суреті – "Бай Мартин күнінің шарабы", онда әулие қайырымдылық көрсетіп жатыр. Пітер Балтенс салған осы суретке ұқсас туындыны осы жерден көруге болады.