Кіріспе

Буддистік "формация" түсінігі

Сангхара (пали; सङ्खार; санскрит: संस्कार немесе saṃskāra) – Буддизмде маңызды орын алатын термин. Бұл сөз "формациялар" немесе "бірге құрастырылған" және "құрастырушы" деген мағынаны білдіреді. Бірінші (пассивті) мағынасында сангхара жалпы шартталған құбылыстарды, бірақ әсіресе барлық психикалық "бейімділіктерді" көрсетеді. Бұлар "ерікті формациялар" деп аталады, себебі олар ерік-жігердің нәтижесінде қалыптасады және болашақ ерікті іс-әрекеттердің тууына себеп болады. Сангхараның ағылшын тіліндегі аудармалары сөздің бірінші мағынасында 'шартталған нәрселер', 'анықтамалар', 'жасаулар' және 'формациялар' (немесе, әсіресе ақыл-ой процестеріне қатысты болғанда, 'ерікті формациялар') кіреді. Сөздің екінші (белсенді) мағынасында сангхара шартталған туындауға, тәуелді туындауға алып келетін карманы (санкхара кханда) білдіреді. Виджнянавада мектебінің пікірінше,

Этимологиясы мен мағынасы

Санкхара – пали тіліндегі санскрит сөзі самскарамен туыс. Самскара индуистік Упанишадтарда кездеседі, мысалы, Каушитаки Упанишадтың 2.6-тарауында, Чандогья Упанишадтың 4.16.2–4-тарауында, Брихадараняка Упанишадтың 6.3.1-тарауында, сондай-ақ ежелгі үнді ғалымы Панини және тағы да көптеген авторлар еңбектерінде айтылған. Санкхара буддалық Питака мәтіндерінде түрлі мағыналар мен контексттерде кездеседі, бұл Упанишадтардағы мағынасынан шамалы өзгеше, әсіресе нәрсенің тұрақсыздығын білдіру үшін қолданылады.

Шартталған заттар

Бірінші (пассивті) мағынада саңхара "шартталған нәрселерге" немесе "бейімділіктерге, сананың іздеріне" қатысты. Ерте буддалық мәтіндерде әлемдегі барлық жиынтықтар – физикалық немесе психикалық серіктес құбылыстар, және барлық құбылыстар шартталған нәрселер болып есептеледі. Дэвид Калупахананың айтуынша, осы субъективті бейімділіктер Будданың "әлемге қатысты толық объективті көзқарас қалыптастыруына кедергі келтірді". Самиутта Никая II.12.1 осындай түсіндірмелердің бірін ұсынады. Махапариниббан Суттаға сәйкес Будданың соңғы сөздері: "Шәкірттер, мен сіздерге былай деп хабарлаймын: Барлық шартталған нәрселер жойылуға бейім – өз құтылуыңыз үшін талмай тырысыңыз." (Пали: "хандадани бхиккхаве амантайами во, ваядхамма саңхара аппамадена сампадета ти.").

Санхара-ханда

Екінші (белсенді) мағынада, санкхара (немесе санкхара ханда) – сананың форма құру қабілетін білдіреді. Бұл шартты туындау немесе тәуелді туындау (патиччасамуппада) доктринасының бір бөлігі. Осы мағынада, Санхара термині – қайта тууды тудыратын және қайта туу әлеміне әсер ететін, кармалық белсенді ерік-жігер немесе ниет. Санкхара ханда тірі жандар дене мен сөздің (камма) іс-әрекеттері арқылы қайта туады (бхава, болады) дейді. Будда барлық ерік-жігерлік құрылымдар уақытшалық және өздігінен жоқ (авиджа) туралы білмеушілікпен шартталған деп мәлімдеді. Осы білмеушілік санхаралардың туындауына және соңында адамның азап-қайғысына (дуккха) себеп болады. Мұндай санкхаралардың (сабба санкхара нирода) тоқтауы – ояну (бодхи), нирванаға жете алумен тең. Шартты туындаудың немесе тәуелді туындаудың аяқталуы, кармалық мағынада (Санхаралар), шартты емес құбылыс – нирвананы сыйлайды. Надандық ерік-жігерлік құрылымдарды шарттағандай, бұл құрылымдар өз кезегінде сананы (виньяна) шарттайды. Будда былай түсіндірді:

«Кім не ниет етсе, не ұйымдастырса және не туралы ойша мазаланса: Бұл – сананың орналасуына себеп. Себеп болғандықтан, сана орналасады. Бұл сана орналасып, өссе, болашақта жаңадан туу пайда болады. Болашақта жаңадан туу пайда болғанда, болашақта туу, қартаю және өлім, қайғы, ағы, ауырсыну, күйзеліс және үмітсіздік болады. Міне осылай, барлық азап-қайғының себебі болып табылады».

Психикалық факторлар

Ақыл-ой факторлары (санскрит: caitasika; пали: cetasika; тибет: sems byung) – санамен (санскрит: citta) бірге болатын құрылымдар (санскрит: saṅkhāra). Олар заттың сапасын қабылдайтын және сананы өзгерте алатын сананың бір бөлігі ретінде сипатталуы мүмкін.